ԿՐՈՆԱԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ  ԲԱՌԵՐԸ  ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ  ԵՎ                               ԴՐԱՆՑ  ԱՆՑՈՒՄԸ  ԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻՆ

ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ  Հ. Հ.

Կրոնական հավատալիքները և նախապաշարումներն իրենց ուրույն դրոշմն են դնում ժողովուրդների աշխարհընկալման,

հոգեբանության, ավանդույթների, հետևաբար և լեզվամտածողության ու բառապաշարի վրա։ Յուրաքանչյուր կրոն և դրանից բխող հավատալիքները, նախապաշարումները, դրանցով պայմանավորված երկրպագության ձևերը, ընդունված ծիսակարգը՝ համապատասխան անվանումներով, համալրում են ընդհանուր բառապաշարը նորանոր բառերով և արտահայտություններով, դարձվածքներով, առածներով, ասացվածքներով, ինչպես նաև բանահյուսական այլ միավորներով։ «Նոր կրոնի հանդես գալը կարող է հանգեցնել լեզվական մեծաքանակ փոփոխությունների, բարբառներից մեկի գերակշռությամբ ու ստանդարտացման, լեզվական ավելի կայուն նորմաների հաստատման, նոր գաղափարների արտահայտման  լեզվական նոր միջոցների, նոր տերմինների և այլն»[1]:

Որպես մշակութային համակարգի մի մաս և իրականության                 ընկալման ընդհանրական միջոց՝ յուրաքանչյուր դավանական ուղղություն ունի առանձին խմբի պատկանող բառապաշարային, իմաստային (թեմատիկ), նաև եզրութային յուրահատուկ համակարգ, որը բնորոշ է լեզվի և՛ գրական, և՛ տարածքային տարբերակներին։

Գ. Ջահուկյանը հայերենի բնիկ բառապաշարը բաժանում է               23 իմաստային խմբերի, և ինչպես Կ. Բաքն է առանձնացնում «Հնդեվրոպական լեզուների ընտիր հոմանիշների բառարանում»[2], 22-երորդը «կրոն և նախապաշարմունք» խումբն է[3]: Հիմք ընդունելով իմաստային ներքին սերտության հատկանիշը՝ Գ. Ջահուկյանն այդ իմաստային խմբի ներսում առանձնացնում է 4 ենթախումբ՝ ա) կրաւն («կրոն, կարգուկանոն»), հաւատ, աղանդ, դիք, աղաւթանոց//աղաւթատուն, սեղան, ընծայ («նվիրաբերում»), ընծայարան//մատուցարան, ձաւն, ընծայ («զոհ»), տաւն, երկիր պագանեմ//երկրպագեմ, մաղթեմ («աղոթել, բարի ցանկանալ»), աղաւթեմ, երէց, ձաւնիչ («զոհմատուցող, քուրմ»), սուրբ, բ) աւետարանեմ, բարեբանեմ, անիծանեմ (անէծ-), բանադրեմ, լուանամ, աւծանեմ,            գ) երկինք, անդունդք («անդունդ, դժոխք, գերեզման»),  դ) թովչութիւն, թովիչ //գէտ//հարցուկ («թովող»),  երեւոյթ, տեսիլ, հոգի// ոգի, ցոյց  («նշան»)[4]:

Կրոնական բառերի իմաստային խումբը հարստանում է քրիստոնեության քարոզչության շնորհիվ։ Աստվածաշնչի թարգմանությունների, ինչպես նաև կրոնաեկեղեցական, հայրաբանական գրականության միջոցով նորանոր բառեր և արտահայտություններ հարստացնում են հայոց լեզուն։ Սուրբ Գիրքն ունենում  է ոչ միայն քարոզչական, այլև մշակութային ազդեցիկ դեր։ «Աստվածաշնչից ենք վերցրել զանազան ժողովուրդների կրոններին՝ հեթանոսությանը» քրիստոնեությանը վերաբերող բազմազան բառեր, որոնք արտացոլում են մի քանի հազարամյակի մտավոր, հոգևոր կյանքի, հավատալիքների, սնապաշտության, պաշտամունքային այլ երևույթների հասկացություններ և ըմբռնումներ»[5]: Աստվածաշնչյան սրբազան պատմությունները զանազան տարբերակներով տարածվում են ժողովրդական զանգվածների շրջանում, որի ընթացքում կերտված լեզվական միավորները դառնում են  կրոնաեկեղեցական բառապաշարի մաս։

Հայերենի կրոնաեկեղեցական բառապաշարի հիմնական մասն ավանդված է գրաբարից։ Անդրադառնալով հին հայերենի կրոնական բառապաշարին՝ Գ. Ջահուկյանը գրում է. «Հին հայերենում սակավաթիվ են նաև կրոնի և նախապաշարմունքի հետ կապված բնիկ հնդեվրոպական այն բառերը, որոնց առկայությունը վաղնջահայերենում հավանական է, թեև դրանց կրոնական բնույթն էլ                   ոչ բոլոր դեպքերում է հավաստելի»[6]։ Լեզվաբանը թվարկում է                 շուրջ չորս տասնյակ արմատական, ածանցավոր բառեր, հարադրություններ, որոնց մի մասը համարում է իրանական, այլև անհայտ ծագման  (կրաւն,  դիք,  ձաւն «զոհ», տաւն, ցոյց «նշան», մեհեան, բագին, զոհ և այլն)[7]:

Գրաբարի բառամթերքն ամփոփող բառարաններում վկայված կրոնական բառաշերտը կարելի է բաժանել 3 հիմնական խմբերի. երկրորդը կարելի է ներկայացնել ենթախմբերով, 1) նախաքրիստոնեական կամ ընդհանուր կրոնական հավատալիք նշող, 2) քրիստոնեական վարդապետությանն առնչվող բառեր, 3) կրոնական բովանդակություն ունեցող փոխառություններ։ Նման դասակարգումը, իհարկե, որոշակի վերապահումով է արված, քանի որ, ինչպես Ստ. Մալխասյանցն է նշում, «շատ բառեր ոչ միայն փոխել են իրենց սկզբնական նշանակությունները, այլև բոլորովին հեղափոխվել, կերպարանափոխվել են, մանավանդ կրոնական նշանակություն ունեցողները»[8]։

