ԲԱՐԴԱԾԱՆՑԱՎՈՐ  ՆՈՐԱԿԱԶՄ  ԲԱՂԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ «ԱԶԳ»  ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹՈՒՄ  (2015-2016 ԹԹ.)

ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ  Մ. Ռ.

Բառաստեղծումը լեզվի մեջ չընդհատվող գործընթաց է. հասարակական կյանքում, գիտության և տեխնիկայի մեջ տեղի ունեցող փոփոխություններն անմիջականորեն արտացոլվում են լեզվի բառապաշարում: Դա լեզվի զարգացման, բառապաշարի համալրման բնականոն ուղին է, և անչափ կարևոր են նոր բառերի հայտնաբերումն ու գնահատումը, դրանք բառարաններում ներկայացնելը:

Ժամանակակից պայմաններում ևս լեզվի հարստացման ու զարգացման հիմնական նախապայմանը, որով այն ապահովում է իր հաղորդակցական դերը, բառային կազմի հարստացումն է: Ականավոր լեզվաբան Էդ. Աղայանը գրում է. ‹‹Բառապաշարի զարգացումը ամբողջությունն է լեզվի բառային կազմում տեղի ունեցող այն բոլոր փոփոխությունների, որոնք ուղղված են բառային կազմի մակարդակի արդիականացմանը, նրա համապատասխանեցմանը մի կողմից հասարակական կեցության ու գիտակցության առավել զարգացած աստիճանին, մյուս կողմից՝ լեզվի տվյալ փուլի կառուցվածքին ու համակարգին»[1]:

Բառակազմության մեջ նկատվող նոր միտումներն ու օրինաչափություններն առավել ցայտուն են դրսևորվում լեզվի`  տվյալ ժամանակամիջոցում ստեղծվող նորակազմ բառերի մեջ: Նորակազմ բառի` որպես լեզվական միավորի տարածված գործածություն ունենալը հիմնականում պայմանավորված է նրա բառակազմական առանձնահատկություններով, տվյալ լեզվի ներքին օրինաչափություններից բխող լեզվական ավանդույթներին հա-վատարիմ մնալով: Սա միակ չափանիշը չէ, քանի որ բառակազմության մեջ զուգորդվում են մի շարք հարցեր՝ բառակազմական նորմերի և կաղապարների ճշգրտությունը, բառիմաստի և բառակազմական եղանակների հարաբերությունը և այլն:

Լեզվական նորակազմությունների մեջ զգալի տեղ են գրավում բարդածանցավոր կազմությունները, որոնց բառակազմական կաղապարները տարբեր են լինում, քանի որ ածանցները, որպես բառակազմական երկրորդական ձևույթներ, հանդես են գալիս բառի կամ արմատի տարբեր մասերում՝ տարբեր քանակով:

«Ազգ» շաբաթաթերթում հանդիպում ենք բառակազմական տարբեր կաղապարներ ունեցող բազմաթիվ նորակազմությունների, որտեղ բառարմատների հետ հանդես են գալիս նաև բառակազմական այլ ձևույթներ` ածանցներ, օրինակ` դրամավարկային, լրատվամիջոց, փաստաթղթային, մենատիրում, տարածաշրջանային:

«Ձևույթները նույնպես լեզվի իմաստային միավորներ են։ Հիմնական ձևույթները, ինչպես հայտնի է, բառարմատներն են և օժտված են նույնպես բառային իմաստով, միայն այն տարբերությամբ, որ բառի բառային իմաստը կոնկրետ է, իսկ արմատինը` ոչ»[2]։

Բարդ բառերը, ածանցներ ստանալով, կարող են ունենալ խոսքիմասային տարբեր արժեքներ: Այստեղ պետք է նկատի առնել մի կարևոր հանգամանք: Եռաբաղադրիչ բարդությունների դեպքում անմիջական կազմիչները առաջին երկու արմատներն են, իսկ երրորդ բաղադրիչն ունենում է հիմքային արժեք, այսինքն՝ հանդես է գալիս որպես լրացյալ: Ինչպես՝ լրագրամերձ, եվրո-պարտատոմս. «Չեմ պատրաստվում մասնագիտական ուսումնասիրությամբ քննարկել մեր մամուլի՝ տպագիր, էլեկտրոնային թե այլ կատարումներն ու դրսևորումները, - հավանաբար դա կարվի լրագրամերձ գրանտակեր կազմակերպությունների կողմից»[3]: «Ցուցիչ է նաև այն, որ մեր եվրոպարտատոմսերի եկամտաբերության վրա էլ որևէ կերպ չի անդրադարձել ապրիլյան լարումը…» (20.V.2016):

