ԱՇՈՒՂ ՂՈՒՆԿԻԱՆՈՍԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՈՒՇ ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ՀԱՅ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ  Ա. Ս.

Հայկական բազմադարյան մշակույթի գեղարվեստական հարուստ ժառանգության մեջ ուրույն տեղ ունի հետաքրքիր, յուրօրինակ առանձնահատկություններով օժտված աշուղական պոեզիան, որը բուռն ծաղկում է ապրում հատկապես XVIII դարում: Միջնադարյան հայ տաղերգուներից հետո գրական-մշակութային կյանքում նոր էջ են բացում մի շարք աշուղներ՝ պարզ ու անպաճույճ աշխարհիկ երգերով: Հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Վալերի Բրյուսովի բնորոշմամբ՝ «…վանական մեռնող պոեզիային փոխարինելու է գալիս աշուղների պոեզիան:…Միայն XVIII դարում մշակվեց աշուղ բանաստեղծի՝ ժողովրդական երգչի նոր տիպը, որ թանկ է գնահատում իր ոգեշնչումները և ուզում է դրանք պահպանել …Սայաթ-Նովան առաջինը իր օրինակով ցույց տվեց ու ապացուցեց, … որ այդ երգիչը ոչ միայն խնջույքի ժամանակ ուրախացնող  է, այլև ուսուցիչ, մարգարե»[1]: Ասվածի լավագույն օրինակ է աշուղական արվեստի բավական քիչ արժևորված, թերևս մոռացված, ինքնատիպ երգիչ Ղունկիանոս Կարնեցու աշուղական պոեզիան: Նշենք, որ  ժամանակի ընձեռած հնարավորությունները շատերին թույլ չեն տվել  կրոնական թափանցիկ շղարշով պարուրված նրա գրական վաստակը գնահատելու ըստ ամենայնի:

Ղունկիանոս Կարնեցու կենսագիր Աթանաս Տիրոյանը հաղորդում է, որ երգիչը ծնվել է XVIII դ. վերջին քառորդում, Կարինում (Էրզրում), ստույգ տարեթիվը հայտնի չէ[2]: Նորագույն շրջանում Ղունկիանոս Կարնեցու ստեղծագործությանն է անդրադարձել «Ղունկիանոսի ընծան» գրքի հրատարակիչ, առաջաբանի հեղինակ Նազարեթ Կիրակոսյանը (Նազարեթ Կիրակոս), որը պատշաճ մակարդակով ուրվագծում և բացահայտում է գրքի պատմական և գեղագիտական արժեքը՝ նշելով, որ մեր կրոնական ու աշուղական արվեստի մեջ մեծ է Ղունկիանոս Կարնեցու դերը. «Աշուղներով հարուստ հայ ժողովրդի աշուղական արվեստի երկու տիտանների՝ Սայաթ-Նովայի և Ջիվանու կողքին դրվելու միանգամայն արժանի անուն», միաժամանակ շեշտելով «Բազմավեպ» ամսագրի մտահոգությունը. «Չպետք է թողնել, որ մոռացության փոշին կորստյան դատապարտի անվանի երգչին»[3]:

Աշուղական պատմության հարցերը քննելով՝ Գ. Լևոնյանը գրում  է, որ աշուղը, եղել է ազգի վշտի ու երազանքի անմիջական թարգմանը… «ժողովուրդը, ռամիկ դասակարգը, ամբոխը աշուղի խոսքերը պատգամի տեղ են ընդունում, աշուղի անկեղծությանը հավատում, նորան հարգում, մեծարում …աշուղը երգում է այն, ինչ որ աստվածներն են նրան ներշնչում…»[4]: Գրականագետ Մ. Մկրյանի համոզմամբ, աշուղական բանաստեղծությանը լավ ծանոթ է եղել նաև Խ. Աբով-յանը[5]: «Վերք Հայաստանի» վեպի նշանավոր առաջաբանում նա ոգևորությամբ ու գորովանքով է գրում աշուղների մասին. «Միտք արի, միտք արի, մեկ օր էլ ասեցի ինձ ու ինձ, արի՛ քո քերականություն, ճարտասանություն, տրամաբանություն ծալի՛ր, ղրաղ դի՛ր ու մեկ  աշըղ էլ դու դառ, ինչ կըլի-կըլի, խանչալիդ քարը հո վեր չի՛ ընկնիլ, զառ վարաղդ* հո չի՛  գնալ: Մեկ օր էլ դու վեր կընկնիս, կմեռնիս, մեկ ողորմի ասող էլ չես ունենալ…»[6]:

Գ. Լևոնյանի կարծիքով, քանի որ աշուղներն աշխարհիկ անձինք էին, «հասարակական դեմքեր», իրենց երգերն ու խաղերը հորինում ու երգում էին դրսի, փողոցի ու հրապարակի համար…»[7]: Իսկ նրանց դպրոցն ու քօնսեռվատուարը» սրճարանն ու հրապարակն էին, հանդիսատեսը՝ ամբոխը[8]:

Ղունկիանոս Կարնեցու ստեղծագործության գերակշռող մասը հոգևոր երգեր են (թեպետ նա ունի նաև աշխարհիկ տաղեր), որոնց մի մասի որոշ հատվածներ ենթարկվել են ներքին համակարգի փոփոխության, գրվել են աշուղական արվեստի ուրույն հնարանքներով՝ երկխոսություն-զրույցի ձևով: Հոգևոր երգերի մեջ առանձնանում են հատկապես Սուրբ Կույսին նվիրված տաղերը: Այս տաղերը գրելիս Ղունկիանոսը մի նպատակ ուներ՝ «իր ընկերակցաց և նմանակցաց» հեռու պահել «անվայել խաղեր երգելուց», «…այլ  այս պատուական զուարճալի տաղերը երգեն, որ կ(անէ ցնորական մեղքերէ ազատ, ու քաղել կու տայ բարի առաքինութիւններուն հոտաւէտ խաս ծաղիկները, և զանազան տխրութիւններն այլ փարատելով՝ կը ցընծացընէ  (ի սիրտ և (ի հոգի…»[9]:

Շատ վերնագրեր արևելյան օտար հնչողություն ունեցող անուններ են*. այդպիսի երգերից է, օրինակ, «Տյուպեիթք»** տաղը՝ բաղկացած 14 (Ա-ԺԴ) մասերից, որի Գ, Դ հատվածները գրված են ժողովրդաշունչ (ըսի, ըսաց) ձևով՝ աշուղական արվեստը հասցնելով մի նոր որակի: Կյանքի դժվարին վիճակներից ելք որոնող աշուղ-բանաստեղծը Սուրբ Կույսի հետ մաքուր, սրտաբուխ,  հոգևոր զրույցում թախանձում է տեսնել նրան, միակ սփոփանքը գտնում Աստվածամոր ամենակարողության և սիրո մեջ. «Թե քեզ կերևամ ես», «Ունիս սեր, հասկցա»: Գնահատող, հուսադրող պատասխան-խոսքերը ստեղծում են փոխադարձ ըմբռնման մթնոլորտ՝ ուրախություն պատճառելով ստեղծագործական երևակայությամբ օժտված աշուղ-երգչին:

Ըսի. Լսե դշխո փառաց.             Ըսի. Խոսքեդ զվարճացա.

Ըսաց. Թե ի՞նչ, ի՞նչ կխնդրես:      Ըսաց. Ունիս սեր, հասկցա:

Ըսի. Քու սուրբ տեսությունդ.       Ըսի. Գիտցար, որ վառվեցա.

Ըսաց. Թե Քեզ կերևամ ես:      Ըսաց. Թեզոք զիս կգտնես[10]:

Իրավացի է մեծանուն աշուղագետ Գ. Լևոնյանը, երբ գրում է. «Սիրուհու համար կյանք տալն անհրաժեշտ է իսկական աշուղ» կոչվելու համար[11] (տվյալ դեպքում «սիրուհին», անշուշտ՝ հոգևոր իմաստով, Աստվածամայրն է – Հ.Ա.): Իսկ մեր անզուգական Սայաթ-Նովայի խոսքով ասած՝ «Սերը սեր կու բերե…», և «Աշուղի լեզուն բլբուլ է, Օրհնանք ունի, նալաթ չկա…»[12]:

Երբ կյանքի հակասություններից տառապող աշուղ-բանաստեղծը զարհուրում է չարից, ալեկոծվում հույսի ու տարակույսի արանքում, պատասխանը լինում է՝ «Կխղճամ ցավալյաց». սա  հոգու վերագտած հավատն է, և Ս. Կույսի սիրո, ուշա-դըրության դեպքում երգիչը մոռանում է իր լքյալ վիճակի մասին: Ակնհայտ է գթություն հայցող աշուղի բուռն սերը Աստվածամոր նկատմամբ, փոթորկված հոգին խաղաղվում է՝ լցվելով քաղցրանուշ հնչողությամբ, տաղով գովերգելու լավա-տեսությամբ: Կա փրկության հույսի մի կայծ՝ «Եղիր խոնարհ ու հեզ»[13]: Զգացվում է հավասարի իրավունքով պահանջելու պես խնդրանքը, որը կարծես որոշ շփման կետ է ստեղծում հանճարեղ Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» հետ. երգչի խորը վիշտը, սրտի ցավը` «Որբ եմ աշխարհի մեջ», աղերսանքի տրտունջը անհաղորդ չեն թողնում Աստվածամորը, փարատվում է «Զիս քեզի մայր ճանչե» գորովագութ խոսքերով.

… Ըսի. Հույսս այլ ո՞ւմ մնաց.            Ըսի. Գթությամբ նայե մեզ.

Ըսաց. Կխղճամ ցավալյաց:            Ըսաց. Եղիր խոնարհ ու հեզ,

Ըսի.  Զարհուրիմ կը չարյաց.             Ըսի. Երգով գովեմ կը քեզ.

Ըսաց. Ինձ օգնություն կանչե:            Ըսաց. Քաղցր, անուշ հնչե[14]:

Ղունկիանոս Կարնեցու հայացքը դարձյալ ուղղված է կատարյալ ու ներդաշնակ, միշտ օգնության պատրաստ գթառատ Աստվածամորը. «Խիստ հոգնած եմ հոգով» հուսահատ հառաչանքի պատասխան երաշխիքն  է՝ «Եկուր բարի վարքով»:

Մեկ այլ՝ «Աճէմիք» վերնագրով տաղում (Ա-ԺԶ), որի ԺԱ, ԺԲ հատվածները աշուղական ոլորտի մեջ են պահում Ս. Կույսի հետ խոսք ու զրույցը՝ երկխոսության ձևով, հույզերի սեփական տարերքը, կենցաղում վտանգի մեջ լինելը և այլ հոգեվիճակներ ստիպում են փորձությունից առաջ թողության աղերսով ջերմեռանդ աղոթել՝ բալասան գտնելու իր ցավերի դեմ: Ինչ դժվարության մեջ էլ լինի մարդը, պետք է աղոթի, քանի դուռ էլ փակ լինի, համառորեն պետք է շարունակի աղերսել-աղոթել, քանի որ աղոթքը միշտ դրական վերջաբան է ունենում: Հուզական վիճակների մեջ առկա է նաև մեղավորության, խիստ ողորմելի, անճար լինելու գիտակցությունը:

Աշուղը, Սուրբ Կույսի «սիրով խոցված», առինքնող անկեղծությամբ խնդրում է վերքերը բուժել, մխիթարել, ուժ տալ, խորը վշտի պատճառած իր դառն ու տրտում լացը դադարեցնել: Աստվածամայրը «սիրով մայր» լինելու, զորակցության հավաստիք է տալիս՝ խոստանալով ուրախացնել նրան. «Մեկ օր կխնդաս, ալ, մյուժտէ * տամ», «Կըլլաս ուրախ ու կառնես մուրատ»[15]:

Ըսի. Սուրբ կույս, ես խոցված եմ սիրովդ.

Ըսաց. Թեզ մը կսաղցնեմ քո յարադ:

Ըսի. Այս կենցաղս վտանգի մեջ եմ.

Ըսաց. Դրեր եմ իմ ձեռքս քո վրադ..[16]:

Ինչպես նկատել է Վ. Բրյուսովը, որն ասես հափշտակված էր հայ միջնադարյան քնարերգությամբ, «Ղունկիանոսի պոեզիան նշանակալի է միստիկ նրբերանգով, որ սակավադեպ է աշուղների երգերի մեջ…»[17]: Ակամայից մտածում ես՝ արդյո՞ք անհասանելի սրբության մասին է խոսքը, թե՞ իրական կնոջ, գեղեցիկ՝ իբրև կին, նա պաշտելի է իբրև սրբուհի. աշուղ երգչին «սուրբ տաճար» լինելու մաղթանք է տալիս: Իրավացի է Հ. Թորոսյանը, երբ գրում է. «…Աստվածամոր չափազանցված… փառաբանումը ակամայից մտածել է տալիս՝ արդյո՞ք նրա պաշտամունքի առարկան Աստվածա-մայրն է, թե՞ իրական կինը…»[18]:

Ըսի. Սիրուդ չեմ դիմանար, Սրբուհի.   Ըսի. Կարոտներդ սաստիկ կկրեմ.

Ըսաց. Փափագդ լցվելու կանեմ ճար:   Ըսաց. Ջերմեռանդ ես ալ կսիրեմ:

Ըսի. Որդիդ բեր ի սիրտս հանգչցու.    Ըսի. Ես խիստ ողորմելի անճար եմ.

Ըսաց. Պետք է դու ալ ըլլաս սուրբ      Ըսաց. Կըլլամ որբուդ սրտի սիրով մար[19]:

տաճար:

Մ. Աբեղյանը գրում է. «Ժամանակի ոգին էր այդպես. կրոնական ջերմեռան-դությունը մեծ էր, ուստի և պահանջ էր  զգացվում ոչ միայն նոր կրոնական տաղերի ու գանձերի, այլև նոր աղոթքների: Նույնիսկ ժողովրդական երգիչները, որոնց մեջ գլխա-վոր տեղը բռնում է Սայաթ-Նովան 18-րդ դարի երկրորդ կեսում, կրում են իրենց մեջ ժամանակի այդ ոգին…»[20]:

Իսկ այդ հարցում, հիրավի, հսկայական է Գր. Նարեկացու հզոր ազդեցությունը հայ միջնադարյան և ընդհանրապես հետագա ժամանակների քնարերգության վրա. «Նարեկացու ողբերգության կախարդական հնչյունները՝ միահյուսված աղոթքների, շարականների կենսաբույր մրմունջներին, …XVIII դարում նոր արձագանք են ստանում: …Նարեկացու ողբը մեծ նստվածք է թողնում հետագա բոլոր դարերի և հատկապես XVIII դարի բանաստեղծության վրա…»[21]:

Ուշագրավ է, որ Մեծն Նարեկացու օգտագործած «գութ» և նույնիմաստ այլ բառեր՝ արտահայտչական տարբեր ձևերով, իրենց իմացական, ազդու և հոգեպարար նշանակությամբ կիրառում է  նաև Ղունկիանոս Կարնեցին, «Գթա՛, ողորմեա՛, խղճա՛», «Գոնյա Աստված այսպես գթար», «Ինձ խնամ տար գթով` սիրուդ գավաթով», «Գթովդ ինձ մոտեցիր», «Գթությամբ նայե մեզ», «Մոտ օրերս գութս կտեսնես» և այլն: Ղունկիանոս երգիչն ամփոփում է այն լավագույնը, որ գալիս էր վաղ միջնադարից՝ ամբողջացնելով ուշ միջնադարյան բանաստեղծության պատկերը. «…անցման շրջանի հայ իրականության համար առավել ևս, կրոնական երգի դերի բարձրացումը բնականոն, անխուսափելի երևույթ էր: Գրական անկման արտահայտություն չէր այդ, այլ՝ գրական նոր վերելքի սկզբնական երևույթ…»[22], - նկատում է Շ. Նազարյանը:

Հոգեվիճակի այլ դրսևորում է աշուղական ոճով գրված (հարց ու պատասխան), «Սամմահիք»* վերնագիրը կրող բանաստեղծությունը, հատկապես Գ, Դ հատվածները, որոնք կարելի է անվանել «Անձնվիրության մրմունջներ՝ ուղղված Աստվածամորը», որտեղ Սուրբ Կույսի անհաս սիրով լցված, երկու ձեռքով նրա փեշերը բռնած, նրա գեղեցիկ տեսքով հիացած, «ուշաթափ» երգիչն ապավինում է նրա ողորմածությանը: Նրա սիրտը մահվան սարսափից դողում է, նա զգում է իրեն մեղքերի ծովում. շվարում, բայց և շեշտում է իր սխալները, թողություն հայցում: Մեղքերը, միջնադարյան ըմբռնմամբ, մաքրվում են զղջումով, խոստովանությամբ: Ղունկիանոս Կարնեցին էլ Նարեկացու նման, մեղավորության գիտակցությունից, տարակույս-ներից ու տագնապներից շվարած, դիմում է ապաշխարության, ինքնաձաղկման.

Ըսի. Ով Կույս ամենօրհնյալ, սաստիկ սիրովդ լցված եմ.

Ըսաց. Քիչ մ(ալ  ապաշխարե, ես ալ քեզի կարոտցած եմ:

Ըսի. Շատ են սխալանքս, ատոր վրա շվարած եմ.

Ըսաց. Անթիվ մեղավորներ արքայություն մտուցած եմ[23]:

Գրականագետ Հ. Սահակյանի կարծիքով, աշուղները երբեմն մոռանալով, որ խոսքն Աստծու և աստվածային էակների մասին է, նրանց ներկայացնում են որպես սովորական մարդիկ, որոնք ապրում են, զգում, տանջվում. որքան ոտանավորի հորինման ժամանակը մոտ է վերածնության շրջանին, այնքան ավելի սուր է արտահայտվում աշխարհայինի և հոգևորի պայքարը, բանաստեղծն այնքան շատ է սարսափում հանդերձյալ կյանքում պատժվելու  գաղափարից և, բնականաբար, այնքան ավելի կրքոտ ու խիստ է խարազանում ինքն իրեն՝ գործած ու չգործած «մեղքերի»   համար…» [24]:

Ըսի. Կդողամ մահվանես, կսարսափիմ, խիստ հոգ կանեմ.

Ըսաց. Ատ հոգդ ինձի հանձնե, չիդե՞ս, որ ես Մայր գթած եմ:

Ըսի. Ղունկիանոսն եմ, փեշեդ երկու ձեռոքս բռնած եմ.

Ըսաց. Հույսով հաստատ կեցի, քեզ կփրկեմ, ողորմած եմ[25]:

Միջնադարյան տաղերգության և աշուղական երգերի մոտիվներով է գրված  «Ախ կեոնյուլին** եղանակը»[26] վերնագրով աղերսախառն երգը, որն իր հարուստ խոսքերի և մեղեդու շնորհիվ դիմացել է ժամանակի փորձությանը և հասել մեր օրերը (ներկայումս այն կատարում է ՀՀ ժող. արտիստ Թովմաս Պողոսյանը՝ մաքուր և տպավորիչ երգեցողությամբ): Այս երգը գրավում է լսողի ուշադրությունը՝ կարծես շուրջբոլորը լույս տարածելով, կյանքը դարձնելով ավելի հոգևոր: Մ. Մկրյանը գրում է, որ դրան նպաստում է հատկապես ոտանավորի երաժշտականությունը, որ «շատ դարեր առաջ արդեն հայտնագործել էր Նարեկացին…»[27]: Այդ պարագայում ասես ջնջվում է դարերի հեռավորությունը:

Ծանր կացությունից դուրս գալու նպատակով, Աստվածամայրը հորդորում է աշուղին, որ պետք չէ անմխիթար լաց լինել, մաշել սիրտը, այլ ցավերը պատմել իրեն, լինել համբերատար, քանի որ միայն այդ դեպքում կարժանանա Աստծո սիրուն. «Աշուղները երգած են միշտ իրենց ուրախութիւնը հռչակելու, իրենց և ժողովրդեան ցաւերը, տրտմութիւնը, տառապանքը չափաւորելու…»[28]:

Ինչպես նշում է Հ. Սահակյանը, թերևս այդ զեղումների մեջ պետք է որոնել «տաղերգուների բանաստեղծական հմայքը, …նրանցից յուրաքանչյուրի անհատա-կանությունը, մտորումներն  ու ապրումները…որքան տաղանդավոր է հեղինակը, այնքան ավելի հուզիչ ու խորն են հոգեկան տվայտանքների նկարագրություն-ները…»[29]: Կարծում ենք՝ այս բնորոշումն ընդհանուր եզր ունի Ղունկիանոս երգչի հետ, որն իրեն զգում է մեն–մենակ, և նրա զգայուն սիրտը մնում է շղթայված ու կաշկանդված: Մի դրություն, որ ազդում և խոր կնիք է դնում աշուղի նուրբ հոգու վրա,   և այլևս ոչ մի բան չի ուրախացնում նրան, անվերջ մի ցավ ճնշում է նրա սիրտը, և նա մորմոքով է խոսում իր հոգու վշտի մասին: Կարնեցու երգերը կարծես Գրիգոր Նարեկացու ողբի նորացված արձագանքները լինեն: Դրանցում ողբահեծ սրտի  խոր հառաչանք կա՝ թեև հոգու պայծառ տրամադրությամբ: Սերն անվերջ փոխում  է աշուղի սիրտը, և նա դառնագին շեշտով հարց է տալիս իրեն:

… Ի՞նչ է ցավդ՝ մեկ ինձ ըսա,– Որ ցավակից ըլլամ ես ա.

Բլբուլի պես կոծդ  տեսա,– Հերիք է, մաշեցար սրտիկ:

Ա՜խ, ավաղ, ցավագար սրտիկ,

Մի լար անմխիթար սրտիկ,

Սիրով համբերե տար, սրտիկ[30]:

Այստեղ և՛ մաղթանք կա և՛ երգ, և՛ ողբ կա և սեր, և՛ ներբող  և՛ քարոզ:

Դժվարին ու հակասական իրականությունը հայ աշուղին ներշնչում է գրել հուզաթաթախ երգեր, որոնք ներկայացնում են հայի՝ մաքառումներով լի, չարքաշ և  աստանդական կյանքը, իր խոսքերով ասած՝ «հեղեղատ դարձած արտասուքով», «միշտ լացի, մտածեցի, հիշեցի, ծաղիկ կյանքս ծերացուցի, չխնդացի», «պանդուխտ մնացողի, կարոտողի», «մալ ապրանքը կորցնողի», «թափառական շատ երկրներ պտտվողի», «զուր ջան ու անօգուտ վաստակ փնտրողի», «հայրենական երկրից զրկված լացողի», «տուն չունեցողի», «քաղքե-քաղաք, գեղե-գեղ պտտվողի» նկարագիրը:

Ղունկիանոս Կարնեցու անկեղծ ու անմիջական տաղերին բնորոշ են օտարա-լեզու հատվածները, որոնք նա դասակարգել է տաճկական կամ արաբական, նաև պարսկական անուններով[31]: Դրանցից է «Շեքիք՝ որ կոչին Քերտիկե», (Ա-ԺԳ) վերնագրով տաղը. մեր ընտրած Ը և ԺԱ հատվածների՝ չորս տնից բաղկացած տողերի առաջին մասերը հայատառ թուրքերեն են, իսկ երկրորդ մասերը՝ հայերեն, կամ՝ հակառակը, օրինակ.

Բնագիր                                   Թարգմանություն

Է՜յ սուլթան պեհատար, եմ խեղճ ապիկար,        է՜յ սուլթան քաջարի,

Կեոյնյումուզ պիզաբեր, քեզ խիստ սիրեր է.        Հոգիս է փոթորկված.

Տյուշուր պենի յատան, դու լույս դարաստան,       Օտարվել ես դու ինձնից,

Աշգըն հեր թարաֆտան, անձիս տիրեր է[32]:      Սերդ ամեն կողմից…

Կամ՝

Ով երկնից Թագուհի, ճեննեթին մահի,             Դրախտի լուսին,

Փառք պարծանք աշխարհի, լաթիֆեթ սենտե.       Ողորմությունն քոնն է.

Շնորհք վայելչական էթ պանա իհսան,             Շնորհ արա ինձ,

Սիրտս, հոգիս ցնծան, հեր հյուրմեթ սենտե[33]:      Ամեն երկրպագություն քոնն է:

Կա մի կարևոր հանգամանք. «…նույնիսկ օտար լեզուներով հորինված երգերում հայ աշուղները պահպանում էին իրենց ազգային դեմքը: Այդ երգերում շատ էին հայ ժողովրդի  տառապանքին նվիրված սրտամրմուռ կտորները, և այդ երգերը լսող հայ գեղջուկն ու արհեստավորը, որոնց արդեն հարազատ էին թուրքերենի ու պարսկերենի նրբությունները, ամենայն հավանականությամբ, չէին էլ մտածում, թե դրանք հորինված են օտար  լեզուներով …օտարամույծը, ինչպես ասվեց, միայն արտաքին ձևն էր. երգերն իրենց ներքին էությամբ, գաղափարական բովան-դակությամբ հայկական են…»[34]: Այս հարցի մասին մեծ ազգասեր, նաև գեղագետ-քննադատ Խ. Աբովյանը գրում է, որ հայերը շնորհք ունեն, հարևան ժողովուրդների լեզուն, սովորությունները,  առանձնահատկություններն ամենից լավ սովորելու և  յու-րացնելու, որոնց մեջ նրանք «ցրված ապրում են»[35]: Նույն միտքը նա արծարծում է նաև «Վերքի» առաջաբանում. «Լավ գիտեի, որ… ինչքան խանի, շահի, սուլթանի դռներին սիրեկան աշըղ, լավ խաղ ասող, ոտանավոր շինող մարդ են էլել, շատը Հայ ա էլել…»[36]:

Որպես ազգային դեմքը պահպանելու լավագույն օրինակ  նշենք՝ Ղունկիանոս երգիչը ստեղծագործելիս օգտվել է հայերեն այբբենական կարգից և որպես բանաստեղծական արտահայտության միջոց ընտրել է վանկերով կազմված տողեր՝ գրաշար ձևը, տողի վերջին բառը բաժանել է վանկերի՝ այբուբենի տառերի հաջորդականությամբ, հայերեն այբուբենով, և միացրել ու շաղկապով: Ինչպես՝

…Մխիթարություն մը տյուն ու այբ ու սէ (տաս). …

Դու միշտ ինձ օգնություն գիմ ու այբ ու սէ (գաս): …

Ճնշեմ անձս, բռնեմ պէ ու այբ ու սէ (պաս)…[37]:

Սարգիս Զուռնաջյանն իր մի ուսումնասիրության մեջ անդրադառնում է նաև աշուղ-երգիչ Ղունկիանոս Կարնեցուն՝ արժեքավոր նյութեր դնելով գիտական շրջանառության մեջ: Ներկայացնում է աշուղական արվեստի բնագավառում Ղունկիանոս երգչի հետևորդներին՝ Մաթի–Հարություն Տեր-Գրիգորյան, Սիայի, Թիֆիլի և շատ ուրիշներ[38]:

Գ. Լևոնյանը իր աշխատություններում բազմաթիվ աշուղների հետ հիշատակում է նաև Սիայի (Ղարա-Ղազար), Մաթի[ն]-ի, Մեթին (Մաթի) անունները[39], իսկ Գ. Թարվերդյանը իր կազմած ժողովածուում ընդգրկել է աշուղ Սիայիի՝ լավ հան-գավորված (ինչպես տողերի վերջնակների, այնպես էլ ներքին ռիթմով ու համա-ձայնությամբ) «Մարինա» վերնագրով բանաստեղծությունը՝ բաղկացած 3 տնից[40]:

Ղունկիանոսի աշուղական արվեստի հետևորդները ևս հատուկ ուշադրություն են դարձրել բանաստեղծության սահունության, ռիթմի, երաժշտականության վրա՝ օգտագործելով ժողովրդական բանահյուսությանը հատուկ կրկնակներ, որոնք ընդգծում են  մարդկային հույզերը, տխրությունն ու ուրախությունը, կարոտն  ու սպասումը, ակնկալությունները:

Ժողովրդաաշուղական երգի հյուսվածքի, տաղաչափության ու լավ հանգա-վորման որոշ ձևեր ու եղանակներ կան նաև ավելի ուշ շրջանի աշուղ Թիֆիլիի հայրենասիրական մի երգում: «Հայոց վշտի, երգի, վերքի, բառի, տառի, քարի, հողի, ջրի, սարի համար ծնվա[41]«, - ասում է նա: Թիֆիլին Ղունկիանոսի հետևորդն էր, Ջիվանու հետ միասին սովորել է կարծախցի աշուղ Սիայու մոտ:   Իր երգերից մեկում ակնարկում է, որ ուսում, կրթություն չունենալու հանգամանքը աշուղին չի խանգարում միշտ ճշմարիտ լինել. «սազի տեր մարդը դուզ խոսք է ասում»[42]:

Ղունկիանոսը, լինելով արևելյան սովորույթի կրողներից, իր երգերում հաճախ է հիշատակում իր անունը: Դա արտացոլվում է բանաստեղծության առաջին՝ կամ նախավերջին, երբեմն էլ  վերջին տողում[43]: Բարձր է Ղունկիանոս Կարնեցու լեզվա-կան կուլտուրան՝ պատկերավոր մտածողությունը, բառապաշարի ճոխութ-յունը, էպիտետների և համեմատությունների առատությունը: Հատկապես տպա-վորիչ են Ս.Աստվածածնին ձոնված տողերը. Սուրբ Մարիամին համեմատում է անթառամ, անուշ, հոտավետ ծաղկի, շնչական վարդի, խոսուն շուշանի հետ: Այս համեմատությունները կենարար թարմություն են հաղորդում բանաստեղծական պատկերին: Նման պատկերներում աստվածային շնորհները կարծես ճառագում են Ս. Աստվածածնի դեմքից՝ մարդուն պարգևելով սրտի ցնծություն, հրճվանք, սեր, մխիթարանք, նրան դարձնելով մաքուր, առաքինի, նաև բուժելով հիվանդներին, ամոքելով վշտերը, մեղավորներին հույս ներշնչելով:

Աշուղական արվեստի հմուտ գիտակ Գ. Լևոնյանը կարևորում, առանձնացնում է  աշուղական պոեզիայի գեղարվեստական արտահայտչամիջոցները[44]: Ղունկիանոսի՝ գեղագիտական ճաշակ արթնացնող նուրբ, ժողովրդական բանարվեստի համե-մունքներով ու վառ երանգներով հարուստ երգերը գրված են պարզ, գեղեցիկ, դյուր-ըմբռնելի, պատկերավոր լեզվով՝ Կարնո, Շիրակի, Ջավախքի խոսվածքների, բարբառ-ների գեղեցիկ համադրությամբ, երբեմն  «համեմվելով» նաև հայոց միջավայրում օգտագործվող թուրքերեն (օսմանյան), պարսկերեն, արաբերեն  բառերով:

Ղունկիանոս Կարնեցու գրական ժառանգությունը արժանավոր տեղ ունի հայ աշուղական պոեզիայի ընդհանուր շղթայում: Շարունակելով հայ միջնադարյան բանաստեղծության ավանդները, առաջնորդվելով հատկապես Գր. Նարեկացու հումանիստական գաղափարներով՝ բազմաշնորհ բանաստեղծ-երգիչը դարձավ ժամանակի աշուղական դպրոցի կարկառուն ներկայացուցիչը՝ մեծ ազդեցություն թողնելով հետագա շրջանի աշուղների վրա:

ТВОРЧЕСТВО АШУГА ГУНКИАНОСА В КОНТЕКСТЕ АРМЯНСКОЙ ПОЭЗИИ ПОЗДНЕГО РЕНЕССАНСА

АРУТЮНЯН А. С.

Резюме

В многовековом армянском культурном наследии ашугская поэзия занимает особое место. Она пережила бурное развитие особенно в XVIII в. Подавляющую часть произведений не столь известного в наши дни поэта – ашуга  XVIII–XIX вв. Г. Карнеци составляют духовные песни ал-легорического характера, в основном посвященные Святой Деве. Эти песни словно являют собой отзвук поэзии Григора Нарекаци. Поэзия Карнеци отражает его душевные катаклизмы. Еe отличают образность, богатая лексика, использование диалектизмов и заимствований.

Продолжив традиции ашугского искусства, Карнеци оказал влияние на творчество последующих ашугов – Матина, Сиайи, Тифили и др.

ASHUG GHUNKIANOS CREATION IN  THE CONTEXT OF THE ARMENIAN POETRY OF THE LATE MIDDLE AGES

A. HARUTYUNYAN

Abstract

In the Armenian rich cultural heritage the folk (ashugh’s) poetry occupies a special place. It flourishes especially in the 18th century. The majority of works by an Armenian ashugh-poet of the 18th-19th centuries Ghunkianos Karnetsi are allegorically created spiritual songs, mainly dedicated to St. Virgin. They seem to be the newest reverberation of Grigor Narekatsi’s lamentation. Karnetsi’s poems reflect the mental state of the poet trying to find a solution, asking for consolation and solace. They are written in simple, intelligible, figurative language, with combination of dialects and usage of foreign words. Continuing the traditions of the ashugh’s art Ghunkianos Karnetsi had an influence on the subsequent ashughs - Matin, Siayi, Tifili and others.

Заметки

[←1]

Բրյուսով Վ., Հայաստանի և հայ կուլտուրայի մասին, խմբ.  Հովնան Գ., Ե., 1967, էջ 96-98: Տե՛ս նաև Поэзия Армении, под. редакцией, со вступительным oчерком и примечаниями Валерия Брюсова, М., 1916, с. 63:

[←2]

Այս մասին տե՛ս Քերդուածք Ղունկիանոս երգչի Կարնեցւոյ (այսուհետև՝ Քերդուածք), Վենետիկ, 1893, էջ ԺԲ: Տե՛ս նաև Հարությունյան Ա., Ղունկիանոս Կարնեցի (ՀՀ ԳԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1973, N 4, էջ 71): Ենթադրվում է, որ ծնվել է մոտավորապես 1781-1786 թթ., մահացել՝ 1841 թ.: Հավանաբար, պիտի բավական երկար ապրած լինի` նկատի ունենալով երգերից մեկում գրված տողերը. «Հեմ ծերացա, թափե ընկա. Ի՞նչ հույս մնաց ալ ապրելու» (Բազմավէպ, հ. ԽԲ, Վենետիկ, 1884, էջ 51), Քերդուածք, էջ 23, Կիրակոս Ն., Ղունկիանոսի ընծան (այսուհետև՝ Ղունկիանոսի ընծան), խմբ.՝ Սարգսյան Վ., Ե., 1995, էջ 35: Մեկ այլ երգում ևս գրում է. Նեղությունով կտագնապիմ, խեղճուկ եմ, ընկած, ծերացած…» (Քերդուածք, էջ 84, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 99): Ուշագրավ են Ռափայել Պատկանյանի (Գամառ-Քաթիպա, որի  կեղծանունն է նաև Աշուղ Կարապետ)՝ աշուղին նվիրված հետևյալ տողերը. «Աշուղը թէկուզ եաշովըն իլի հարուր տարեկան, Նըրա միամիտ պարզ հոգին մնում է միշտ մանկական» (Գամառ-Քաթիպա, Բանաստեղծություններ, Ս. Պե-տերբուրգ, 1895, էջ 52):

[←3]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, Վենետիկ, 1883, էջ 97, Քերդուածք, էջ Ե, Ղունկիանոսի ընծան, էջ, 10, 1,

[←4]

Լևոնյան Գ., Երկեր, Ե., 1963, էջ 5, 25, 54:

[←5]

Մկրյան Մ., XIII-XVIII դարերի հայ աշխարհիկ գրականություն, Ե., 1938, էջ XLIII:

[←6]

Աբովյան Խ., Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 3, Ե., 1948, էջ 4:

[←7]

Լևոնյան Գ., Աշուղները և նրանց արվեստը, Ե., 1944, էջ 34:

[←8]

Լևոնյան Գ., Աշուղների նշանակությունը որպես երգիչ (Ազգագրական հանդես, ութերորդ տարի, գիրք X, Թիֆլիս, 1903, էջ 89):

[←9]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, էջ 238:

[←10]

Բազմավէպ, հ. ԽԲ, էջ 51, Քերդուածք, էջ 22, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 34:

[←11]

Լևոնյան Գ., Աշուղը պատմական շրջաններում (Ազգագրական հանդես, ութերորդ տարի, գիրք X, էջ 50):

[←12]

Տե՛ս Թումանյանը քննադատ, կազմեց և խմբագրեց Թումանյան Նվ., Ե., 1939, էջ 341: Տե՛ս նաև Բրյուսով Վ., Հայաստանի և հայ կուլտուրայի մասին,  Ե., 1967, էջ 251-253:

[←13]

Բազմավէպ, հ. ԽԲ, էջ 51, Քերդուածք, էջ 20, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 35:

[←14]

Բազմավէպ, հ. ԽԲ, էջ 51, Քերդուածք, էջ 22, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 35:

[←15]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, էջ 336, Քերդուածք, էջ 15-16, Ղունկիանոսի  ընծան, էջ 27:

[←16]

Նույն տեղում:

[←17]

Բրյուսով Վ., նշվ աշխ., էջ 103:

[←18]

Thorossian H. Histoire de la litterature Armenienne, Paris, 1951, p. 225.

[←19]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, էջ 336, Քերդուածք, էջ 16, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 28:

[←20]

Աբեղյան Մ., Ուրվագծեր 19-րդ դարու հայ գրականության պատմությունից (Արարատ, Էջմիածին, 1908, Ժ, էջ 896):

[←21]

Նազարյան Շ., Ողբի և սթափման բանաստեղծություն. XVIII դար, Ե., 1992, էջ 72, 75:

[←22]

Նույն տեղում, էջ 39:

[←23]

Բազմավէպ, հ. ԽԳ, էջ 39, Քերդուածք, էջ 51, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 66:

[←24]

Սահակյան Հ., Հայ աշուղներ, XVII-XVIII դդ., Ե., 1961, էջ 30: Տե՛ս նաև  նույնի՝ Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (XVI-XVII դդ.), Ե., 1975, էջ 32-33:

[←25]

Բազմավէպ, հ. ԽԳ, էջ 39, Քերդուածք, էջ 51, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 66:

[←26]

Բազմավէպ, հ. ԽԳ, էջ 225, Քերդուածք, էջ 78, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 93:

[←27]

Մկրյան Մ., Գրիգոր Նարեկացի, Ե., 1955, էջ 278:

[←28]

Հայ աշուղներ, Ժողովրդական հայ երգիչներ եւ տաղասացք, հաւաքեց, Տ. եպս. Պալեան, հ. Ա, Իզմիր, 1911, էջ 7:

[←29]

Սահակյան Հ., Հայ աշուղներ, Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը XVI-XVII դդ., Ե., 1975, էջ 28, 32:

[←30]

Բազմավէպ, հ. ԽԳ, էջ 225-226, Քերդուածք, էջ 77-78, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 93:

[←31]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, էջ 238:

[←32]

Բազմավէպ, հ. ԽԲ, էջ 140, Քերդուածք, էջ 34, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 47:

[←33]

Բազմավէպ, հ. ԽԲ, էջ 141, Քերդուածք, էջ 35-36, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 48:

[←34]

Հայ աշուղներ, XVII - XVIII, Ե., 1961, էջ 19:

[←35]

Աբովյան Խ., հ. 8, Ե., 1958, էջ 84:

[←36]

Նույն տեղում, հ. 3, Ե., 1948, էջ 3:

[←37]

Բազմավէպ, հ. ԽԱ, էջ 335, Քերդուածք, էջ 15, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 27:

[←38]

Զուռնաջյան Ս.,Ջավախք,Ժամանակագրություն Ակնարկներ Ախալքալաքի ամբողջական պատմության, Ե., 2002, էջ 174-176:

[←39]

Լեւոնեան Գ., Հայ աշուղներ, Ալեքսանդրապոլ, 1892, էջ 87, 88, նույնի՝ Երկեր, էջ 87, 89:

[←40]

Հայ աշուղներ, Անտիպ երգերի ժողովածու, հ. Ա, հավաքեց և կազմեց Թարվերդյան Գ., առաջաբան և մասնագիտական խմբագրություն՝ Լևոնյան Գ., Ե., 1937, էջ 90:

[←41]

Տե՛ս Աբեղյան Մ., Ուրվագծեր 19-րդ դարու հայ գրականության պատմությունից (Արարատ, Էջմիածին, 1908, N Ժ, էջ 897):

[←42]

Տե՛ս Ջավախքի երգարան, Նյութեր և հոդվածներ. (http://www.javakhkmusic. com):

[←43]

Բազմավէպ, էջ 50-55, Քերդուածք, էջ 21-27, Ղունկիանոսի ընծան, էջ 33-35:

[←44]

Լևոնյան Գ., Երկեր, էջ 6-7 (տե՛ս գրքի առաջաբանը, հեղ.՝ Գրիգորյան Շ.):