1. Նախաքրիստոնեական  կամ ընդհանուր կրոնական հավատալիք նշող բառեր։ Հ. Աճառյանը նախահայերենի կրոնական բառապաշարի մասին գրում է. «Կրոնական գաղափարների վերաբերմամբ շատ աղքատ են նախահայերը։ Նրանց միակ աստվածությունն է դիք‚ որ հնդեվրոպական ծագում ունի‚ մյուս բոլոր աստվածները իրանական կամ ասորական ծագում ունեն։ Նույնիսկ աստուած բառը փռյուգիական ծագում ունի»[9]։ Այս խմբի բառերը կոնկրետ դավանանքի պատկանող իմաստային դաշտով չեն սահմանափակվում և աչքի են ընկնում լայն գործածականությամբ։ Դրանք հիմնականում կրոնական հավատալիքով պայմանավորված այն  բառերն ու արտահայտություններն են, որոնք համընդհանուր բնույթ ունեն, գործածվում են տարբեր կրոններ դավանողների կողմից։

Ինչպես հայտնի է, Vդ. թարգմանական դպրոցը փոխառություններին  զուգահեռ  ստեղծում  է  կրոնափիլիսոփայական  մի շարք տերմինային բառեր և բառապատճենումներ։ Ուսումնասիրելով հայ գրականության վրա Աստվածաշնչի ունեցած լեզվական ազդեցությունը՝ Վ. Առաքելյանը բերում է պատճենումով կերտված կրոնաեկեղեցական բազմաթիվ գրաբար բառեր, որոնք այնուհետև ընդհանուր կրոնական հավատալիք են նշում, անցել են գրքային          և հնացած բառերի շարքը և երբեմն միայն կիրառվում են եկեղեցական գրականության մեջ. այսակիր, անզոհ, առաջաւորութիւն, առաջեայք, աստուածագործ, աստուածակողմն, աստուածակոյս, աստուածագիտութիւն, աստուածամարտ, աստուածուսոյց, արարչապետ,  բարեպաշտօն,  դիւագին, զառաջեայք, զոհաւոր, ժողովող («ժողովրդին քարոզի կանչող»), լերդահմայ, խաչեցեալ, կնդրկախառն, կուսաստան, կախարդասարաս («կախարդության գիտակ»), կենդանածին, կիւս («կախարդ»), կռապարիշտ, համբարու, հաւադէտ («հմայող, գուշակ»), հաւադիտութիւն, հաւահմայ, ձօն («կռապաշտի նվեր»),  ճանճիկ («կուռք»),  մաղազմի, մեհենազարդ, մեհենակապուտ, մոգել, միակրօն, մարմնակից, նորակրօնութիւն, նշանագործ («հրաշագործ»), շաբաթակրօն, շաբաթապահ, շաբաթաւոր («շաբաթ օրվա պաշտամունք կատարող»), շաբաթեցուցանել («շաբաթվա հանգիստը պահել տալ»), պատրուճակ («մատաղացու»), սակաւահաւատ, սաղմոսանուագ, սաղմոսերգ, սաղմոսերգող,  սանդարամետական, սատան, սպանդարամետ, սքանչելարար, վանատուր, տաճարակապուտ, տաճարակից, տաճարապետ, տեառնակողմն, քահանայապետ, քահանայապետութիւն, քրիստոսեան, քրձազգած և այլն[10]: Նշված բառերի չնչին մասն է միայն անցել բարբառային բառապաշարին, օրինակ՝ սադանու (Քեսաբ, Սվեդիայի Խտրբեկ), սադանօ (Հաջըն, Զեյթուն, Բեյլանի Սովըլուխ և Աթըխ), սադօնա (Օրդու, Ճանիկ, Աբխազիայի Ալախաձե), սըդընէ (Շատախի Գյարմավ), սուտան (Ղարադաղի Վինան) և այլն։

Հավելումն նշվածների՝ գրաբարի (ապա և միջին հայերենի) բառարաններն արձանագրում են ընդհանուր կրոնական բնույթի մի շարք բառեր, որոնք ունեն պարզ կամ բաղադրյալ կազմություն (մեկ-երկու դեպքում՝ բառակապակցություն). այսական («դիվական»), դենպետ («կրոնի, հավատի առաջնորդ»), դեռահաւատ («նորահավատ»), զենումն («զոհ, պատարագ մատուցելը»), թիւրահաւատ («աղանդավոր»), ծիածան («Աստծու աղեղ»), կանոն («աստվածային օրենք»), կրօն («կանոն, օրենք»), համակրօն («միակրոն, հավատակից»), մոգ (1. «հեթանոս մարգարե», 2. «զրադաշտական կրոնավոր», 3. «սուտ գուշակ»), մոխրապաշտ («կրակապաշտ»), մովսիսական//մովսիսեան, յաշտ (1. «զոհ, ձոն», 2. «ուխտ», 3. «աղօթք»), յարաբագին («զոհասեղանին մոտ»), նախամարգարէ («առաջին մարգարե, Մովսես»)» նախաստեղծ («առաջինը ստեղծված. Ադամ և Եվա»), ուխտեմ («ուխտ դնել, խոստանալ»),  պատարագ («օրհնյալ ջուր, զոհաբերության համար պատրաստված ըմպելիք»), վերնատուն («կուռքերի մեհյան բարձրադիր տեղերում՝                    անտառներում»), վկայաբանութիւն («սուրբ վկաների պատմություն»), տաճար («կուռքերի մեհյան»), տապան (1. «Նոյի նավի նման արկղ», 2. «նմանությամբ Սուրբ Կույսի», 3. «ոսկի սափոր և տապանակ»), տասնաբանեայ օրէնք  («Աստծու տասը պատվիրանները»), քուրմ («ոչ քահանա») և այլն: Այս խմբի բառերից  հայերենի բարբառները ժառանգել են մոտավորապես մեկ տասնյակը, ինչպես՝ գըրօն (Սասուն), մուոգ (Բուլանուխ, Ալաշկերտ), հ(ուխտ (Բայազետ), դաջօր (Ռոդոսթո) և այլն:

2. Քրիստոնեական կրոնին առնչվող բառեր։ Կարևորելով քրիստոնեական բառակազմի գործածությունը հայերենում՝ Ա. Մեյեն գրում է. «Հայերի քրիստոնեական բառային կազմի հին ֆոնդը բացատրելու համար անհրաժեշտ է իմանալ այն լեզուները, որ իրանական երկրի հյուսիսում խոսում էին Արշակունյաց ժամանակաշրջանի քրիստոնյաները: Այդ ժամանակ կտեսնենք, անկասկած, թե որտեղից են գալիս այնպիսի խորհրդավոր բառեր, ինչպիսիք են սարկաւագ, վարդապետ, կարապետ, մկրտել, զատիկ, և                     թե ինչպես է բացատրվում իրենց ծագմամբ հունարեն այնպիսի     բառերի ձևը, ինչպիսիք են եկեղեցի կամ  հեթանոս»[11]:

Քրիստոնեական կրոնին վերաբերող բառերը հիմնականում բաժանվում են մի քանի ենթախմբի։

2.1. Քրիստոնեական վարդապետությանն առնչվող բառեր: Դավանաբանությունը Սուրբ Գրքի հիման վրա ճշգրիտ և հստակ կատարված եզրահանգումն է, որը անվերապահորեն և անքննելիորեն ընդունում է իրեն քրիստոնյա համարողը[12]։ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու դավանաբանությունն ընդունում է Քրիստոսի մարդեղությունը, Սուրբ Երրորդության երկրորդ անձի՝ Բանի Աստուծո մարդանալը։ «Միաւորեալ մի բնութիւն Բանին մարմնացելոյ», – այս է Արևելյան հնագույն ուղղափառ եկեղեցիների հավատքի բանաձևը[13]։

Այս ոլորտին վերաբերող բառերը հատկանշում են Քրիստոսի մարգարեական, քահանայապետական պաշտոնը և պատարագվելը։ Գրաբարից անցած նման բառային անվանումները և արտահայտությունները հիմնականում ունեն պարզ կամ բաղադյալ կազմություն[14]. անապական («անեղծ»), նաև անապական մարմին («անեղծ մարմին՝ Քրիստոսի համար ասված»), առաքելաշէն («առաքյալների կառուցած»), աստուածապաշտ («ճշմարիտ Աստծուն պաշտող»), բանն//բան Հօր//բան Աստուած  («միածին Որդու մտքի արգասիք»), զգենուլ բանին մարմին («մարմնանալ, մարդանալ»), ի խաչ հանել («խաչել»), լուսաւորութիւն («մկրտություն»), խաչագլուխ              («խաչի նշան»), խաչակիր («խաչակրոն»),  մարդեղութիւն («մարդանալը»), միածին («միակ ծնունդ»), Յիսուս («փրկիչ»), յիսուսաւանդ           («փրկչական»), նախավկայ («առաջին վկա, առաջին մարտիրոս, սուրբ Ստեփաննոս»), նոյնադաւան («դավանակից»), Որդի Աստուծոյ  («Միածին Որդին»), պատկերամարտ («հալածող սուրբ պատկերների»), պսակի փշոյ («փշե պսակ»), տեառնագալուստ («Տիրոջ գալուստ»), տեառնագիր («տիրոջ գիր»), տեառնանման խաչ («Տիրոջ պատկերով խաչ»), տեառնորդի («Աստծու որդի»), տեառն-եղբայր («աստծու եղբայր»), տնօրինական («փրկչական»), Քրիստոս («Աստված») և այլն: Թվարկված բառերից մի քանիսը (Խաչ,  Հիսուս, Քրիստոս և այլն) բարբառային բառապաշարի գործուն լեզվական միավորներից են, օրինակ՝ խաշկ (Սվեդիա, Քեսաբ),  խանճ (Սեբաստիա), խաշ (Ասլանբեկ), խէյչ//ասխայչ (Քաբուսիե, Իսսօս (Արճեշ), Իսոս (Մուշի Առինջվանք), Իսուս (Տիգրանակերտ), Քիրիստօս (Գորիս) և այլն:

2.2. Աստվածպաշտության վայր և հոգևոր կառույցի մաս նշող բառեր: Հայտնի է, որ հոգևոր քարոզչական նպատակով կառուցված շինությունների ճարտարապետական լուծումները պայմանավորված են տվյալ վարդապետության և դավանաբանական սկզբունքների հիման վրա։ Քրիստոնեական շինությունները, ընդհանուր առմամբ նույնը լինելով,  ունեն նաև որոշակի տարբերություններ[15]։

Պաշտամունքային շինություն, աղոթավայր և հարակից այլ հասկացություն նշող, գրաբարից ժառանգված բառերից են՝ անապատ («բնակավայրերից հեռու գտնվող վանական համալիր»), բեմ  («տաճարի վերնահարկ, սուրբ սեղան»), եղբայրանոց («հոգևորականների ապաստանի տեղ»), զանգակատուն, ժամ («ժամերգության վայր»), վրան ժամու//խորան ժամու («վկայատեղի»), ժամատեղ («եկեղեցի, աղոթարան»), ժամատուն («եկեղեցուն կից շինություն»), ժողովանոց  («ժողովարան, եկեղեցի»), խմբարան  («ժողովարան, եկեղեցի»), խոյակ, խորան վկայութեան («ժամի վրան, Աստծու շարժական տաճար»), խորան//խորանք երկնից (1. «խորանաձև կամար», 2. «եկեղեցի՝ Աստծու տաճար», 3. «տաճարի բեմի սեղան»), խորանաշատ («բազմախորան»), խորհրդարան («սուրբ խորհրդի կատարման տեղ»), կրօնատուն («կրոնավորների բնակարան»), հովուանոց («հովիվների վանք, եպիսկոպոսարան»), մայր (փխբ.՝ «եկեղեցի» սուրբ ավազան»), մենաստան («վանք»), մկրտարան («մատուռ, մկրտության տեղ»), ուխտ («սրբատեղի»), պատարագատուն («սեղան, զոհարան»), սեղան («բեմ, զոհարան»), վեհավայր («վեհի նստավայր»), վկայանոց («վկայարան») և այլն։ Այս խմբի բառերից բարբառային բառապաշարում հաճախադեպ է ժամը՝ տարբեր հնչյունական զուգաձևություններով, օրինակ՝ ժէմ (Կարճևան, Մեղրի, Ասկերան), ժէօմ (Ցղնա), ժում (Ագուլիս, Տանակերտ),   իժամ//իժօմ (Հաջըն, Զեյթուն, Մարաշ, Բեյլան) և այլն:

2.3. Եկեղեցական-ծիսակարգային բառեր: Ընդհանուր առմամբ, ծիսական կարգը բնորոշ է առաքելական եկեղեցիներին. մյուսներում, բացի անգլիկան եկեղեցուց,  ծիսական արարողություններ չեն կատարվում։ Սկզբնական շրջանում եկեղեցական արարողությունները շատ պարզ բնույթ են ունեցել։ Հետագայում վարչականորեն կազմակերպվող եկեղեցու հայրապետների նախաձեռնությամբ աստիճանաբար հարստանում և կանոնավորվում է ծեսը՝ Ավետարանի ոգուն և ուղղափառ դավանությանը համապատասխան[16]:

Գրաբարից ավանդված ծիսակարգային բառերը, իրենց հերթին,  կարելի է բաժանել երկու ենթախմբի՝  ա) ընդհանուր ծիսակարգ նշող և ծիսակարգին առնչվող բառեր, բ) ծեսի իրականացմանն անհրաժեշտ իրեր, սպասք և զգեստ  նշող բառեր։

2.3.ա.  Ընդհանուր ծիսակարգ նշող և ծիսակարգին առնչվող բառեր: Վաղնջական հայերենում «պակասում են նույնպես կրոնական դասակարգ‚ ծեսեր ու արարողություններ նշանակող բառերը»[17]։ Դրանք գրաբարից անցել են հետագա ժամանակների լեզվին՝ մեծ մասամբ հասնելով մինչև մեր օրերը: Հիմնականում պարզ և բաղադրյալ բառեր են, մասամբ՝ բառակապակցություններ. անդաստան  («արտ, ագարակ»), ապաշխարութիւն,  աստուածադրոշմ («Աստծուց դրոշմված»), արարողութիւն, գանձ («երգ, քարոզ»),  դրոշմ («օծումն»), եկեղեցօրհնէք, եղիցի, թողուլ («ներել»), ժամ առնել («պատարագ մատուցել»), ժամ  հարկանել («կոչնակ խփել»), ժամակարգութիւն («աղոթքի պահի կարգավորում»), լուսաւորութիւն («մկրտություն, օծում»), խաղաղական («երեկոյան ժամերգություն»), խաչալուայ  առն»լ («խաչը ջուր մտցնելով՝ օրհնել»), խաչ-օրհնէք,  խոստովանել  («ապաշխարության խորհուրդ անել»),  ծոմ// ծոմապահութիւն («խիստ և անսվաղ պահք»), կարգաթող, ձեռս  դնել («ձեռնադրել»), ձեռնադրեմ («մկրտել և դրոշմել»), մկրտութիւն («ջրով լվացում»), յազեմ («զոհել»),  նշանադրոշումն («խաչաձև կնքելը»), նորակնիք («նոր կնքված»), ողորմեա («սաղմոս՝ ողորմի՛ր Աստված»),  ողջակէզ («կենդանի պատարագ»), պատարագ («զոհաբերում»), սաղմոս, վերհամբաւել («քարոզել, ընծայել»), վերօրհնել («բարձրաձայն օրհնել»), տեառնադրութիւն կնքոյ    («մկրտություն,  կնունք»),  տեառնական («տիրոջ  նվիրական ընծա»), տուչութիւն («տուրք, շնորհ»), ցայգապաշտօն («գիշերային պաշտոն»), օծ («օծման յուղ»), օծական («քրիստոսական օծման նշան»), օծակից («օծման կցորդ»), օրհնեալ, օրհնութիւն (1. «նշան»,                    2. «պարգև, պատարագ», 3. «հաղորդություն») և այլն։ Հայերենի տարածքային տարբերակներում գործածական են հատկապես         ծոմ, պատարագ, խաչօրենք բառերը, ինչպես՝ ծուօմ (Ախալքալակ), ծում (Կռզեն, Գանձա, Մուժումբար, Շուրիշկան, Արմաշ), ձօմ (Ռոդոսթո, Հաբուսի, Բեյլանի Գըրըկխան), ձում (Համշեն, Գելիեգուզան, Հարդիֆ), խէչօխնա (Խոյ) և այլն:

2.3.բ. Ծեսի կատարմանն անհրաժեշտ իրեր, սպասք և զգեստ նշող բառեր։ Գրաբարից ավանդված այս խմբի  բառերն ու կապակցությունները մասամբ են կենսունակ արդի հայերենում. աստուածաշունչ, աւետարան, բազմախաչ, բուրուառ («կրակարան»), զամբեղայ («վեղար, կնգուղ»), ժամագիրք, լանջանոց («վակաս»), խաչ, խաչադրօշ («խաչի դրոշ, խաչվառ»), խաչակալ («խաչը դնելու  տեղ»), խնկակալ («խնկաման»), խոյր («եպիսկոպոսի թագ»), կանոնագիրք, կտակարան, հինն//ի հնումն («Հին կտակարան, հին օրենք»), ձեռնուրար, մատեան, յաճախապատում, յայսմաւուրք («վարքի  և  վկայաբանությունների  համառոտ գիրք»), յայտնութիւն («Հովհաննու հայտնություն»),  յիշատակարան, նարօտ,  նշան  («Քրիստոսի խաչը»), նշանադրոշմ («խաչվառ»), շուրջառ («նափորտ»), պատարագամատոյց («պատարագի գիրք»), պատարագագիր («ընծա՝ պատարագի նվեր»), պարզատումար, սկի//սկիհ//սկահ,  տաշտ խնկոց («տաշտաձև խնկաման»), տառ («գիրք, պատգամ, կանոն»), տօնացոյց//տօնացուցակ, օրհնութիւն օրհնութեանց                («երգ  երգոց») և այլն:

2.4.  Հոգևոր կարգ  (նվիրապետություն)  նշող բառեր: Եկեղեցու պաշտոնյաների աստիճանական դասակարգությունը, այն է՝                նվիրապետություն նշող գրաբարյան բառերից են. Աթոռակալութիւն («գահակալություն»),  առաքեալ, աւետաբան («ավետարանիչ»), աւագերէց, բարեշնորհ («շնորհալի, շնորհազարդ»), գեղջերէց («գյուղի երեց»), դրան եպիսկոպոս («հայրապետանոցի եպիսկոպոս»), դրան  երէց//վաներէց//երէց  վանաց («եպիսկոպոսարանի քահանա»), դպիր, դպրութիւն («ընթերցողություն»), եկեղեցական («եկեղեցու  կարգ՝ հավատք»),  եղբայրութիւն («վանական ուխտ»), եպիսկոպոս, երէց, երէցեղբայր, երէցակին, եօթանք («յոթ սարկավագներ»), ժամահար//ժամկոչ, իւղաբեր («մյուռոնաբեր»), լուսարար («տաճարի վերակացու»), խորհրդակատար, կաթողիկոս, կնքաւոր, կուսակրօն, կրօնաւոր, հայր («աբբա, հայրապետ»), հայրապետ («քահանայապետ»), հայրապետութիւն («քահանայապետություն»), հովիւ («հոգևոր առաջնորդ»), հովուապետ («հոգևոր առաջնորդների գլուխ»), մայր վանից (1. «կուսաստանի մայր», 2. փխբ.՝ «սուրբ ավազան»), միաբան («միաբնակ կրոնավոր»), միաբանութիւն, նուիրակ («հոգևոր դեսպան»), շուշտակ («զուգակցին կորցրած վանական»), պաշտօն «բարեկրոն ծառայություն»), պսակադիր  («պսակող քահանա»), ջահընկալ, սարկաւագ, վաներէց («վանքի ավագ պաշտոնյա»), վեհափառ  («վեհապատիվ, գերագույն»), վերակացու («հոգաբարձու, վարդապետ»), օծանել («քահանայի, թագավորի օծում կատարել») և այլն:

Ինչպես նկատում  ենք, մի շարք բառիմաստներ լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում հեռացել են նախկին՝ գրաբարյան իմաստից կամ ընդհանրապես իմաստափոխվել են։ Բարբառախոս հանրության խոսքում գործում են եկեղեցական, եպիսկոպոս, ժամկոչ, կաթողիկոս, կնքավոր, կրոնաեկեղեցական եզրույթները՝ իպիսկօպօս (Վան), իպիկօպուս (Մոկս), էբիսկօբօս (Ռոդոսթո, Մալաթիա), յէբիսգաբուս  (Սվեդիա), յէկիսպակօս (Շամախու, էբիսկաբօս (Պոլիս), կաթաղագօս (Երևան), կութղուկօս (Շատախ), գաթըղգոս (Մալաթիա), գաթղիգոս(Կեսարիա), գաթաղօս (Այնթապ), գաթգուէս (Հաջըն), կունքօօր (Շամախի), քըօր Սասուն), քավիր (Մարաղա), չավոր (Հին Բայազետ, Ապարանի Քուչակ) և այլն։

2.5. Եկեղեցական տոներ նշող բառեր: Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու տոները բաժանվում են երկու խմբի՝                   1) տերունական և 2) սրբերի (սրբոց)։ Տերունական տոները կատարվում են ի պատիվ Հիսուս Քրիստոսի, Սուրբ Հոգու, Մարիամ Աստվածածնի, սուրբ խաչի և սուրբ եկեղեցու։ Հիսուս Քրիստոսին նվիրված տոներից նշանավոր են Աստվածահայտնություն* (ավետում, ծնունդ, տաճարին ընծայում, մոգերի երկրպագություն, մկրտություն և Հորդանանի հայտնություններ), Ավագ շաբաթը, Հարությունը, Համբարձումը և Գալստյան տոնը։ Այլակերպությունը նույնպես տերունական է  և համընկնում է հեթանոս հայերի Վարդավառին,  նաև կոչվում է Տիրոջ պայծառակերպություն[18]։

Մյուս տոները կատարվում են սրբերի, առաքյալների հիշատակության համար և ժողովրդական բնույթ ունեն։ Այս տոները նշող գրաբարից ավանդված բառերը, ըստ «Նոր հայկազյան բառարանի», 41-ն են. աղուհացք («մեծ պահք»), աղցմի («մեծ պահքին բացառված»), այլակերպութիւն («Վարդավառի տոն»), անուանակոչութիւն, բարեկենդան, դռնբացէք, զատկաշաբաթ («ավագ շաբաթի յոթնյակը»), թափօր («եկեղ»եցական հանդես»), Խաչվերաց, խաչագիւտ, խթումն («նավակատիք»), Ծաղկազարդ («արմավենյաց  տոն»), կիրակամուտ («կիրակիի մուտք՝ տերունական, տերունի»),  Համբարձումն, Յարութիւն, յինունք («Զատկից հետո հիսուն օր»), յիսնակ («ծննդյան կամ հարության պահքի հիսուն օր»), շաբաթապահք («մի յոթնյակի պահք»), շողակաթ («Լուսավորչին երևացած Էջմիածնի լույսի շողքը»), ոտնալուայ, պահրէզ («պահք, ծոմ»), պայծառակերպութիւն («Քրիստոսի պայծառություն, այլակերպություն»), վերացումն («Համբարձում»), վերափոխումն («կույսի երկինք փոխադրվելը»), Տեառնընդառաջ («Քրիստոսի քառասնօրյա գալստյան տոն»), տօնակարգ («եկեղեցական գրքում նշված տոների կարգ») և այլն։ Նշվածներից բարբառներում լայն գործածություն ունեն, Բարեկենդան, Ծաղկազարդ, Համբարձում, Տյառնընդառաջ տոնանուները՝ ձաղգազարդ (Սուչավա), ձ՛ղգ՛զ՛րթ (Տիգրանակերտ), զաղգազարդ (Առտիալ), ձաղգէզարդ (Սասունի Արծվիկ),  ծըղկազարթ (Հադրութի Հին Թաղլար) և այլն, տօռօնջ-տօռօնջ,  (Ուտիք), տառինջ-տառինջ (Ջուղա, Վաղարշապատ), դառդառանջ (Վայքի բնիկներ), տանտառէջ (Վայք), տէնդառաջ (Վան, դառանչ, (Վայոց ձոր) և այլն։

3. Կրոնական բովանդակություն ունեցող փոխառություններ։ Քրիստոնեությանը վերաբերող բառերի մի մասը հայերենին են անցել V դ. թարգմանական դպրոցի միջոցով և հիմնականում գրական ճանապարհով հայերենի բառապաշարին անցած հունական և ասորական փոխառություններ են։

Նախ՝ հրեերենով շարադրված Սուրբ Գրքի թարգմանության հետևանքով բազմաթիվ եբրայական բառեր տարածվում են աշխարհի տարբեր լեզուներում։ Եբրայերեն – հայերեն լեզվական փոխազդեցությունների, եկեղեցական բառերի ներթափանցման մասին Վ. Առաքելյանը գրում է. «Հունարեն Աստվածաշնչի եբրայական բառերը հայերը պետք է վերցնեին նույնությամբ, մինչև     իսկ առանց հասկանալու: Այդպես էլ եղել է: Բացի կրոնական, եկեղեցական հատկանշական բառերից, մնացածը փոխ է առնվել առանց հասկացվելու: Եկեղեցական բառերն են, որ մասամբ ժողովրդականացել և գրական ու բանավոր խոսքի միջոցով ընդհանրացել են»[19]:

Ըստ Հ. Աճառյանի՝ «Հայերենի մեջ Սուրբ Գրքի և եբրայական գրականության միջոցով մտած բառերի ընդհանուր գումարը 138 է»[20], որոնցից կրոնական են՝ ադոնա («աստված»), ահիահ («եհովա»), ամէն, ամոն («վարդապետ»), բամա («զոհասեղան»), բելիար («սատանա»), բէեղզեբուղ («սատանայապետ»), գեհեն, դաբիր («սրբություն սրբոց»), եդեմ, եղամ («տաճարի նախամուտքին հաջորդող սրահ»), ելովա //ելոյի («աստված»), էլ//էլոհիմ  («աստված»), էլի՛,  էլի՛ («աստվա՛ծ իմ, աստվա՛ծ իմ»), թերափիմ («կուռք»), թուրէ («գիրք օրինաց»), կադէս («սուրբ»), կորբան («տաճարին տրվող տուրք»), ման («մանանա»), մաննայ («անարյուն պատարագ»), մեսիա («օծյալ»), յահ («աստված»), յոբելեան, ովսաննայ («օրհնառաք ձայն»), պասքա («զատիկ»), ռաբբի//ռաբբունի («վարդապետ»), սաբաւովթ («աստված»), սադա («ամենակարող աստված»), սատան, սէրսէրիմ (եբր.՝ շէրշէրիմ//շիրաշիրիմ) («երգ երգոց»), քովմարիմ («քրմեր») և այլն: Այս խմբին պատկանող բառերից  «Նոր հայկազյան բառարանը» որպես կրոնական է հիշատակում ընդամենը                20-ը[21]։ Եբրայական փոխառություններից հայերենի բարբառներում լայն գործառույթ ունեն ամեն և սատանա բառերը:

Թարգմանչաց դպրոցի ներկայացուցիչներն Աստվածաշունչ մատյանը նախ թարգմանում են ասորերենից, որի հետևանքով մի շարք ասորաբանություններ (աբբայ, աբեղայ, ադէն, դերանիկ, զատիկ,  հրաշք,  մագաղաթ, մծղնեայ, շուշփայ,  սրովբէ, քերովբէ և այլն) փոխանցվում են հայերենին։ Դրանց «մեծ մասը ժողովրդական բառեր են,  որոնք կան ոչ միայն գրական լեզվում, այլև բարբառներում»[22]:

Հ. Աճառյանը գրում է, որ ավելի ուշ ասորերենն «իր դեմ ուներ ոչ միայն հունականի ավելի ուժեղ մրցակցությունը, այլև հայ ազգային գրականության ստեղծումը»[23]: Եվ ժամանակի թելադրանքով կատարվում է հունարեն Աստվածաշնչի թարգմանությունը, և «թարգմանությանց միջոցին տառադարձված և ուսումնականների ու եկեղեցականների ձեռքով հայերենի մեջ զանազան ժամանակ մտցրած հունարեն փոխառությանց ընդհանուր թիվը 916 է»[24] (ըստ «Նոր հայկազյան բառարանի»՝ դրանցից միայն 50-ն է կրոնական). աղաբողոն («վերարկու»), արքեպիսկոպոս, դեսպոտ («տեր, քահանա»), եկղեսիաստիկոս («տիտղոս»), իւպոդիակոն, կիրէլէիսոն («տէ՛ր, ողորմեա»), հերետիկոս, դենտի, ձուածող, ղենջակ,  ղեւտիկոն («կիսասարկավագ»), ոմոփորոն, փսալմոս(«սաղմոս»), քորեպիսկոպոս և այլն: Հունարենից փոխառված կրոնական բառերի դեպքում ևս այն միտքն է հայտնվում, թե դրանք «մեծ մասամբ բանավոր խոսքից են անցել Աստվածաշնչի թարգմանության մեջ             և ոչ թե ուղղակի գրական փոխառություններ են»[25]: Գրական ճանապարհով հունարենից կատարված փոխառությունների գրեթե կեսը ժամանակի ընթացքում մոռացվում է» և միայն մի մասն է գործածական արդի հայերենում. օրինակ՝ ագապ, եկեղեցի, եմիփորոն, երէց, եպիսկոպոս, զմուռս, իւղաբեր, կաթողիկոս, կիւրակէ, կոնդակ, կոնքեռ, հերետիկոս, միւռոն,  յինունք, նափորտն, ուրար, պապ, պատրիարք, վեղար, տաղանդ, տոմար, փիլոն և այլն: Եկեղեցականներին նախկինում տրվող հունարեն դիակոն և իւպոդիակոն պատվանունների փոխարեն գործածական են դառնում սարկավագ և կիսասարկավագ անվանումները:

Կրոնական բառապաշարը հարստանում է նաև դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանից կատարված իրանական բազմաթիվ փոխառությունների շնորհիվ. «նորապարսիկ» բառերը թվով 445 են[26]  (ըստ ՆՀԲ-ի` 45 կրոնական բառ). աւետ, բազպան, դատաստան, դպիր, դրախտ, դժոխք, թագաւոր, խոյր, կայան, հրեշտակ, մատեան, մարգարէ, մզկիթ, նահապետ, նաւակատիք, նշան, նշխար, շնորհ, պարկեշտ, պատուիրակ, պատուիրան, սաղաւարտ, սանդարամետ, վարդապետ, վան և այլն:

Հ. Աճառյանի տվյալներով՝ հայերենին անցած արաբական փոխառությունների թիվը 702 է[27], որոնցից կրոնական են սակավ  բառեր՝ իպլիս («սատանա»), կուպայ//ղուպայ («գմբեթ»), կուպպայ («կապա»), մահրասայ («վարդապետ»), մեհրապ («մզկիթի խորան»), մլհետ («ուրացյալ»), մուղրի («իսլամ կրոնավոր»)։ Ըստ ՆՀԲ–ի՝ կրոնական բնույթի են 5-ը՝ գմբէթ, նարօտ, կապայ, կապակ, շէր  (երգ, շարական) արաբաբանություննրերը։

Հետագա դարերում Ոսկեբերանի, Եվսեբիոսի, Բարսեղ Կեսարացու, Կյուրեղ Աղեքսանդրացու, Փիլոն Եբրայեցու, Տիմոթեոս Կուզի աստվածաբանական գրքերի, մեկնությունների և ճառերի                      ոչ միայն հունարենից, այլև տարբեր լեզուներից կատարված  թարգմանությունների շնորհիվ հայերենին են անցնում լատիներեն բառեր, որոնց քանակը, ըստ Հ. Աճառյանի, 87 է[28]։ Ըստ ՆՀԲ-ի՝  կրոնական է մի քանիսը. լիմպոս («իբր քղանցք և գօտի»), պալիուն («քահանայապետական եմիփորոն»), օփրանտ («տուրք»), ֆրեր («եղբայր»)[29]. ժամանակակից հայերենում  նշված  փոխառությունները գործածական չեն:

Նկատենք, որ Հ. Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանի» և «Նոր հայկազյան բառարանի» տվյալները երբեմն չեն համընկնում, և միևնույն բառի  համար նշվում են տարբեր սկզբնաղբյուր կամ փոխատու լեզուներ. յոբելեան, պասքա, տալիթայ բառերը Հ. Աճառյանը համարում է  հունական, իսկ վենետիկյանները՝ եբրայական փոխառություններ. ծէս բառը Հ. Աճառյանը համարում                 է վրացական փոխառություն, իսկ ՆՀԲ-ն՝ հունական՝ հիմք ընդունելով հնագույն δεςμος (թէսմօս)[30] ձևը, որից էլ ծագում է վրացերեն ծէսի-ն։ Երէց-ը Հ. Աճառյանը դիտում է իբր և բնիկ բառ,                     իսկ  գմբեթ-ը՝ պահլավական փոխառություն, թեև «Նոր հայկազյան բառարանը» համարում է արաբական[31]:

Այսպիսով, կրոնական բառապաշարի հիմնական մասն ավանդված է գրաբարից (Աստված, Աստվածածին, աղոթք, Ավետարան, ալելուիա, ապաշխարել, անհավատ, աստվածապաշտ,  արքայություն, առաքյալ, աբեղա, ավագերեց, բեմ, բուրվառ և այլն): Հիշատակված բառերի միայն մի մասն է գրական փոխառությունների տեսքով անցնում բարբառային բառապաշարի կազմ և գործածվում է տվյալ տարածքին բնորոշ հնչյունական զուգաբանությունների տեսքով[32]։ Մի շարք բառեր էլ ժամանակի ընթացքում ենթարկվում են իմաստային տեղաշարժերի. օրինակ՝ մարգարէ («հանդերձյալի գուշակ»), ժամարար («պատարագիչ քահանա»), նախաթոռ («առաջնորդ»), վարդապետ («վարժապետ») և այլն։

ЦЕРКОВНО-РЕЛИГИОЗНАЯ ЛЕКСИКА ГРАБАРА

В АРМЯНСКИХ ДИАЛЕКТАХ

МЕСРОПЯН А. О.

Резюме

Восходящую к грабару церковно-религиозную лексику можно разделить на три основные группы; 1) дохристианская лексика, 2) лексика, относящаяся к христианской религии,             3) заимствования» имеющие религиозное содержание.

Лексика» имеющая отношение к христианской религии, разделена на 5 подгрупп: 2.1. лексика, связанная с христианским  учением, 2.2. слова, указывающие на место богослужения, 2.3. церковно-обрядовые слова» 2.4. слова, обозначающие тот или иной духовный сан, 2.5. слова, имеющие  отношение к церковным праздникам.

Лишь малая часть этих слов религиозного характера вошла в лексику как современного армянского языка, так и ряда его диалектов.

THE RELIGIOUS-ECCLESIASTIC WORDS  OF THE OLD ARMENIAN LANGUAGE IN DIALECTS

A. MESROPYAN

Abstract

The religious-ecclesiastical words consigned from the old Armenian are divided into 3 main groups: 1) indicating pre-Christian or general religious belief, 2) relating to the Christian religion, 3) borrowings having religious content. The words relating to the Christian religion are presented in 5 sub-groups: 2.1. Doctrinal words peculiar to Christian doctrine, 2.2.Words indicating a place of worship, 2.3. Ecclesiastical-ritual words, 2.4. Words indicating spiritual order (hierarchy), 2.5.Words indicating religious holidays. The study shows that the main part of the religious vocabulary is consigned from the old Armenian. Only a part of these words as literary borrowings passed to the dialectal vocabulary. In the course of time a number of words underwent semantic changes.

Заметки

[←1]

Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Ե., 1987, էջ 21:

[←2]

Buck C. A Dictionary of Selected Synonyms  in the Principal Indo-European Languages: A Contribution to the History of Ideas, Chicago, The University of  Chicago Press, 1949 http://www.etymonline.com/sources.php։

[←3]

Ջահուկյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 204-222:

[←4]

Ջահուկյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 222:

[←5]

Առաքելյան Վ., Հինգերորդ դարի հայ թարգմանական գրականության լեզուն և ոճը, Ե., 1984, էջ 199:

[←6]

Ջահուկյան Գ., նշվ. աշխ., էջ 273։

[←7]

Նույն տեղում, էջ 274։

[←8]

Մալխասեանց  Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, Ե., 1944, էջ ԺԵ:

[←9]

Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն‚ մաս I‚ Ե.‚ 1940‚ էջ 123։

[←10]

Առաքելյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 199:

[←11]

Մեյե Ա., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Ե., 1978, էջ 221:

[←12]

Տե՛ս Նազարեանց Ս., Կրօնը եւ եկեղեցին (Հիւսիսափայլ, 1864, N 12, էջ 765-773)։

[←13]

Տե՛ս Տէր-Միքելեան Ա., Հայաստանեայց Սուրբ Եկեղեցու քրիստոնէականը, Ս. Էջմիածին, 2007։

[←14]

Բառիմաստի նշումներն ըստ Գ. Աւետիքեան, Խ. Սիւրմելեան, Մ. Աւգերեան,  «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի», Վենետիկ, 1836-1837:

[←15]

Տե՛ս Կիւլէսէրեան Բ., Հայ եկեղեցին, Մոնթրէալ, 2002, էջ 24-32։

[←16]

Տե՛ս Սարգիսեան Գ. Բ. կթղ., Հայաստանեայց եկեղեցին իր «ծառայական կերպ»-ին մէջ, Անթիլիաս, 1994։

[←17]

Աճառյան Հ.,  նշվ. աշխ., էջ 123։

[←18]

Տե՛ս Թ. պատրիարք Գուշակեան, Սուրբք եւ տօնք Հայաստանեայց եկե-ղեցւոյ, Անթիլիաս, 2003։

[←19]

Առաքելյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 221:

[←20]

Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մաս II, Ե., 1951, էջ 55:

[←21]

Տե՛ս Սալյան Դ., Կրոնական և եկեղեցական բառեր ըստ Բառգիրք հայ-կազեան լեզուի, Ս. Էջմիածին, 1978:

[←22]

Առաքելյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 227: Տե՛ս նաև Յովհաննիսեան Լ., Հայ թարգմանական գրականութեան  բառապաշարը (V դար), Վիեննա, 2007։

[←23]

Աճառյան  Հ.,  նշվ. աշխ., մաս II, էջ 7-8։

[←24]

Նույն տեղում, էջ 10։

[←25]

Առաքելյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 214:

[←26]

Աճառյան Հ., նշվ. աշխ., մաս II, էջ 188։

[←27]

Նույն տեղում:

[←28]

Նույն տեղում, էջ 299։ Պահպանվել են այս հեղինակների երկերի  մի մասի միայն հայերեն թարգմանությունները։

[←29]

Տե՛ս Малинин А. Латинско-русский словарь, М., 1961.

[←30]

Տե՛ս  Дворецкий И. Х. Древнегреческо-русский словарь, М., 1958.

[←31]

Աճառյան Հ., նշվ. աշխ., մաս II, էջ 222։

[←32]

«Զուգաբանություն տերմինի տակ պետք է հասկանալ բառային, հնչյու-նական և քերականական այնպիսի հատկանիշ, որն արտահայտության կամ բովանդակության պլանում տարբերություն է տալիս տարբեր վայրերում» (Հայերենի բարբառագիտական ատլասի նյութերի հավաքման ծրագիր, կազմողներ՝ Մուրադյան Հ., Գրիգորյան Ա., Կոստանդյան Դ., Հանեյան Ա.), Ե., 1977, էջ 6։