Եթե մեր լեզվի անցյալ փուլերի բառապաշարում եռաբաղադրիչ բաղադրությունները սակավաթիվ են, ապա ժամանակակից հայերենում դրանք զգալի տեղ են գրավում: Բառակազմական այս երևույթին անդրադարձել են Էդ. Աղայանն ու Հովհ. Բարսեղյանը. «Եթե բառը երկուսից ավելի արմատներից է կազմված, ապա սովորաբար վերջին արմատից առաջ ընկած բոլոր բաղադրիչները մի առանձին բարդ բառ են, և այդ ամբողջ բարդ բառը վերջին արմատի լրացումն է»[4]: Իհարկե, բարդածանցավոր կազմությունների մեջ վերջին բաղադրիչը հիմնային արժեք չի կարող ունենալ, քանի որ ածանց է, բայց հակադրության հիմքը նույնն է, օրինակ` մենատիրում, մրցակցային, նկուղային. «Ցավոք, մակրո-տնտեսական քաղաքականության սխալները հանգեցրել են իշխանությանը մոտ կանգնած առանձին խմբերի կողմից բիզնեսի մե-նատիրմանը, շարունակվում են կոռուպցիայի աճը, հասարակության շերտավորումը և բնակչության զանգվածային արտահոսքը» (23.X.2015): «Մրցակցային աշխատավարձից բացի՝ աշխատակից-ներին առաջարկվում են տարատեսակ սոցիալական խրախուսումներ» (3.III.2015): «Իմ երևանյան կիսանկուղային աշխատասենյակում, որը Սոս Սարգսյանն անվանում էր  «բունկեր», հաճախ էին հավաքվում «Կիլիկիայի» անձնակազմի անդամները» (10.IV.2015): Այստեղ առաջին երկու արմատները հանդես են գալիս որպես բարդ բառի անմիջական կազմիչներ և միասնաբար հակադրվում են ածանցին: Դրանց կաղապարը կլինի արմատ+հոդակապ+արմատ+ ածանց:

Բարդածանցավոր բառերը զգալի դեր ունեն մամուլի, ինչպես նաև գրական հայերենի բառապաշարի հարստացման գործում: Դրանք համալրում են նաև մեր լեզվի տերմինաբանությունը՝ դառնալով նրա մի մասը: Բարդածանցավոր նորակազմ բառերը, իբրև եզրույթներ, վերաբերում են գիտության ու տեխնիկայի նորանոր ճյուղերի ձևավորմանն ու զարգացմանը: Ժամանակի ընթացքում դրանց մի մասը կարող է գործածվել նաև բանավոր խոսքում և կիրառական հաճախականությամբ երբեմն մոտենալ համագործածական բառապաշարին: Նման օրինակներ են՝ լրատվամիջոց, ընտրակեղծիք, Եվրախորհրդարան, Եվրոմիություն, Եվրո-հանձնաժողով, բնակարանաշինություն. «Հայաստանյան լրատվա-միջոցները բուռն են արձագանքել այս հրապարակմանը» (11.III. 2016): «Ընտրական օրենսգրքի փոփոխություններ, ընտրակեղծիքների մեքենայի խափանում՝ տևական ու ռեսուրսատար աշխատանք է նա տեսնում առջևում» (6.II.2015): «Իհարկե, մենք ձեռնպահ կմնանք Եվրախորհրդարանի փոխնախագահ Ռ. Չարնեցկու կամ էլի մեկ-երկու եվրոպացի պատվիրակների՝ հայերեն մի քանի բառ ասելու առիթով հիացմունք արտահայտելու հիվանդությունից» (20.III.2015): «Եվրոպա բառի եվրո արմատին ուղղակի կպած է մի այլ օտար արմատ. և ընդամենը այստեղ ա հոդակապի անհրաժեշտությունը չկա. ինչպես՝ Եվրոմիություն,  Եվրոհանձնաժողով և համանման այլ բառերում» (20.III.2015): «Բնակարանաշինության ծրագրով 2015 թվականին Վայոց ձորի Շատին գյու-ղում երկու ընտանիք վերանորոգել է տանիքը և մեկ ընտանիք ավարտել է կիսակառույց տան շինարարությունը» (11.III.2016):

Պետք է նկատել, որ երբեմն օտար բաղադրիչը հայերեն բառի հետ միացվում է ո-ով ա հոդակապի փոխարեն, որի հետևանքով բարդ բառերի ստեղծման համակարգում առաջանում են խախտումներ և նկատելի ոչ միօրինակություն: Նման բառերը հիմնականում վերաբերում են գիտության ու տեխնիկայի, բժշկագիտության, արդյունաբերության, ռազմական և մարզական ոլորտներին: Բարդածանցավոր բաղադրությունները միմյանցից տարբերվում են իրենց կազմությամբ, խոսքիմասային պատկանելությամբ, բաղադրիչների փոխառյալ և ոչ փոխառյալ լինելու առումով: Բերված օրինակներն ունեն առավելապես գոյականի խոսքիմասային արժեք, որոնց համեմատ ածականների և բայերի քանակը սահմա-նափակ է: Որոշ բարդածանցավոր բառեր ստեղծվում են ամենից առաջ նորանոր առարկաների իմաստները և նրանց վերաբերող հատկանիշներն ու գործողություններն արտահայտելու համար, որով էլ պայմանավորված է գոյականների քանակապես ավելին լինելը:

«Բառակազմական երկրորդական ձևույթները ածանցներն են, որոնցով կազմվում են բառեր։ Ածանցի բառակազմական դերը պայմանավորված է նրա իմաստով։ Բառարմատին կամ բառահիմքին հաղորդած իմաստը տարբեր բնույթի ու չափի կարող է լինել»[5]։ Բերված օրինակները ցույց են տալիս, որ այս բաղա-դրությունները միայն արմատներից չեն կազմված, այլ հիմնական ձևույթների հետ միասին հանդես են գալիս նաև բառակազմական այլ ձևույթներ՝ ածանցներ: Այս կարգի կազմություններն ունեն որոշ առանձնահատկություններ: Ածանցը հեռացնելուց հետո ստանում ենք սովորական երկարմատ բարդություն, օրինակ՝ մենատիրում-մենատեր, մրցակցային-մրցակից, կիսանկուղային-կիսանկուղ:

Սակայն հանդիպում են այնպիսի բաղադրություններ, որոնցից եթե ածանցը հեռացնենք, ապա մնացած բաղադրիչները ինքնուրույն գործածություն չեն ունենա, մանավանդ եթե հանդես են  եկել հնչյունափոխված տարբերակով: Օրինակ՝ «Նրա պատմելով՝ բռնարարքները Շարբի համար երբևէ ազդակ չեն հանդիսացել երգիծանկարներում իր միտքն արգելակելու» (16.I.2015): «Պատ-ժամիջոցների վերացումը կնպաստի ոչ միայն գազի և նավթի արդյունաբերության ավելացմանը, այլև «նոր» Իրանի կազմավորմանը» (6.II.2015): «…անցյալում վրացական եկեղեցու մենաշնորհային դիրքով պայմանավորված՝ այժմ էլ միջեկեղեցական համագործակցությունը կաղում է՝ չնպաստելով կառուցողական բազմակարծիք կրոնական ավանդույթի ձևավորմանը» (11.III.2016): Այսպես, եթե բռնարարք բառում ք ածանցը հեռացնենք, ապա մնացած բաղադրիչները ինքնուրույն գործածություն չեն ունենա` բռնարար, կամ` պատժամիջոց-պատժամեջ, բազմակարծիք-բազմակարծ. ընդգծված բաղադրիչներն անկախ գործածվել չեն կարող:

«Բազմարմատ ածանցավոր բառերը կազմված են երկու կամ ավելի արմատներից, որպես հիմքից, և ածանցից»[6]։ Սովորաբար ածանցման միջոցով կազմվում են գոյականներ, ածականներ, թվականներ, բայեր, մակբայեր: Օրինակ` ստորագրահավաք, փաստա-թղթային, էներգախնայողություն, առագաստանավորդ, տարածա-շրջանային, դրամավարկային. «Ստորագրահավաքի արդյունքներով, որին մասնակցել էին ավելի քան 10000 մարդ աշխարհի 60 երկրներից, նախապատրաստվել էր փաստաթղթային փաթեթ՝ գունազարդ գրքի տեսքով…» (8.V.2015): «Էներգախնայողությունը կչեզոքացնի հոսանքի թանկացման ազդեցությունը…» (12.V.2015): «Այցելությունը Տալլին պայմանավորված էր ոչ միայն նրանով, որ Էստոնիայի մայրաքաղաքը համարվում էր խորհրդային առա-գաստանավորդների կենտրոնը» (10.III.2015): «2015 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Ռուսաստանի և Հայաստանի պաշտպանության նախարարները Մոսկվայում ստորագրեցին երկու երկրների միացյալ տարածաշրջանային ՀՕՊ (Հակաօդային պաշտպանություն) համակարգի ստեղծման համաձայնագիրը…» (11.III.2016):  «Գնանկումային միջավայրը և տնտեսական աշխուժուցան խթանման անհրաժեշտությունը պայմանավորել էր ԿԲ-ի կողմից դրամավարկային պայմանների թուլացումը» (20.V.2016):

Սովորաբար նոր բաղադրություններ կերտելու գործում ոչ բոլոր հիմնական և երկրորդական ձևույթներն են հաճախակի կիրառվում: Որոշ բաղադրիչներ ավելի կենսունակ են, քան մյուսները: Գործուն բաղադրիչներով կազմված բառերն ընդհանուր առմամբ կապված են գիտության և տեխնիկայի նոր ճյուղերի առաջացման և զարգացման հետ և առավելապես հանդիպում են գրավոր խոսքում: Գրական հայերենում բավական շատ են էներգ(ա)-արմատով բաղադրությունները, ինչպես` «Նոր հնարավորություններ կբացվեն նրա առաջ համագործակցելու Չինաստանի և Հնդկաստանի էներգաենթակառուցվածքների հետ, որի հետևանքով զգալիորեն կնվազեն նավթի գները» (6.II.2015):

Գործածության հաճախականությամբ որոշ բառերի համար բնութագրական է ոչ հաճախակի կիրառությունը, ինչպես, օրինակ` ամենաթողություն, վերնագրյալ, հեռատեսային. «Կաշառակերության, թանկացումների, պետական վարկաբեկման, ամենաթողության, զինված խժդժությունների պայմաններում դժգոհության պայթյունը կարելի է կանխել…» (10.III.2015): «2015-ի ապրիլի   24-ին Բունդեսթագի նիստում քննարկման էր դրվել երեք առաջարկ` կոալիցիայի միասնական ՔԴՄ-ՔՍՄ և ՍԴԿ խմբակցության ներկայացրած «100 տարի առաջ հայերի տեղահանման ու կոտորածների հիշողության և հիշատակման» վերաբերյալ հարցադիմումը, ձախերի «1915-16-ին Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա հիշատակին Գերմանիան պիտի նպաստի պատմության վերանայմանն ու հաշտեցմանը» տարբերակը և կանաչների ներկայացրած  «Ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի. աջակցել հաշտեցմանը վերանայման և փոխանակման միջոցով» վերնագրյալը» (27.V.2016): «Հայաստանին հեռատեսային քաղաքականություն է անհրաժեշտ» (27.V.2016):

Այսպիսով, գիտության և տեխնիկայի զարգացումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում բառապաշարի հարստացման, նորակազմ բաղադրությունների կիրառության համար: Փոփոխություններն ամենից առաջ արտացոլվում են մամուլում, որտեղ գործած-ված նորակազմ բառերի զգալի մասն ունի տերմինային արժեք: Նորաստեղծ բառերը գրական լեզվի սեփականությունն են դառնում հիմնականում մամուլի միջոցով:ճյուղերի առաջացման և զարգացման հետ և առավելապես հանդիպում են գրավոր խոսքում: Գրական հայերենում բավական շատ են էներգ(ա)-արմատով բաղադրությունները, ինչպես` «Նոր հնարավորություններ կբացվեն նրա առաջ համագործակցելու Չինաստանի և Հնդկաստանի էներգաենթակառուցվածքների հետ, որի հետևանքով զգալիորեն կնվազեն նավթի գները» (6.II.2015):

Գործածության հաճախականությամբ որոշ բառերի համար բնութագրական է ոչ հաճախակի կիրառությունը, ինչպես, օրինակ` ամենաթողություն, վերնագրյալ, հեռատեսային. «Կաշառակերության, թանկացումների, պետական վարկաբեկման, ամենաթողության, զինված խժդժությունների պայմաններում դժգոհության պայթյունը կարելի է կանխել…» (10.III.2015): «2015-ի ապրիլի  24-ին Բունդեսթագի նիստում քննարկման էր դրվել երեք առաջարկ` կոալիցիայի միասնական ՔԴՄ-ՔՍՄ և ՍԴԿ խմբակցության ներկայացրած «100 տարի առաջ հայերի տեղահանման ու կոտո-րածների հիշողության և հիշատակման» վերաբերյալ հարցադի-մումը, ձախերի «1915-16-ին Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա  հիշատակին Գերմանիան պիտի նպաստի պատմության վերանայմանն ու հաշտեցմանը» տարբերակը և կանաչների ներկայացրած  «Ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցի. աջակ-ցել հաշտեցմանը վերանայման և փոխանակման միջոցով» վերնա-գրյալը» (27.V.2016): «Հայաստանին հեռատեսային քաղաքակա-նություն է անհրաժեշտ» (27.V.2016):

Այսպիսով, գիտության և տեխնիկայի զարգացումը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում բառապաշարի հարստացման, նորակազմ բաղադրությունների կիրառության համար: Փոփոխություններն ամենից առաջ արտացոլվում են մամուլում, որտեղ գործածված նորակազմ բառերի զգալի մասն ունի տերմինային արժեք: Նորաստեղծ բառերը գրական լեզվի սեփականությունն են դառնում հիմնականում մամուլի միջոցով:

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЛОЖНО-ПРОИЗВОДНЫХ НЕОЛОГИЗМОВ НА СТРАНИЦАХ ЕЖЕНЕДЕЛЬНИКА “АЗГ” (2015-2016 гг.)

СОГОМОНЯН М. Р.

Резюме

Главным условием для развития языка является обогащение его лексики.

Среди неологизмов  значительное место занимают сложно–произ-водные с различными словообразовательными моделями. Они в основном связаны с научно – технической, медицинской, промышлен-ной, спортивной и военной сферами. На современном этапе развитие языка обусловлено ускоренным развитием разных сфер жизни, что в первую очередь отражается в языке средств массовой информации, которая играет заметную роль в формировании функциональных стилей языка и обогащении словарного запаса.

THE USE OF NEWLY – FORMED COMPOUNDS ON THE                         PAGES OF THE WEEKLY “AZG” (2015-2016)

M.  SOGHOMONYAN

Abstract

The basic condition for the language enrichment and development ensuring its communicative role in the present-day conditions is the enrichment of its vocabulary.

Compound words with various word-forming patterns are considerable among the language neologisms. They usually deal with the spheres of science and technology, medicine, industry, sports and the military sphere as well. The language development owes to the rapid developments within different spheres of life, the latter being firstly reflected in the language of press, which plays a remarkable role in the development of functional styles of the language, as well as the enrichment of its vocabulary.

Заметки

[←1]

Աղայան  Էդ.,  Ընդհանուր  և հայկական բառագիտություն, Ե., 1984, էջ 167-168:

[←2]

Սուքիասյան Ա. Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1999, էջ 98:

[←3]

Ազգ, 3.III.2015: Այսուհետև սույն շաբաթաթերթի հղումները նշվեն բնա-գրին կից:

[←4]

Աղայան  Էդ., Բարսեղյան Հովհ.,  Հայոց լեզու, Ե., 1967, էջ 71:

[←5]

Աբրահամյան  Ս. Գ., ժամանակակից գրական հայերեն, Ե., 1981, էջ 76:

[←6]

Նույն տեղում, էջ 102: