ԳՐԻԳՈՐ  ՆԱՐԵԿԱՑՈՒ «ՄԱՏԵԱՆ  ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԵԱՆ»                        ՊՈԵՄԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՊՐԵՍՅԱՆ  Ա. Գ.

«Մատեան ողբերգութեան» երկի առաջին, թեկուզ հատվածական թարգմանություններն այնպիսի հետաքրքրություն առաջացրին Գրիգոր Նարեկացու հանճարի նկատմամբ, որ հայ ժողովրդի մեջ հայտնի որպես «Սուրբ Գրքի» գրեթե հավասար հրաշագործ զորություն ունեցող «Մատեանը» երկու անգամ թարգմանվեց ֆրանսերեն, երեք անգամ՝ անգլերեն, չորս անգամ՝ ռուսերեն, թարգմանվեց նաև իտալերեն, արաբերեն, պարսկերեն և բազմաթիվ այլ լեզուներով: Նարեկացին հայ, ֆրանսիացի, ռուս և այլ թարգմանիչների շնորհիվ իր արժանի տեղը գրավեց համաշխարհային գրականության մեջ: Եվ, անշուշտ, թարգմանիչների շնորհիվ էր, որ 2015-ի ապրիլի 12-ին Վենետիկի Սուրբ Պետրոսի տաճարում Հռոմի Ֆրանցիսկոս Առաջին պապը  Նարեկացուն հռչակեց Տիեզերական վարդապետ:

Նարեկացու հանճարին առաջինը հաղորդակից են դառնում ֆրանսիացիները. 1900 թ. «Mercure de France» գրական հանդեսում Արշակ Չոպանյանը ներկայացնում է Նարեկացուն՝ հրատարակելով նաև «Մատեանի» մի քանի հատվածի՝ իր թարգմանությունը: Եվ ժամանակի շատ նշանավոր գրողներ ու քննադատներ Էժեն Բորեն[1], Ֆելիքս Նեվը[2], Լյուկ-Անդրե Մարսելը իրենց հիացմունքն են արտահայտում այդ առթիվ: Ֆ. Նեվը թարգմանում է «Մատեանի» ԽԱ և  Ձ գլուխները, Լյուկ-Անդրե Մարսելը 1950-1951 թթ. հրատարակում է «Մատեանից» նոր թարգմանություններ, իսկ գրականագետ Ժան Բալարը 1953-ին առանձին հատորով լույս է ընծայում Մարսելի թարգմանությունները[3]: Մարսելը խոստովանում է. «Նարեկացուն թարգմանելիս հէնց առաջին իսկ բառերից նկատում ես, որ ֆրանսերէնը մնում է ապշահար՝ Նարեկացու բառապաշարի ճոխութեան յարաբերութեամբ»[4]:

Այս թարգմանությունների կարևորությունն անժխտելի էր, բայց դրանք կազմում էին «Մատեանի» միայն մի փոքր մասը, և զգացվում էր այդ երկն ամբողջությամբ թարգմանելու անհրաժեշտությունը:

1961-ին Փարիզում ֆրանսիական «Քրիստոնեական աղբյուր-ներ» հրատարակչությունը լույս է ընծայում «Մատեանի» առաջին ամբողջական ֆրանսերեն թարգմանությունը՝ «Աղօթամատեան» վերնագրով: Թարգմանիչ հայր Սահակ Քեշիշյանը այն կատարել է մեծ պատասխանատվությամբ և գիտական ճշգրտությամբ՝ տասնութ տարի նվիրելով այդ հսկայական ու դժվարին գործին[5]: Նա Նարեկացուն ներկայացրել է որպես հայ եկեղեցու սրբերից մեկը, իսկ «Մատեանը»՝ հոգևոր ստեղծագործություն: Համեմատության համար մի հատված ներկայացնենք այդ թարգմանությունից.

Ձա՜յն հառաչանաց հեծութեան ողբոց սրտից աղաղակի

Քեզ վերընծայեմ տեսողդ գաղտնեաց[6]:

La voix de mes soupirs,

le gռmissement de mon coeur,

le cri de mes lamentations,

vers Toi je ռlՌve en offrande,

Ւ Toi qui vois les secrets[7].

