ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ  ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ                                                        Մ.  ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ  ԱՐՁԱԿՈՒՄ

ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ  Դ. Վ.

Գրողի ոճի նկարագրությունը գեղարվեստական աշխարհի պատկերների համակարգի վերլուծություն է: Մ. Սարգսյանի արձակում արտահայտչական յուրահատկություններով առանձնանում են հատկապես քերականական զուգաձևությունները: Դրանք դրսևորվում են գոյականի թվի, հոլովի, առկայացման կարգերի, ածականի համեմատության աստիճանների, դերանունների, բայերի ինքնատիպ գործածությամբ: Ձևաբանական զուգաձևությունները գրողի լեզվում հիմնականում առնչվում են խոսակցական ձևերի դրսևորումներին, դրանց ոճական նրբերանգները, արտահայտչական հնարավորությունները, բնականաբար, ավելի սահմանափակ են, քան բառային մակարդակում: Դա պայմանավորված է գրական լեզվի նորմի պահանջներով. ձևաբանական կարգերը ավելի նորմատիվ են, քան բառագիտական կարգերը: Մ. Սարգսյանի արձակում բարբառային ձևաբանական տարրեր են, օրինակ, կեղնի, կառնեմ (ներկայի իմաստով), ներգոյական հոլովի բացակայությունը՝ քաղաք          եմ և այլն: Կան նաև հոգնակերտ տարբեր մասնիկներով  ձևեր,  ինչպես՝ աղջիկնի(ն), կնիկներ, կնգդիք: Հայ հեղինակների երկերին բնորոշ են հատուկ անունների հոգնակի թվով գործածությունները (Հ. Մաթևոսյան), հոդի բացակայությունը (Ա. Իսահակյան), որոշակի հանդիսավորություն հաղորդելու, նաև պատմական երանգավորում ստեղծելու նպատակով` դիմորոշ դ հոդի գործածությունը (Ն. Զարյան):  Խիստ անհատական, երբեմն էլ կամայական բնույթ են կրում ածականի գերադրական աստիճանի ոճական կիրառությունները: Առավել հատկանշական են բայի դիմավոր, եղանակային ձևերի ոճական երանգները: Ոճական առումով համեմատաբար չեզոք են թվականն  ու մակբայը: Մակբայակերտ ածանցների մի մասը կիրառվում է խոսակցական ոճերում, օրինակ՝ -անց  երեսանց, կողքանց, -են –զրնգալեն, թռվռալեն, -ու- ամոթու, կսկծու և այլն: Մ. Սարգսյանի արձակ երկերում ոճական հնարավորություններով առանձնանում է գոյականի թիվը: Հեղինակը եզակի թվով գոյականը հաճախ գործածում է՝ արտահայտելու ընդհանուր, հավաքական նշանակություն: Օրինակ՝ «Մարդ էլ իլաջ չունի   պայքարելու էդ ավազակների դեմ»[1]: Անձնանունները սովորաբար հոգնակի թվով չեն գործածվում, սակայն որոշ դեպքերում ոճական նպատակներով կարող են կիրառվել նաև հոգակիի ձևերով: Մ. Սարգսյանը ոճական այդ հնարին է դիմել մասնավորապես 1918 թ. թուրք ավազակների դեմ անհավասար պայքարի ելած մարդկանց արտառոց հերոսությունը նկարագրելիս: Ահա մի օրինակ՝ «…Նման բախումներում թուրքերին խուճապի է մատնում անսպասելին, երբ արթնանում է մի քնած ժողովուրդ՝ տեր դառնալու ինքն իրեն, իր պատմությանը, իր ավանդներին, երբ հազարամյա շիրիմներն արթնանում են, երբ  Անդրանիկներն  ու  Նժդեհները դառնում են Վարդանների, Տիգրանների արյան ու հերոսության ժառանգորդները» (Ե, 47):                                          Հատուկ անուններին բնորոշ են նաև արտահայտչական այլ դրսևորումներ: Հեղինակը որոշ կերպարների անհատականությունն ընդգծելու կամ նրանց բնութագրելու համար կիրառում է մականուններ: Այդպես են բնորոշվում, օրինակ, «Խաչված քաղաքը» վեպի հերոսները՝ Թոփալ Արսեն, Սև Արսեն, Քամի Հարութ, Քոթոթ Պողոս, Քոսա Պետրոս, Քոռ Արծիվ, Տասնոց Սուրեն, Ասպետ  Մկո, Հերոս Մկո: Վերջին երկուսի մասին հեղինակը գրում է. «Նրանք, երկու Մկոները, համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ էին, երկուսն էլ Գեորգևյան շքանշանների ասպետ և քաղաքի պատվախնդիր բնակչությունը նրանց մեծարեց Հերոս և Ասպետ մականուններով՝ մոռանալով նրանց ազգանունները»[2]:      Խոսքին ժողովրդական երանգ են հաղորդում հոգնակերտ ձևույթները: Օրինակ՝ «Գյուղացիք խեղճ-խեղճ նայում էին…» (Ե, 81): «Ճամփեքը փակեցին…» (Ե, 50):                        Կարնո բարբառում հաճախ կիրառվող բացառական հոլովի                -են, -ե վերջավորությունները ևս հաճախադեպ են Մ. Սարգսյանի արձակում, ինչպես՝ «…հեռվեն աշեմ ու աչքե կարոտ չմնամ…»[3]: «…ձենի  հետևեն  կուգա…»  (ԽՊԱ, 27): «Ես ձեր  պագեն  ավելի  կվախնամ, քան ձեր թնդանոթեն» (Ե, 175): Սա կարելի է  բացատրել արևմտահայ բարբառների ազդեցությամբ:                                             Ժամանակակից հայերենում  գործիական հոլովը սովորաբար որոշյալ առումով չի կիրառվում, մինչդեռ նման գործածությունները՝ որպես բարբառային ձևեր, ստեղծում են խոսքային բնորոշ միջավայր: Օրինակ՝ «Մտքովը չէր անցնի վիրավորել…» (Ե, 167): «Սրտովը չէր գերուն պահելը» (Ե, 176):             Գոյականի առկայացման քերականական կարգը, ինչպես գիտենք, դրսևորվում է հոդերի միջոցով: Սակայն երբեմն հեղինակը չի կիրառում որոշիչ հոդ, թեպետ կարող էր գործածել, օրինակ՝ «Ամա՜ն, թուրք կուգա…փախե՜ք…» (ԽՊԱ, 27): «Կրակոցի դղրդում, անծանոթի՝ հատակին տապալվելու ծանր թրմփոց, սարսափած տանտիրուհու ճիչ…խեղդում են իրար…» (ԽՊԱ, 333): Այս դեպքում ընթերցողի ուշադրությունը գրավում են թվարկվող բառերը, և դրանք հնարավորություն են տալիս դատողություններ անելու երևույթի վերաբերյալ:            Դիմորոշ և ցուցական հոդերի կիրառությունը սովորաբար խոսքին տալիս է հանդիսավորություն, երբեմն՝ վերամբարձություն: «Դարձ» դրամատիկական վիպակում հեղինակը համակցել է պատմական և առասպելական տարրերը, և քրիստոնեական դարձի նախաշեմին կատարվող գործողությունները, բնականաբար, պետք է ենթադրեին ժամանակաշրջանին բնորոշ խոսք, ինչպես՝ «Ով արքա, ով մեծդ, հավատափոխությունը, որ աստվածափոխության պատկերով է ընթանում, այսօր հույժ կարևոր է ազգիս հայոց»[4]: «Աշխարհիս գիտուններն ինչո՞ւ չեն ասում իրենց ավարտուն կարծիքը…» (Դ, 40):                                     Ածականի կիրառության ոլորտը Մ. Սարգսյանի արձակում որոշվում է հատկանիշ ունեցող առարկաների որակական, ծավալային և այլ յուրահատկություններով: Ածականը իմաստային ընդգրկմամբ խիստ բազմազան է, ցույց է տալիս ինչպես որակական, այնպես էլ հարաբերական հատկանիշներ: Ռ. Մկրտչյանը նշում է. «Իրենց ուղղակի իմաստով կիրառություններում հարաբերական ածականները ոճականորեն չեզոք են, իսկ փոխաբերական կիրառությունները, ընդհակառակը՝ խոսուն են և իմաստալից»[5]: Սովորաբար ածականներին վերագրվում է գնահատող  դեր, այսինքն՝ որևէ անձի, իրի կամ երևույթի մասին խոսելիս հեղինակը կարող է ածականին յուրահատուկ երանգ հաղորդել: Օրինակ՝ «Մի մեծ խաղաղություն կա հանդերում, դաշտերում…» (ԽՊԱ, 84): ,…էս աշխարհի  ամենամեծ կռիվները եղել են սիրուն կնիկների պատճառով…ե (ԽՊԱ, 25): Նշված կիրառություններում հստակ երևում է գրողի վերաբերմունքը այն երևույթի նկատմամբ, որի մասին խոսում է:                                    Գեղարվեստական արձակում գործածվում են նաև գույներ անվանող ածականներ, որոնք կիրառվում են բնապատկեր ստեղծելիս, հերոսի արտաքինը կամ շրջապատող միջավայրը նկարագրելիս: Հեղինակը նախապատվությունը տալիս է կապույտին, որը խորհրդանշում է տխրություն, թախիծ, նաև՝ կարոտ: Օրինակ՝ «Բարձրավանդակի վրա իշխում է բարձրագահ Աբուլը և իր հաղթ ուսերին պահում Ջավախքի երկնքի կապույտ վրանը» (ԽՊԱ, 5): «Կարոյի հետ լողում են լուսեղեն կապույտում, այն Կարոյի, որ միշտ նայում էր իրենց լուսամուտին՝ տաք աչքերով ու մախմուր ժպիտով» (Ե, 39): Գունանունները նաև տրամադրություն են ստեղծում, համակում որոշակի հույզերով. «Լուսինը լեռան թիկունքից դուրս է հանում դեղնավուն ճակատը…ե (ԽՊԱ, 67): «Ձկնորս Առուստամը …պահվեց նրանց լողարանի մեծ քարի հետևում և արևմուտքի բոսորագույն շողերի մեջ տեսավ Զեբեթին…» (ԽՔ, 6): Գույնը սովորաբար ստեղծում է տեսողական տպավորություն, և դրա ազդեցությամբ էլ հեղինակը պատկերացում է տալիս տվյալ առարկայի հատկանիշի մասին: Մ. Սարգսյանը գույների ներդաշնակ համադրությամբ գեղարվեստական արձակում կերտում է հիրավի բանաստեղծական պատկերներ՝ կարոտը միահյուսելով մանկությանը, հայրենի բնաշխարհին ու հայրենակիցներին. «Գույների զարմանալի խաղերով է իջնում մութը. մուգ կարմիր, բաց կապույտ, թույլ սևաներկ, սև մթություն և, վերջապես, մի փունջ աստղով զուգված տեղական մի լուսին» (Ե, 60):                        Դերանվան տարբերակային ձևերը նույնպես աչքի են ընկնում իմաստային նրբերանգներով:  Միայն այն փաստը, որ դրանք կարող են փոխարինել առարկայի, անձի, երևույթների անվանումներին, վկայում է, որ դերանունը խոսքը զերծ է պահում ավելորդ կրկնություններից և բազմազան դարձնում երևույթների լեզվական արտահայտությունը: Այս առումով Մ. Սարգսյանի արձակ երկերում որոշակիորեն առանձնանում են անձնական և ցուցական դերանունները: Դրանք արտացոլված են նաև վերնագրերում, օրինակ՝ «Նույն նստարանին» (ԽՊԱ, 71), «Իմ ընկերները» (ԽՊԱ, 99), «Մեր ձորումե (ԽՊԱ, 132), «Նա քո հոր ընկերն էր» (ԽՊԱ, 111): Դերանունների արտահայտած ընդհանուր նշանակությամբ է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ երբ հեղինակը կամ հերոսը խոսում են իրենց անունից, ապա, բնականաբար, խոսքը կարող է ընդհանրական բնույթ ստանալ՝ վերաբերելով շատերին: Այդպիսին են որդիներին պատերազմի դաշտ ճանապարհած Թաթոս բիձայի քնարական ու խոհուն մտորումները. «Իմ ջահելությունը թռել է… Մխիթարությունս էս ձորերն ու սարերն են, չեն ծերանում, չեն  մեռնում …և ինձ թվում է, եթե նրանք կան երկրի երեսին, ես էլ կամ, իմ ջահելներն էլ: Մենք էս քարերի, սարերի որդիներն ենք, նրանք՝ մեր,  որդիները: Մենք էլ նրանց պես անմահ, նրանց  պես դիմացկուն…» (ԽՊԱ, 178):                                 Խոսքին ոճական երանգ են հաղորդում նաև դերանունների՝ միմյանց և այլ խոսքի մասերի հետ զուգորդական կիրառությունները, օրինակ՝ «-Ի՞նչ ես մրթմրթում քեզ ու քեզ,- լսվում է ականջիս տակ» (ԽՊԱ, 231): «Քեզ համար ի̃նչ,- նեղացած ծոր է տալիս Շմավոնը, - սիրած