ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅ

ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԱՍՏՎԱԾԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ  Խ. Վ.

Հայ միջնադարյան աստվածաբանական գրականության մեջ  մեծ տեղ են գրավում հղումները մինչքաղկեդոնյան հայրերի ստեղծագործությունների վրա։ Այդ ստեղծագործությունները օգտագործվել են որպես հիմնավորումներ Հայ եկեղեցու աստվածաբանական և մասնավորապես քրիստոսաբանական համակարգի համար։ Մինչքաղկեդոնյան հայրերի աշխատությունների գերակշիռ մասը գրված է հունարենով, և աստվածաբանական ձևակերպումները տրված են որոշակի եզրույթների միջոցով, ինչպիսիք են ֆիսիս, ուսիա, իպոստասիս, պրոսոպոն և այլն:

Կարելի էր ակնկալել, որ այդ եզրույթները հայերեն պետք է թարգմանվեին որոշակի, հայերեն համարժեքներով, որոնց հարցում պետք է որ մեր աստվածաբանների շրջանում լիներ համաձանություն։ Սակայն, ցավոք, քննությունը ցույց է տալիս, որ դա այդպես չէ։ Եթե առաջին երկու եզրույթների հարցում կա բավական լավ համաձայնություն, և ֆիսիսը թարգմանվել է որպես «բնություն», իսկ ուսիան՝ «էություն», ապա ցավոք, նույնը չի կարելի ասել մնացած երեք եզրույթների հարցում։

Եվ այստեղից առաջանում է բավական լուրջ  անհամաձայնություն թե՛ միջնադարյան և թե՛  մանավանդ ժամանակակից  աստվածաբանների շրջանում։ Մասնավորապես, երբ ժամանակակից աստվածաբանները ցանկանում են, հենվելով միջնադարյան հեղինակավոր աստվածաբանների աշխատությունների վրա, բացատրել մեր եկեղեցու աստվածաբանական համակարգը, ապա գրեթե անխուսափելիորեն հանդիպում են հակասական կամ գոնե  հակասական թվացող ձևակերպումների, ինչը գրեթե միշտ խոչընդոտում է ժամանակակից լեզվով հստակ ձևակերպելու Հայ Առաքելական եկեղեցու աստվածաբանությունը և մանավանդ որոշակիորեն ցույց տալու նրա համակարգի տարբերությունը մյուս եկեղեցիների  աստ-վածաբանական համակարգերից։

Ավելի լավ հասկանալու համար խնդրի լրջությունը նշենք, որ Հայ եկեղեցու աստվածաբանության մասին յուրաքանչյուր գիրք կամ աշխատություն շեշտում է այն հարցը, որ Հայ եկեղեցին ընդունում է առաջին երեք տիեզերաժողովների որոշումները և ձևակերպումները, և չի ընդունում Քաղկեդոնի ժողովից սկսած՝ մյուս այսպես կոչված «տիեզերաժողովների» որոշումները և ձևակերպումները։ 431 թ. Եփեսոսի երրորդ տիեզերաժողովը քննարկեց շատ նուրբ և էական քրիստոսաբանական հարցեր, որոնք ընկած         են թե՛ Հայ եկեղեցու, թե՛ մյուս ոչ քաղկեդոնական եկեղեցիների, և որքան էլ զարմանալի է, նաև քաղկեդոնական եկեղեցիների քրիստոսաբանական համակարգի հիմքում։ Հետևաբար ակնհայտ   է, որ աստվածաբանական համակարգերի տարբերությունը, որի պատճառով Հայ եկեղեցին չի ընդունում Քաղկեդոնի ժողովը, մեծապես կախված է հենց 3-րդ տիեզերաժողովի փաստաթղթերի տարբեր մեկնաբանումներից։

Ցույց տալու համար տերմինաբանական խնդիրները մեզ  համար բավական է մեջբերել 3-րդ տիեզերաժողովի կարևորագույն փաստաթղթերից մեկը՝ Սբ Կյուրեղ Ալեքսանդրացու 12  նզովքները բնագրով և հետևել, թե ինչպես են այն թարգմանել հայ իրականության մեջ տարբեր ժամանակներում և տարբեր  հեղինակներ:

Ավելի ստույգ մենք կկենտրոնանանք 12 նզովքներից 3-րդի  և  4-րդի վրա, որտեղ էլ հանդիպում են վերոհիշյալ իպոստասիս, պրոսոպոն եզրույթները։ Ստորև բերենք այդ նզովքների հունարեն բնագիր տեքստը[1].

γΕἴ τις ἐπὶ τοῦἑνὸς Χριστοῦ διαιρεῖ τὰς ὑποστάσεις μετὰ τὴν ἕνωσιν, μόνη συνάπτων αὐτὰς συναφεία τῆ κατὰ τὴν ἀξίαν ἢ γοῦν αὐθεντίαν ἢ δυναστείαν καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον συνόδωι τῆι καθ’ ἕνωσιν φυσικήν, ἀνάθεμα ἔστω.

δ Εἴ τις προσώποις δυσὶν ἢ γοῦν ὑποστάσεσιν τάς τε ἐν τοῖς εὐαγγελικοῖς καὶἀποστολικοῖς συγγράμμασι διανέμει φωνὰς ἢἐπὶ Χριστῶι παρὰ τῶν ἁγίων λεγομένας ἢ παρ’ αὐτοῦ περὶἑαυτοῦ καὶ τὰς μὲν ὡς ἀνθρώπωι παρὰ τὸν ἐκ θεοῦ λόγον ἰδικῶς νοουμένωι προσάπτει, τὰς δὲὡς θεοπρεπεῖς μόνωι τῶι ἐκ θεοῦ πατρὸς λόγωι, ἀνάθεμα ἔστω.

Ընդգծված են հունարեն իպոստասիս և պրոսոպոն բառերը։ Քանի որ 12 նզովքները խիստ կարևոր աստվածաբանական նշանակություն ունեն մեզ համար, բնականաբար, դրանք ամենաթարգմանված հատվածներից են և տարբեր հեղինակների թարգմանությամբ ներառված են մի քանի ժողովածուներում։ Ուստի դրանք առավել հարմար են համեմատություններ անցկացնելու հունարեն բնագրի և հայերեն թարգմանությունների միջև։ Ստորև բերենք մի քանիսը այդ թարգմանություններից.

Տարբերակ 1

Նզովք Գ. Եթե ոք զմի Քրիստոսն բաժանեսցէ յերկուս երեսս յետ միանալոյն, և միայն մերձաւորութիւն և պատիւ և ճոխութիւն տացէ նմա, և ո՛չ միութիւն բնութեամբ, նզովեսցի։

Նզովք Դ. Եթե ոք յերկուս դէմս և յերկուս զաւրութիւնս բաժանեսցէ զբան Գրոց՝ աւետարանչաց և առաքելոց, և որ վասն Քրիստոսի ի սրբոցն ասացեալ իցէ, և կամ իւր վասն իւր, և զոմանս մարդոյ առանձինն իմասցէ և զոմանս Բանին, որ յԱստուծոյ Հօրէ, նզովեալ[2]։

Այստեղ տեսնում ենք, որ իպոստասիս բառը ոչ միարժեքորեն թարգմանվել է որպես երես կամ զաւրութիւն, իսկ պրոսոպոն բառը՝ դէմք։

Հետևյալ թարգմանությունները բերված են «Գիրք թղթոց» ժո-ղովածուից.

Տարբերակ 2

Նզովք Գ. Եթէ ոք զմի Քրիստոս բաժանեսցէ յերկուս դէմս յետ միանալոյն, և միայն մերձաւորութիւն յարելութեան ասիցէ իբրև պատւով, կամ ճոխութիւն և զաւրութիւն գտեալ, և ոչ միութիւն բնութեամբ, նզովեալ եղիցի։

Նզովք Դ. Եթէ ոք յերկուս երեսս և կամ յերկուս զաւրութիւնս զաւետարանացն և զառաքելոցն զգրեալսն  և  զբարբառսն բաժա- նեսցէ, և կամ զՔրիստոսի ասացեալսն սրբովք իւրով, և կամ զոր  իւր  իսկ վասն իւր իցէ ասացեալ, զոմանս իբր մարդոյ ուրոյն ի Բանէն Աստուծոյ՝ իբր յարելութեամբ իմանայցէ, և զոմանս դարձեալ աստուածաբար միայն՝ որ ի Բանէն Աստուծոյ Հաւր. նզովեալ եղիցի[3]։

Այս անգամ մենք տեսնում ենք, որ իպոստասիս բառը թարգմանվել է դէմք կամ զաւրութիւն բառերով, իսկ պրոսոպոն բառը՝ երես։ Եվ կրկին, ինչպես նախորդ օրինակում, անհասկանալի պատճառով միևնույն իպոստասիս բառը թարգմանվել է բոլորովին տարբեր հայերեն բառերով։

Հաջորդ թարգմանության հեղինակը հայտնի է. նա Ստեփաննոս Սյունեցի եպիսկոպոսն է, որը նախքան իր եպիսկոպոս ձեռնադրվելը գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում, ուսումնասիրում էր հունարենը և կատարում աստվածաբանական երկերի թարգմանություններ:

Տարբերակ 3

Նզովք Գ. Եթէ ոք ի վերայ միոյն Քրիստոսի որոշեսցէ զանձնաւորութիւնսն յետ միաւորութեանն միայն հպեցուցանելով զնոսա ըստ յարակցութեան՝ որ ըստ պատւոյ, այսինքն ըստ իշխանութեան կամ զաւրութեան և ոչ յաւետ ժողովմամբ ըստ միաւորութեան բնաւորականի, նզովեալ եղիցի։

Նզովք Դ. Եթէ ոք երկուց դիմաց,  այսինքն  անձնաւորութեանց, զորս յաւետարանականսն և յառաքելականսն գրեալ բաժանէ  զձայնս, կամ ի վերայ Քրիստոսի առ ի սրբոցն ասացեալս կամ           ի նմանէ յաղագս իւր, և է ինչ, որ մարդոյ առանց Աստուծոյ Բանին յատկապէս իմացելոյ հպեցուցանէ, և է ինչ զորս, որպէս աստուածավայելուչս միայնոյ Աստուծոյ Բանին, նզովեալ եղիցի[4]։

Բերենք նաև Տիմոթեոս Կուզի Հակաճառության գրքում տրված թարգմանությունը, որը հավանաբար Սբ. Կյուրեղ Ալեքսանդրացու նզովքների առաջին հայերեն թարգմանությունն է։

Տարբերակ 4

Նզովք Գ. Որ ոք ի վերայ միոյ Քրիստոսի բաժանէ զեն-թակացութիւնս յետ միաւորութեանն միայն շարայարելով զնոսա՝ շարայարութեամբ ըստ իշխանության կամ եթե ճոխութեան, և ոչ առավել ուղեկցութեամբ ըստ միաւորութեան բնականի, նզով եղիցի։

Նզովք Դ. Որ ոք դիմաց երկուց կամ եթե ենթակացութեանց զյաւետարանականս և առաքելականս շարադրութիւնս բաշխէ  ձայնս, կամ ի վերայ Քրիստոսի քան զսրբոցն ասացեալս, կամ առ ի  նմանէ յաղագս իւր, և զոմանս իբր մարդոյ, քանզի յԱստուծոյ Բան իմացելում առյարէ, իսկ զոմանս աստուածավայելուչս միայնում յԱստուծոյ Հաւրէ Բանին, նզով եղիցի[5]։

Կարելի է ավելացնել մի տարբերակ ևս, որը բերվում է Արշակ Տէր-Միքելյանի գրքում[6]։ Նա մեջբերում է միայն 3-րդ նզովքը։ Սակայն քանի որ նա նշում է իր աղբյուրը՝ Պարապմանց գիրքը[7], ապա մենք առանց դժվարության կարող ենք ներկայացնել նաև              4-րդ նզովքը այդ գրքից.

Տարբերակ 5

Նզովք Գ. Եթե ոք զմի Քրիստոս բաժանեսցէ յերկուս դէմս           յետ միանալոյն, և միայն մերձաւորութիւն յարելութեան ասիցէ պատուով, և կամ ճոխութիւն և զօրութիւն, և ոչ միութիւն բնու-թեամբ, նզովեալ եղիցի։

Նզովք Դ. Եթէ ոք յերկուս երեսս կամ յերկուս զօրութիւնս զաւետարանչացն և զառաքելոցն գրեալսն և ըզբարբառսն բա-ժանեսցէ,  և կամ զՔրիստոսի ասացեալսն սրբովք իւրովք, և կամ զոր իւր իսկէ ասացեալ, և զոմանս իբրեւ մարդոյ ուրոյն ի բանէն Աստուծոյ իբրեւ յարելութեամբ իմանայցէ, և զոմանս դարձեալ աստուածաբար միայն Աստուծոյ Բանին Հօր, նզովեալ եղիցի։

Եվ կրկին միևնույն հունարեն «իպոստասիս» բառը անհաս-կանալի պատճառով թարգմանվել է երկու կերպ՝ դէմք և զօրու-թիւն։

Այսպիսով, մենք նկատում ենք, որ կա բավական լուրջ խառ-նաշփոթ նույնիսկ այս փոքրիկ հատվածի թարգմանութան հար-ցում, մինչդեռ այս նզովքները, լինելով 3-րդ Տիեզերաժողովի            կենտրոնական փաստաթղթերից մեկը, չափազանց մեծ նշանակու-թյուն ունեն Հայ եկեղեցու քրիստոսաբանության համար։ Կարելի                 է ասել, որ մեր եկեղեցու քրիստոսաբանական դավանությունը մեծապես հիմնված է Սբ Կյուրեղի այս նզովքների և մի քանի նամակների վրա, և վերոհիշյալ անհամաձայնությունը կարող է առաջացնել մեր եկեղեցու քրիստոսաբանության թյուրըմբռնում-ներ` ընդհուպ  կատարյալ հակասական կարծիքներ։

Նման թյուրիմացությունների ապացույցը մենք տեսանք հենց բերված օրինակներից առաջինում և երկրորդում, որտեղ միևնույն թարգմանչի միևնույն թարգմանության, միևնույն էջում իպոստա-սիս հունարեն բառի փոխարեն տեսնում ենք սկզբում երես բառը, իսկ մի քանի տող ներքև՝ զաւրութիւն բառը։ Կամ ինչպես երկրորդ օրինակում՝ նույն իպոստասիս հունարեն բառը թարգմանվում է սկզբում դեմք բառով, իսկ մի քանի տող ներքևում անհասկանալի պատճառով թարգմանվում է զաւրութիւն բառով։

Եթե ամբողջացնենք, ապա ունենք հետևյալ անմխիթար պատ-կերը ὑποστάσις (իպոստասիս) և προσώπον (պրոսոպոն) բառերի հայերեն թարգմանության համար.

ὑποστάσις (իպոստասիս) – երես, զօրութիւն (տարբերակ 1), դէմք, զօրութիւն (տարբերակ 2, 5), անձնաւորութիւն (տարբերակ 3), ենթակացութիւն (տարբերակ 4).

προσώπον (պրոսոպոն) – դէմք (տարբերակ 1, 3, 4), երես (տար-բերակ 2, 5)։

Իպոստասիս  բառի համար կա չորս տարբեր  թարգմանություն, իսկ պրոսոպոն բառի համար՝ երկու տարբեր թարգմանություն, ընդ որում՝ դէմք տարբերակը առկա է այդ երկու տարբեր բառերի համար։

Ակնհայտ է, որ վերոհիշյալ բոլոր թարգմանությունները տար-բեր դարերում կատարել են տարբեր հեղինակներ, և չի եղել մի վերջնական հեղինակավոր որոշում այդ եզրույթները միասնա-կանացնելու համար։ Այդպիսի հեղինակավոր որոշման դեր կարող էր խաղալ Մանազկերտի նշանավոր ժողովը (726 թ.)՝ Սբ. Հովհան Օձնեցու և Խոսրովիկ Թարգմանչի մասնակցությամբ։ Եվ  իսկապես, այդ երկու հեղինակների աշխատություններում հիմնավորապես քննված են թե՛ այդ եզրույթները և թե՛ անգամ դրանց սահ-մանումները, և իրենց բոլոր ձևակերպումներով ցուցաբերում են նախանձելի հետևողականություն ինչպես յուրաքանչյուրն իր ստեղծագործության ներսում, այնպես էլ միմյանց հետ համեմա-տելիս։ Մանավանդ որ ասորի եպիսկոպոսների մասնակցությունը               և  հավանությունը այդ ժողովի որոշումներին, ինչպես նաև  Խոս-րովիկի թղթակցությունը ասորիների և քաղկեդոնականների հետ               այդ ժողովին տալիս է միջազգային կարգավիճակ։

Սակայն դրանից հետո, օրինակ, Սբ. Գրիգոր Տաթևացու (XIV-               XV դդ.) գործերում, մասնավորապես Գիրք Հարցմանցում  և  Ոսկե-փորիկում կրկին նկատում ենք, որ իպոստասիս բառի փոխարեն Տաթևացին օգտագործում է երբեմն դէմք բառը, իսկ երբեմն` են-թադրութիւն բառը։ Վերջինս, ինչպես նաև վերևում հանդիպած ենթակացութիւն բառերը հունարեն իպոստասիս բառի բառացի թարգմանության տարբերակներն են՝ իպո - ենթա, ստասիս - դրվել, կայանալ։

Իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ այս խառնաշփոթը տե-ղափոխվում է նաև մեր ժամանակներ, երբ այսօրյա արժանավոր աստվածաբանները միևնույն աշխատության մեջ բերում են V դարի հայրերից հատվածներ և փորձում ամփոփել մեր Եկեղեցու                   քրիստոսաբանությունը։ Հավանաբար առանց նկատելու նրանք  միևնույն հունարեն բառը թարգմանում են տարբեր հայերեն բառերով, և ընթերցողի մեջ տպավորություն է ստեղծվում, թե խոսքը տարբեր հասկացությունների մասին է, այն աստիճան, որ հարցականի տակ է դրվում հեղինակի մտքի միարժեք ընկալումը։ Բերենք երկու օրինակ։

Առաջին օրինակը ,Գանձասարե հանդեսի անդրանիկ՝ Ա հա-տորում տեղ գտած կարևոր հոդվածն է ,Երեք Տիեզերական Ժո-ղովների Դավանությունըե վերնագրով[8]։

Մասնավորապես, հեղինակը մեջբերում է խնդրո առարկա 4-րդ նզովքը գրաբար և տալիս դրա թարգմանությունը.

Եթե ոք յերկուս դէմս և յերկուս զաւրութիւնս բաժանեսցէ  զբան Գրոց՝ աւետարանչաց և առաքելոց, և որ վասն Քրիստոսի                    ի սրբոցն ասացեալ իցէ, և կամ իւր վասն իւր, և զոմանս              մարդոյ առանձինն իմասցէ և զոմանս Բանին, որ յԱստուծոյ Հօրէ, նզովեալ եղիցի։

,Ով երկու դէմքերի և զորութիւնների է բաժանում Գրոց՝ աւետարանիչների և առաքեալների խօսքը, որ Քրիստոսի  մասին ասուել է սուրբի կողմից, կամ Ինքն է Իր մասին ասել, մարդուն վերաբերուողը առանձին, իսկ Բանինը, որ Հայր Աստծուց է, առանձին, նզովեալ լինիե[9]:

Սա ակնհայտորեն առաջին տարբերակում ցույց տրված թերի թարգմանված գրաբար հատվածն է՝ վերցված «Կնիք Հաւատոյ» ժողովածուից։ Եվ տեսնում ենք, որ հեղինակը ոչ միայն չի  նկա-տում գրաբար թարգմանության թերությունը, այլև նույնությամբ թարգմանում է աշխարհաբարի։

Մինչդեռ նույն հոդվածում հեղինակը պնդում է. «Սա կա-տարուեց Գրիգոր Աստվածաբանի աշխատանքներից հետո, որտեղ նա նոյնացրեց իպոստասիսը և «անձը»[10]։ Փաստորեն, ստացվում       է, որ միևնույն իպոստասիս բառը հեղինակը նույն հոդվածում թարգմանում է մի կողմից որպես անձ, իսկ մյուս կողմից, Սբ. Կյուրեղի նզովքում՝ որպես զօրութիւն։ Նմանապես, պրոսոպոն բառը 4-րդ նզովքում թարգմանվել է որպես դէմք, իսկ հենց նույն Սբ. Կյուրեղից բերված Եբրայեցիների թղթի մեկնության հատվա-ծում՝ երես[11]։ Ակնհայտ է, որ նման խառնաշփոթ եզրութաբանությունը, որ գալիս է միջնադարից, բազմաթիվ հարցականներ է             առաջացնում ընթերցողի մեջ և դժվարացնում հասկանալը, թե   վերջապես ո՞րն է մեր եկեղեցու դիրքորոշումն այդ հարցում։             Ավելին, սա խիստ դժվարացնում է մեր եկեղեցու երկխոսությունը այլ եկեղեցիների հետ դավանական հարցերում, քանի որ շատ հաճախ այդ երկխոսություններում կարևոր է հենց այդ եզրույթ-ների  հստակ ըմբռնումը։

Մյուս օրինակը ժամանակակից մի գրքից է, որը կոչվում է ,Մեր հավատքըե[12]։ Ապողինարի մասին խոսելիս հեղինակը գրում  է.

,Կունենանք նաև երկու դէմքեր (պրոսոպա) Աստուած և մարդե[13]։

Բառացիորեն հաջորդ էջում հեղինակը թարգմանում է լրիվ այլ կերպ.

,Հետևաբար, Քրիստոսի մէջ չկան երկու անձեր (պրոսո-                       պա)…ե[14]։

Այսինքն՝ հեղինակը միևնույն պրոսոպա  (կամ պրոսոպոն) բառը սկզբում թարգմանում է որպես  դէմք, իսկ  հետո՝ անձ։

Սույն գրքից բերված այս երկու հատվածները, ինչպես նաև վերևում բերված մի շարք օրինակներ, բնականաբար ցույց են տալիս, որ հեղինակի եզրակացությունն այն մասին, որ ,առաձնա-ւորութիւն  բառը  կթարգմանէ  ,իպոստասիսե բառը, որուն  փոխա-րէն հայերը նախընտրած են ,անձե բառըե, ընդհանուր առմամբ սխալ է և կարող է ճիշտ համարվել միայն թարգմանությունների        մի մասի համար։

Խնդիրը միայն այն չէ, որ մենք միջնադարյան և ժամանակա-կից աստվածաբանական երկերը կարդալիս ստիպված ենք գլխի ընկնել կամ հունարենով ստուգել, թե ինչպես է տվյալ թարգմա-նիչը գերադասել թարգմանել կարևորագույն աստվածաբանական եզրույթները հունարենից։ Շատ դեպքերում դա նույնիսկ հնարա-     վոր չէ, որովհետև բացի թարգմանություններից, մենք ունենք նաև  հայ աստվածաբանների արժեքավոր աստվածաբանական գործեր, որոնց հունարենը բնականաբար չկա։ Ամենամեծ խնդիրն այն է,    որ, ինչպես Խոսրովիկ Թարգմանիչն է ցույց տալիս, բուն  տարբե-րությունները Հայ եկեղեցու և քաղկեդոնական եկեղեցիների քրիստոսաբանության միջև ծագում են այն բանից, որ քաղկեդոնա-կանները նույնացնում են իպոստասիս և պրոսոպոն (ըստ Խոսրովիկի` դէմք և անձ) բառերով արտահայտվող հասկացությունները[15], մինչդեռ Հայոց եկեղեցու քրիստոսաբանական համակարգի ողջ հստակությունն ու անհակասականությունը հիմնված են այդ  երկու հասկացությունների նուրբ և միաժամանակ պարզորոշ տար-բերության վրա։ Եվ այս բանը հաշվի առնելով՝ ուղղակի աններելի                     է ցանկացած շփոթ այս երկու աստվածաբանական եզրույթների միջև, որովհետև այն կտանի դարերով մեր մշակված քրիստոսա-բանության թյուրըմբռնման, և եթե այդ շփոթից ելնելով՝ այդ  երկու եզրույթները մի օր նույնացվեն, կարող է տանել դեպի քաղ-կեդոնական քրիստոսաբանություն։ Այս հարցը, բացի Խոսրովիկի  նշված գրքի արևելահայերեն թարգմանությունից, մենք բավական մանրամասն վերլուծել ենք նաև մեկ ուրիշ հոդվածում[16]։

Ներկա հոդվածում մենք ձգտեցինք վեր հանել այն  անցանկալի վիճակը, որը գոյություն ունի մեր աստվածաբանական գրակա-նության կարևորագույն եզրութաբանական հարցերում։ Փորձե-ցինք ցույց տալ, որ դա հետևանք է միջնադարում եզրույթների թարգմանության հարցում աստվածաբանների անձնական մոտեց-ման, եզրույթների միասնականացման հարցում դպրոցների ոչ բավարար համագործակցության կամ գուցե այլ պատճառների,  որոնք դուրս են մեր քննության նյութից. դա ավելի շուտ զուտ պատմաբանասիրական քննության առարկա է։ Փաստ է, որ մենք այսօր ունենք այս վիճակը, և դա լուրջ հակասություններ է  հարուցում աստվածաբանական տարբեր հարցերում։

Որքան էլ վերոհիշյալ վիճակն անցանկալի է, սակայն հայ աստվածաբանական գրականության մի շարք արժեքավոր գործեր թույլ են տալիս պատվով դուրս գալ ստեղծված իրավիճակից, և բարեխիղճ մոտեցման դեպքում Հայ Եկեղեցու աստվածաբանական համակարգը ամենևին չի տուժում։ Մասնավորապես մեր համո-զումն է, որ Խոսրովիկ Թարգմանչի և Սբ. Հովհան Օձնեցու ստեղ-ծագործությունները իրենց հետևողական դիրքորոշմամբ ցույց են տալիս լուծման ուղին։ Եվ որքան էլ տարօրինակ է, նույն կերպ էլ Ստեփանոս Սյունեցու աշխատությունները, թեև նա Խոսրովիկի                  և Օձնեցու գործերին հակառակ եզրութաբանական մոտեցում է ցուցաբերում, նրա աստվածաբանական ըմբռնումը նույնական է Խոսրովիկի և Օձնեցու ընկալման հետ, եթե համապատասխան ճշտում անենք նրա եզրութաբանության մեջ։

Այսպիսով, ասվածը թույլ է տալիս ասելու, որ հասունացել է մեր աստվածաբանական գրականության մեջ ոչ միայն կատարել եզրույթների միասնականացում, այլև այդ բառերին համապատաս-խանող հասկացությունները սահմանել առավելագույնս հստակ և ոչ հակասական կերպով։

Դրա համար, մեր կարծիքով, առաջին հերթին անհրաժեշտ են որոշակի քննարկումներ և լուծումների որոնումներ։

ÏÅÐÅÂÎÄ ÒÅÐÌÈÍÎÂ Â ÑÐÅÄÍÅÂÅÊÎÂÎÌ ÀÐÌßÍÑÊÎÌ ÁÎÃÎÑËÎÂÈÈ

ÃÐÈÃÎÐßÍ Õ. Â.

Ðåçþìå

Ñðàâíåíèå îðèãèíàëüíîãî ãðå÷åñêîãî òåêñòà 3-ãî è 4-ãî àíàôåìàòèçìîâ ñâ. Êèðèëëà Àëåêñàíäðèéñêîãî ñ ðàçíûìè    àðìÿíñêèìè ïåðåâîäàìè âûÿâëÿåò ñóùåñòâåííóþ íåîäíî- çíà÷íîñòü àðìÿíñêèõ ïåðåâîäîâ òåðìèíîâ «èïîñòàñèñ» (èïî-ñòàñü) è «ïðîñîïîí» (ëèöî), ÷òî íàøëî îòðàæåíèå â ðàáîòàõ ñîâðåìåííûõ áîãîñëîâîâ.

Â ñèëó ñêàçàííîãî íàçðåë âîïðîñ óíèôèêàöèè ïåðåâîäà äàííûõ òåðìèíîâ íà îñíîâå èõ òåîëîãè÷åñêèõ çíà÷åíèé, âî-øåäøèõ â îáèõîä Àðìÿíñêîé àïîñòîëüñêîé öåðêâè.

TRANSLATION OF TERMS IN THE MEDIEVAL ARMENIAN THEOLOGY

KH.  GRIGORYAN

Abstract

Comparison of the Greek original text of 3rd and 4th anathemas of St. Cyril of Alexandria and the Armenian translation of that text in different sources shows serious discrepancies in the Armenian equivalents of the theological terms such as “hypostasis” and “prosopon” (person). These discrepancies often are transferred to the works of modern theologians.

The need to unify these translations is underlined and the possible way to come to this unification is shown.

Заметки

[←1]

PG (Patrologiæ cursus completus [Series Græca]), v. 76, p. 401.

[←2]

Կնիք հաւատոյ, Էջմիածին, 1914, էջ 232-233։

[←3]

Գիրք Թղթոց, Երուսաղեմ, 1994, էջ 22։

[←4]

Նույն տեղում, էջ 419։

[←5]

Տիմոթէոսի եպիսկոպոսապետի Աղեքսանդրեայ Հակաճառութիւն առ սահմա-նեալսն ի ժողովոյն Քաղկեդոնի, Էջմիածին, 1908, էջ 165-166։

[←6]

Արշակ Տէր-Միքէլեան, Հայաստանեայց Սուրբ Եկեղեցու Քրիստոնեականը, Տփխիս, 1900, էջ 221։

[←7]

Կիւրեղ Աղեքսանդրացի, Գիրք Պարապմանց, Կոստանդնուպոլիս 1717, էջ  472։

[←8]

Մեսրոպ քահանա Արամյան, Երեք Տիեզերական Ժողովների Դավանու-թյունը, Գանձասար հանդես, Ա, 1992, էջ 110-140։

[←9]

Նույն տեղում, էջ 138։

[←10]

Նույն տեղում, էջ 126։

[←11]

Նույն տեղում, էջ 135։

[←12]

Մեր հաւատքը, Հավատոյ հանգանակ, Դաւանանք Հայ Եկեղեցւոյ, խմբ. Շահէ արքեպիսկոպոս Աճեմյան, Էջմիածին, 2001։

[←13]

Նույն տեղում, էջ 22։

[←14]

Նույն տեղում, էջ 23։

[←15]

Խոսրովիկ Թարգմանիչ, Դավանական Երկեր, Ե., 2015, էջ 37։

[←16]

Գրիգորյան Խ., «Դեմք» հասկացությունը նախաքաղկեդոնյան հայրերի   գործերում (Պատմաբանասիրական հանդես, 2013, - 3, էջ 215-222)։