«Մատեանի» նկատմամբ հետաքրքրությունն ավելի է աճում ֆրանսիական հասարակության մեջ, երբ լույս է տեսնում նշա-նավոր հայագետ Ժան-Պիեռ Մահեի և նրա կնոջ՝ Աննիի  կատարած թարգմանությունը: Մահեն թարգմանում է «Մատեանի»  գիտաքննական բնագրից (Ե., 1985)՝ հինգ տարի նվիրելով այդ գործին: Հայագետի համար «Մատեանն» ունի ոչ միայն քերթողական և իմաստասիրական, այլև խրատական, հորդորական կամ, ինչպես ինքն է բնորոշում, հոգեվարժական արժեք[8]: Թարգմանությունն առանձնահատուկ է նաև կառուցվածքային առումով. «Մատեանն» ավելի մատչելի դարձնելու նպատակով Մահեն այն  դասակարգում է ըստ աղոթքների՝ ամեն աղոթքի համար բնորոշ  խորագրով, ինչպես, օրինակ՝ “Surmonter la crainte”– «Վախի հաղթահարում»  (4-9),  “De la charite a l’amour trinitaire”– «Գթությունից դեպի սիրո երրորդություն» (13-15), “Apres la communion”– «Վանականներից հետո» (54-59), “Requetes et intercessions”– «Պահանջներ և աղոթքներ» (80-83): Այս թարգմանությունն ամբողջական է և  ընդգրկում է նաև «Մատեանի» 34, 75, 92, 93 գլուխները: Նախորդ թարգմանիչներն իրենց աշխատանքներում չէին ընդգրկում այդ, այսպես կոչված, դավանաբանական գլուխները՝ պատճառաբանելով որ դրանք ավելի ուշ են ներառվել «Մատեանի» մեջ[9]: Սակայն  Ժան-Պիեռ Մահեն իրավացիորեն գրում է. «Վաղուց է նկատվել, որ «Մատյանի» 34-րդ, 75-րդ, 92-րդ և 93-րդ գլուխները շատ տարբեր են մնացածներից: Տարբերությունը մի քանի հատկանիշներից է կախված: Նշված գլուխների ոճը նվազ քերթողական և արձակին ավելի մոտիկ է, քան թե մնացածներինը: Դավանաբանական կամ աստվածաբանական բովանդակությամբ դրանք առանձնանում են Գրիգորի սովորական մաղթանքներից և խոստովանություններից: Մնացածներից ձևով և բովանդակությամբ տարբերվող այս գլուխները ոչ միայն պատկանում են պոեմին, այլև ընդգծում են դրա հիմնական բաժինները»[10]: Ահա Բան Ա-ի վերոնշյալ հատվածի՝ Մահեի թարգմանությունը.

Voix des soupirs et des gռmissements du coeur, clameur endeuillռe:

C’est l’offrande que je fais monter vers toi, visionnaire de tout secret[11].

Երկար ժամանակ Նարեկացին անհայտ էր ռուս ընթերցողին: 1966-ին Լևոն Մկրտչյանը և Վազգեն Գևորգյանը տողացի թարգմանում են «Մատեանի» առանձին հատվածներ[12], ինչպես, օրինակ.

Մի՛ լիցի ինձ երկնել, եւ ոչ ծնանել,

Ողբալ, եւ ոչ արտասուել,

Խորհել, եւ ոչ հառաչել,

Ամպել, եւ ոչ անձրեւել,

Ընթանալ, եւ ոչ հասանել (Բ, 252):

Не дай испытать мне муки родов и не родить,

Скорбеть и не плакать,

Мыслить и не стенать,

Покрыться тучами – и не пролиться дождем,

Идти – и не дойти[13].

Դրանց հիման վրա Վ. Զվյագինցևան «Մատեանից» թարգմա-նում է որոշ հատվածներ: 1966 թ. հրատարակվում են 40 տող՝ 30               և 50-րդ գլուխներից, իսկ 1969-ին՝ 16 տող՝ 2-րդ գլխից:

1969 թ. Երևանում լույս է տեսնում «Գրիգոր Նարեկացի» վերնագրով փոքրածավալ գիրքը. այն ընդգրկում էր «Մատեանից» 6 գլուխ (Ա, ԻԳ, Լ, ԾԵ, Ձ, ՂԵ)՝ Նաում Գրեբնևի թարգմանությամբ: Սա էլ դառնում է ռուսերենով Նարեկացու հայտնության սկիզբը: Դրանից հետո հանճարեղ երկին ձոնվում են  բանաստեղծություններ,  հոդվածներ: Իսկ  Ն. Գրեբնևը  նորանոր  հատվածներ էր թարգմանում: 1972 թ. Լենինգրադում հրատարակվում է հայ միջնադարյան քնարերգությունն ընդգրկող ռուսերեն մի ժողովածու, որտեղ Ն. Գրեբնևը ներկայացնում է 17 գլուխ «Մատեանից»: Իսկ արդեն 1977 թ. նրա թարգմանությամբ լույս է տեսնում  «Մատեան ողբերգութեան» գիրքը՝ գրաբար բնագրի հանդիպադրումով, որն ընդգրկում էր 42 գլուխ[14]: Թարգմանիչը փորձել է հարազատ մնալ բնագրին՝ Նարեկացու ազատ ոտանավորն այդպես էլ թարգ-մանելով: «Սակայն ինձ ոչ մի բան չհաջողվեց,- գրում է Գրեբնևը,- դուրս եկավ «ժամանակակից մի երկ», որը չէր փոխանցում ո՛չ հնության համը, ո՛չ էլ ստեղծագործության ոգին»[15]: Եվ նա Նարե-կացու ազատ ոտանավորը թարգմանում է հանգավոր տողերով.

Ամենակալ Աստուած բարերար, ստեղծիչ բոլորից,

Լու՛ր հառաչանաց ձայնիս վտանգի

Եւ յերկիւղէ տագնապի ապագայիցն կարծեաց

Փրկեա՛ կարող զաւրութեամբ՝ զերծեալ ի պարտեաց,

Քանզի բաւական ես յամենայնի առ ամենայն հնարս    զաւրանալ՝

Անբաւ մեծութեամբ եւ իմաստութեամբ անսահմանելեաւ (Խ, 408):

Не отвергай, Господь, моих молений,

Избавь меня от всех грехов былых,

От нынешних и будущих сомнений.

Творец всего живого, всех живых,

Лишь Ты один–безмерное величье,

Ты зришь и сходство наше и различье,

Всесильный совершитель дел благих[16].

Ապա լույս են տեսնում նաև «Մատեանի» ռուսերեն երկու նոր թարգմանություններ՝ Լ. Միլի (Е., 1984) և Վ. Միկուշևիչի (М., 1985) հեղինակությամբ:

Գրիգոր Նարեկացու չափածոն Միկուշևիչը համարում է «վերհանգային բանաստեղծություն»՝ խտացած իմաստների կատարյալ ներդաշնակությամբ, որի «վեհաշունչ համաչափության համեմատությամբ թե՛ արևմտյան սոնետը և թե՛ արևելյան գազելը թվում են քմահաճ էսքիզներ»[17]: Ահա նույն հատվածը՝ Միլի և Միկուշևիչի թարգմանությամբ.

Голос скорбных стенаний моей души, вопль горестный

К Тебе возношу, выношу на свет сокровенное[18].

Скорбного сердца стон, вопль жалобы моей,

К тебе, всеведущий, в мольбе возношу[19].

Առանձնահատուկ  կարևորություն  ունի  «Մատեանի» ռուսերեն տողացի թարգմանությունը: Մ. Դարբինյան-Մելիքյանի և  Լ.  Խանլարյանի շնորհիվ ռուս ընթերցողն առաջին անգամ ծանոթանում է Նարեկացու ստեղծագործության ամբողջական բովանդակությանը: Թարգմանիչները հավատարիմ են մնացել «Մատեանի» ոգուն՝ ճշգրիտ ներկայացնելով հեղինակի մտքերը, պահպանելով երկի բովանդակությունը և գեղարվեստական առանձնահատկությունները[20].

Глас скорбных стенаний сердца моего, вопль горестный

Я возношу к тебе, тайновидец [21].

Սույն թարգմանությունն արժեքավոր է հատկապես «Մա-տեանի»՝ ռուսերեն տողացիից օգտվող թարգմանիչների համար: Այդպիսի օրինակներ են Միլի և Միկուշևիչի ռուսերեն թարգմա-նությունները (չնայած որ դրանք հրատարակվել են ավելի շուտ, քան տողացի տարբերակը), ինչպես նաև Իվան Դրաչի ուկրաիներեն թարգմանությունը:

Այսպիսով, եթե «Մատեանի» ռուս թարգմանիչ Ն. Գրեբնևը Նարեկացու ազատ ոտանավորը հանգավորում է՝ փոխանցելով երկի բանաստեղծական ոգին, ապա Լ. Միլը և Վ. Միկուշևիչն ընտրում են տարբեր երկարության տողերից կազմված ազատ ոտանավորը, իսկ տողացի թարգմանության հեղինակները պահպանում են «Մատեանի» լեզվի, ոճի, կառուցվածքի առանձնահատկությունները:

Անգլերեն թարգմանությամբ Նարեկացին հայտնի էր դեռևս 1977-ին. գրող և թարգմանիչ Մ. Կուդյանը թարգմանել էր «Մատեանի» 25 գլուխները (Ա-ԻԵ) և առանձին  գրքով հրատարակել Լոնդոնում: Խ. Խաչատուրյանի և Թ. Սամուելյանի թարգմանությունները լույս են տեսել Երևանում 2001 թ.: Խաչատուր-յանի հրատարակածը` «Տխրության գիրք» խորագրով, «Մատեանի» անգլերեն առաջին ամբողջական թարգմանությունն է: «Լինելով միջնադարյան գրականության գլուխգործոցը, - գրում է նա, - այս երկն անհայտ էր քրիստոնեական աշխարհում, քանի որ գրված էր հին հայերենով»[22]: Այս թարգմանությամբ Նարեկացին հասանելի է դառնում նաև անգլիախոս հասարակությանը.

Ձա՜յն հառաչանաց հեծութեան ողբոց սրտից աղաղակի

Քեզ վերընծայեմ տեսողդ գաղտնեաց (Ա, 246):

The sound of grievous lamentations of my heart, the woeful wail

To You I raise, seer of mysteries[23].

Սամուելյանի թարգմանությունն ունի «Ս. Գրիգոր Նարեկացի» և  «Ի խորոց սրտից խոսք ընդ Աստուծո» խորագրերը: Հեղինակն  այն իրականացրել է «Մատեանի» գիտաքննական բնագրից, օգտ-վել է աշխարհաբար և օտարալեզու թարգմանություններից՝ չորս տարի նվիրելով այդ գործին: Գիրքն առանձնահատուկ է և արժե-քավոր. այն երկլեզու հրատարակություն է՝ գրաբար բնագրի հան-դիպադրումով: Թարգմանիչը հավատարիմ է մնացել բնագրի ոգուն և Սուրբ Գրիգորի՝ «Մատեանի» ընկալմանը. այն աղոթքի, հոգևոր կյանքի, բժշկման և փրկության ուղեկից է ոչ միայն հայերի, այլև բոլոր ազգերի համար: Նրա թարգմանությունը մատչելի է և՛ ընթերցելու, և՛ աղոթելու համար[24].

Եւ արասցե՛ս լինել դեղ կենաց

Առ հնարս ցաւոց հոգւոց եւ մարմնոց քոց ստեղծուածոց,

Զայս կարգեալ սահման ողբոց մատենի`

Սկզբնեցելոյ յանուն քո, բարձրեալ (Գ, 258):

And may you make this book of mournful psalms

Begun in your name, Most High,

Into a life - giving salve for the sufferings of body and soul[25].

Ինչպես վերոնշյալ թարգմանությունները, այնպես էլ պարսկե-րենը, երկար տարիների աշխատանքի արդյունք է: Թարգմանիչ Ազատ Մաթյանը նշում է. «Գրիգոր Նարեկացու «Ողբերգութեան Մատեանը» ընդգրկումների տիեզերական ծաւալով, հոգեբանական թափանցումների խորութեամբ, լեզուի և ոճի անօրինակ հարստութեամբ իր բացառիկ տեղն է գրավում համաշխարհային գրականութեան մէջ, որպէս միստիկական մտածողութեան բարձրագոյն արտայայտութիւններից մէկը և արժանի է աւելի մեծ ճանաչման                    եւ արժեւորման: Թարգմանութեան ձեռնարկելու հէնց սկզբից ես անդրադարձայ, որ բովանդակութիւնը ծանօթ է ինձ պարսկական դասական գրականութեան որոշ նմուշներից: Սա խոստովանութիւն է նաեւ այն մասին, որ ես այդ գրքի թարգմանութիւնը ձեռնար-                           կեցի մի տեսակ միանգամից, առանց նախնական անհրաժեշտ ծանօթութեան: Բնականաբար անմիջապէս իմ դէմ ծառացաւ թարգմանութեան լեզուի խնդիրը, որը ինձ տանում էր դէպի պարսկերէն լեզուով գրուած նմանատիպ, այսինքն միստիկ, գրականութիւնը: Արդիւնքում ստացուեց հին եւ ժամանակակից պարսկերէնի մի համադրութիւն»[26]:

Այսպիսով, կարող ենք հավաստել, որ «Մատեանի» ֆրանսե-րեն, ռուսերեն, անգլերեն, պարսկերեն թարգմանությունները որոշ չափով արտացոլում են հանճարեղ Նարեկացու իրական մեծությունը: «Մատեանի» յուրաքանչյուր թարգմանիչ հաշվի էր                       առնում նախորդների ձեռքբերումներն ու կորուստները, միևնույն ժամանակ, աշխատում էր չկրկնել նրանց և լրացնել բացթողումները[27]:

Իհարկե, Նարեկացու երկի ամենահաջողված թարգմանությունն անգամ բնագրի հետ չի կարող համեմատվել: Սակայն գնահատելի  է թարգմանիչների կատարած հսկայական աշխատանքը, քանզի նրանց շնորհիվ է, որ աշխարհը հաղորդակցվում է Նարեկացու հանճարին, և հայ ժողովրդի մեծ մշակույթը ճանաչելի է դառնում այլ ազգերին:

ПЕРЕВОДЫ “КНИГИ СКОРБНЫХ ПЕСНОПЕНИЙ”

ГРИГОРА НАРЕКАЦИ

АПРЕСЯН А. Г.

Резюме

“Книга скорбных песнопений” Григора Нарекаци была переведена на французкий, русский, английский, персидский языки. Некоторые переводчики “Книги скорбных песнопений” переводили произведение Григора Нарекаци как молитвенник, другие же – как поэтическое произведение. Но при этом всех переводчиков объединяло стремление сохранить дух оригинала, особенности языка и стиля Нарекаци, структуры и поэтики его бессмертной “Книги скорбных песнопений”.

TRANSLATIONS OF GRIGOR NAREKATSI’S                                                 “THE BOOK OF LAMENTATIONS”

A. APRESYAN

Abstract

Grigor Narekatsi’s “The Book of Lamentataions” was translated into French, English, Russian and Persian. Some translators represented the “Book” as a prayer-book, some others translated it as a poetic composition. However, all translators have been united by the common desire to preserve the spirituality of the original text, the features of language and style of Narekatsi, the structure and poeticism of his immortal “Book of Lamentations”.

Заметки

[←1]

Boré E. Correspondance et memories d’un voyqgeur en Orient, Paris, 1840,               t. 2, p. 92.

[←2]

Néve F.  L’Arménie Chrétienne et sa Littérature, Louvain, 1886, pp. 256-268.

[←3]

Grégoire  de  Narek et l’ancienne poésie arménienne, Paris, 1953.

[←4]

Ղազինյան Ա., Գրիգոր Նարեկացի, Բանաստեղծական Արուեստը, Ան-թիլիաս-Լիբանան, 1995, էջ 56: Տե՛ս նաև Grռgoire de Narek et l’ancienne poռsie armռnienne, էջ 19-36:

[←5]

Սահակ Քեշիշյանն ինքնակենսագրականում գրել է, որ ինքը 1943-1961 թթ. թարգմանել է Ս. Գրիգոր Նարեկացու «Աղօթամատեանը» (տե՛ս Քեշիշյան Ս., Ինքնակենսագրական: Հրատարակված չէ):

[←6]

Տե՛ս Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, աշխատասիրությամբ՝   Պ. Խաչատրյանի և Ա. Ղազինյանի, Ե., 1985, գլ. Ա, էջ 246: «Մատեանի» համեմատվող տողերն այսուհետև մեջբերելու ենք այս հրատարակությունից` փակագծերում նշելով գլուխը և էջը:

[←7]

Grégoire De Narek. Le Livre De Priéres, introduction, traduction de  l’arménien et notes par Isaac Kéchichian, Paris, 1961, 1 priére, p. 57.

[←8]

Ժան-Պիեռ Մահե, «Ողբերգութեան մատեանի» կառուցվածքի և ստեղծա-գործման մի քանի հարցեր (Պատմա-բանասիրական հանդես, 1986, 4, էջ 100-103):

[←9]

«Մատեանի» ռուս թարգմանիչ Լ. Միլի թարգմանության մեջ ընդգրկված չեն «Մատեանի» 75, 92, 93 գլուխները, իսկ Վ. Միկուշևիչի թարգմանու-թյունում՝ 92 և 93 գլուխները:

[←10]

Տե՛ս Ժան-Պիեռ Մահե, նշվ. հոդվ., էջ 100-103:

[←11]

Grégoire De Narek. Le Livre De Lamentation, introduction, traduction et notes par Annie et Jean- Pierré Mahe, E., 2012, 1 priére, p. 34.

[←12]

Այդ մասին տե՛ս Джанполадян М. Н. Гребнев – переводчик «Книги скорби» Григора Нарекаци, «Когда строку диктует чувство», Е., 2006,                        с. 137.

[←13]

Мкртчян Л. Мятежный гений. Григор Нарекаци, Книга скорби. Предисловие, Е., 1977, с. 15.

[←14]

Джанполадян М., նշվ. աշխ., էջ 137:

[←15]

Гребнев Н. Поэтическая археология (Читая Нарекаци), Е., 1974, с. 85.

[←16]

Григор Нарекаци. Книга скорби, перевод Н. Гребнева, Е., 1977, гл. XL, с. 221.

[←17]

Микушевич В. Целительный свет (Բանբեր Երևանի համալսարանի, 1981,             3, էջ 73):

[←18]

Григор Нарекаци. Книга скорбных песнопений, перевод Л. Миля, Е., 1984, гл. 1, с. 3.

[←19]

Григор Нарекаци. Книга скорбных песнопений, перевод с древне-армянского В. Микушевича, М., 1985, гл. 1, с. 19.

[←20]

Григор Нарекаци. Книга скорбных песнопений, перевод с древне-армянского и коментарий М. О. Дарбинян-Меликян и Л. А. Ханларян, М., 1988, гл. 1, с. 10.

[←21]

Նույն տեղում, էջ 29:

[←22]

Տե՛ս Grigor Narekatsi. The Book օf Sadnees, translation and introduction by Khachatoor Khachatoorian, Yerevan, 2001, p. 5.

[←23]

Նույն տեղում, էջ 9:

[←24]

St. Grigor Narekatsi. Speaking with God from the Depths of the Heart, translation and introduction by Thomas Samuelian, Yerevan, 2001, p. 25-26.

[←25]

Նույն տեղում, էջ 53:

[←26]

Մաթեան Ա., Գրիգոր Նարեկացու Մատեանը եւ իրանական միստիկ գրականութիւնը (Հայագիտական տարեգիրք, Նոր շրջան, Ժ տարի, 2002-2006, Անթիլիաս-Լիբանան, 2006, էջ 101-108):

[←27]

Այս մասին տե՛ս Григор Нарекаци. Книга скорбных песнопений, пере-вод с древнеармянского В. Микушевича, с. 15.