աղջիկ չունես, խանդ չունես…» (ԽՊԱ, 255): «…ինչո՞ւ պետք է ինձ դիմի, ես ո՞վ եմ, որ կարողանամ նման հարցեր լուծել…» (ԽՊԱ, 262): Կիրառվելով խոսքային համապատասխան իրավիճակում` նշված դերանուններն արտահայտում են հերոսների հոգեվիճակ, զայրույթ, զարմանք, դժգոհություն: Ինչպես նշում է Գ. Ջահուկյանը, անորոշ առումը հակադրվում է որոշյալ առմանը ոչ միայն զրո ձևույթով, այլև հաճախ կարող է ուժեղանալ մի բառով, որը ձևականորեն տարբերակվե-լով  մեկ  թվականից՝ փաստորեն ստացել է անորոշ հոդի իմաստ[6]: Հերոսների լեզվում (ջավախեցի) մի հոդը չի օգտագործվում, այն փոխարինվում է մ-ով, օրինակ` մի մարդ – մարդըմ, մի հոգի – հոգիմ, մի զինվոր՝  զինվորըմ  ևն:            Բայի արտահայտչական հնարավորությունները ավելի մեծ են՝ պայմանավորված քերականական կարգերի և իմաստների բազմազանությամբ: Ոճական երանգավորումով հարուստ են ժամա-նակի և եղանակի կարգերը:  Հեղինակի կողմից նկարագրվող գոր-ծողությունները ծավալվում են ժամանակի և տարածության որո-շակի հատվածում, և  փաստերի նկարագրությունը կոնկրետացնում է դրանք: Խոսքը կառուցվում է այնպես, որ իրար են հաջորդում ներկա, անցյալ, ապառնի ժամանակները, և ընթերցողն ընկալում է դեպքերի օրինաչափ հաջորդականությունը: Անշուշտ, գրողի նպա-տակը շարադրանքի ընթացքում բայի եղանակաժամանակային ձևերի խստիվ պահպանումը չէ: Դրանք պարզապես կարգավորում են նկարագրվող գործողությունների, իրադարձությունների ըն-թացքը, օրինակ՝ հեղինակը բայի երեք ժամանակային ձևերն էլ գործածում է հերոսի մտորումներում. «…հետաքրքիր է, ավանակ-ներն ինչո՞ւ են նեղանում, երբ ավանակ ես անվանում իրենց: …Բայց նրանց համար դա չէ կարևորը, եթե առյուծ  անվանես՝ կհավատան, անմիջապես  կհավատան  և տեր  կդառնան  իրենց                     անվանը …առյուծ անվանյալ ավանակը հավատում է իր առյուծ լի-նելուն, որն ի վերջո, հասնում է խեղկատակության և կործանում ոչ թե իր ախոռը, այլ առյուծի տերությունը, որը իշու փայաբաժին է դարձել… Նեղացավ ու գնաց, ինձանից նեղացավ…» (Դ, 42):                        Ընդհանրական ներկան  սովորաբար գործածվում է տեղի ունեցող երևույթները կամ գործողությունները նկարագրելիս[7]: Այդպիսին է, օրինակ, գարնանամուտի նկարագրությունը. «Գյուղը գտնվում է  ձորագլխին …Վերևում  խելագարվում է  պարտվող    ձմեռը, ներքևում խաղաղ բողբոջում են ծառերը» (ԽՊԱ, 177-178):       Անցյալի դեպքերը, իրադարձությունները ներկա ժամանակով արտահայտելն ընդհանրապես բնորոշ է գեղարվեստական արձակին: Այդ իրողությունն ընդունված է անվանել պատմական ներկա[8]:  Նման կիրառությունները բնորոշ են նաև Մ. Սարգսյանի արձակին. ահա օրինակ՝ «Իսկ երբ որոտում են պատվո համազարկերը, նրանք  դադարում են արտասվել: Միանգամից սրվում ու կարծրանում են նրանց դեմքերը: Անտեսանելի մի ձեռք նրանց դեմքերից ասես սրբում է մանկությունը, որովհետև նրանց մանկությունն արդեն սպանվել է» (ԽՊԱ, 452): Նշված հատվածում անցյալ ժամանակում կատարված դեպքերը, ավարտված գործողությունները ներկայացվում են իբրև խոսելու պահին կատարվող իրադարձություններ: Ստեղծվում են անցյալի իրական պատկեր- ներ, և  յուրաքանչյուր ընթերցող դրանք ընկալում է իր մտքի                ու երևակայության սահմաններում: Հեղինակը երբեմն հերոսների խոսքը համեմում է Կարնո բարբառի տարրերով, և ներկա ժամանակը կազմում բարբառին բնորոշ ձևով: Օրինակ՝ «Ես տուն կերթամ, գնացեք ձեզի համար էշ գտեք…» (ԽՊԱ, 9) «…ես քեզի տանձ կըսեմ, դու անձ կհասկընաս: Ես հարսանիքեդ կխոսիմ,        դու մեռնելեդ կխոսիս: Ճակատագիրդ կկարդաս…» (ԽՊԱ, 532):                            Անցյալ կատարյալը, որը ցույց է տալիս ավարտված, կա-տարված գործողություն, ևս կարող է գործածվել ներկա ժամանակի փոխարեն, օրինակ՝  «Դե, տղաներ, գնացինք, ուռռա…» (ԽՊԱ, 430): «Իրար հասկացանք, - ասաց: -Դե, մենք հայրենասեր մարդիկ ենք» (ԽՊԱ, 222): Տվյալ խոսքային միջավայրում ստեղծված անմիջականությունն ու հուզականությունը կարող են ենթադրել նաև ներկա ժամանակի առկայություն:                                          Երբեմն ընդհանրապես տեղի ունեցող կամ կրկնվող գործո-ղությունները, որոնք հեղինակը կիրառում է անցյալ կատարյալ ժամանակային ձևով, կարող են ընկալվել ներկայի իմաստով: Օրինակ՝ «…Այդպես էլ երբեք չկարողացա հաղթահարել խորթության դառն զգացումը, որը շարունակվեց մինչև ծնողական ենթակա-յությունից իմ դուրս գալը: Նոր տանը, նոր միջավայրում, այդպես էլ երբեք  չկարողացա  վերագտնել իմ կորցրած մանկությունը, չկարողացա վայելել պատանության անհոգությունն ու ռոմանտիկան» (ԽՊԱ, 129):                                          Պայմանական կամ ենթադրական եղանակի բայաձևերը միտում ունեն ցույց տալու առավել հաստատական, քան պայմանական գործողություն, օրինակ՝ «Քրիստոնեության միջոցով մենք կփրկենք մեր ազգը, կհանգցնենք մեր կրակարանների հուրը և կկտրենք ազգիս պորտը պարսիկներից, այլապես անխուսափ է ձուլվելը նրանց: Բազում բյուրերի մեջ կներծծվենք, ինչպես աղբյուրներն ավազի մեջ» (ԽՊԱ, 34): Բերված օրինակը հավաստում է նաև, որ պայմանական եղանակը որոշակի ընդհանրություն ունի ներկա ժամանակի հետ: Պրոֆ. Եզեկյանը դա համարում է արևմտա-հայերենի «կը»  ճյուղի մի շարք բարբառների ներկայի և պայմա-նական եղանակի կազմությունների ընդհանրություն[9]:                   Բայի դեմքն արտահայտում է գործողություն կատարողի և գործողության հարաբերություն: Այդ քերականական կարգն ար-տահայտվում է թե՛ անձնական դերանունների, թե՛ օժանդակ բայի և բայական վերջավորությունների միջոցով: Առաջին դեմքը խոսողն է, և այս պարագայում հեղինակը դեպքերը, իրադարձու- թյունները պատմում է իր անունից: Այդպես են գրված Մ. Սարգսյանի «Խաղաղություն պատերազմից առաջ» և «Չմակարդ-վող արյուն» վեպերը:                                          Այսպիսով, ձևաբանական զուգաձևությունները մեծապես նպաստել են գրողի լեզվի գեղարվեստականացմանը, ժողովրդայնացմանը, հուզականությանն ու հերոսների խոսքի տիպականացմանը:       Սարգսյանական արձակն ընթերցողին հաղորդում է զգացմունքի և ապրումի բացառիկ անմիջականություն: Խոսակցական լեզվի տարրերը, բարբառային ձևերը,  գոյականի, ածականի, բայի ինքնատիպ կիրառությունները ոճականորեն երանգավորում են թե՛ հեղինակի, թե՛ հերոսների խոսքը: Մ. Սարգսյանը ձևաբանական իրողությունները ընտրելիս ձգտում է գտնել չափը, որից պակասը կամ ավելին կարող են խախտել նրա և ընթերցողի մեջ առաջացող կապը: Մյուս կողմից՝ գրողը լուծում է մեկ այլ կարևոր հարց. փորձում է գրական շրջանառության մեջ մտցնել հայրենի բար-բառը, հայրենի բառն ու բանը:

МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПРОЗЫ

М. САРГСЯНА

БАХЧИНЯН Д. В.

Резюме

Для прозы М. Саргсяна характерно использование раз-говорных элементов, диалектизмов, а также своеобразное употребление существительных, прилагательных, глаголов, что создает особую стилистику как его речи, так и речи персонажей. Выбирая морфологические средства, писатель пытается ввести в обиход также элементы родного диалекта, живую народную речь.

MORPHOLOGICAL FEATURES OF PROSE OF M. SARGSYAN

D. BAKCHINYAN

Abstract

The folk origins of language of M. Sargsjan are formed by means of morphological factors. In art prose of the writer are especially expressive grammatical parallels which are shown in the use of number, a case of a noun, degrees of comparison of adjective. Expressive possibilities of pronouns and verbs are also interesting. The prose of the writer transfers a surprising spontaneity of feelings and experiences. Colloquial elements, dialect formations, the original use of nouns, adjectives, verbs create stylistic shades in the speech of the author, as well as in speech of characters. Choosing M.Sargsjan’s morphological means tries to find a golden mean the infringement of which in this or that party can interrupt the communication between it and the reader. At the same time the author solves other important problem: he tries to put into circulation the best samples of speech of a native dialect, its live word.

Заметки

[←1]

Սարգսյան Մ., Երկեր, Ե., 1976, էջ 57: Այսուհետև բնագրին կից կնշվեն  սույն երկի համառոտագրությունը (Ե) և էջը:

[←2]

Սարգսյան Մ., Խաչված քաղաքը, Ե., 1996, էջ 122: Այսուհետև բնագրին կից կնշվեն սույն երկի համառոտագրությունը (ԽՔ) և էջը:

[←3]

Սարգսյան Մ. Դ., Խաղաղություն պատերազմից առաջ: Չմակարդվող արյուն, Ե., 1989, էջ 21: Այսուհետև բնագրին կից կնշվեն սույն երկի համառոտա-գրությունը (ԽՊԱ) և էջը:

[←4]

Սարգսյան Մ., Դարձ, Ե., 2001, էջ 34: Այսուհետև բնագրին կից կնշվեն սույն երկի համառոտագրությունը(Դ) և էջը:

[←5]

Մկրտչյան Ռ., Ժամանակակից հայերենի ձևաբանական ոճաբանություն, Ե., 1992, էջ 130:

[←6]

Ջահուկյան Գ., Ժամանակակից հայերենի  հոլովման համակարգը, Ե., 1967, էջ 89:

[←7]

Եզեկյան Լ., Ոճաբանություն, Ե., 2003, էջ 282:

[←8]

Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 2002, էջ 363:

[←9]

Եզեկյան Լ., նշվ. աշխ., էջ 288: