ՀՀ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՅԱՆ  Ա. Վ.

Ինչպես ներդրումային գործունեությունը, այնպես էլ ներդրու-մային քաղաքականությունը ցանկացած երկրի տնտեսագիտության և հատկապես ֆինանսական մենեջմենթի բնագավառում չափազանց քննարկված ու բազմաբնույթ սահմանումներ և մեկնաբանություններ ունեցող հասկացություններից է: Մասնավորապես, ֆինանսների տեսության մեջ, ներդրումները ներկայացվում են, որպես ակտիվի ձեռք բերում՝ ավելի բարձր գնով վաճառքից կամ իրացումից եկամտի ստացման ակնկալիքով[1]: Այն, ընդհանուր առմամբ, չի ներառում բանկային ավանդները կամ համանման այլ ներդրումները: «Ներդրումներ» եզրույթը սովորաբար օգտագործվում է, երբ խոսքը վերաբերում է երկարաժամկետ հեռանկարում դրանից եկամտի ստացման ակնկալիքին, սակայն վերջինիս հակառակ, առևտրային կարճաժամկետ ներդրումներն ունեն ավելի բարձր ռիսկի աստիճան:

Ներդրումային գործունեություն իրականացնելիս առևտրային բանկերը առնչվում են մի շարք ռիսկերի հետ, որոնցից առանձնացնենք հետևյալները[2]`

- Շուկայական ռիսկ, որը ներդրումային և ֆինանսական գոր-ծիքների տոկոսադրույքների, փոխարժեքների և գների աճի/անկման հետևանքով առևտրային բանկի կողմից հնարավոր վնասներ կրելու հավանականությունն է: Այն իր հերթին բաղկացած է հետևյալ  տեսակներից՝

1. տոկոսային (տոկոսադրույքի),

2. արժութային,

3. գնային:

Շուկայական ռիսկը կառավարվում է ներդրումային փաթեթի դիվերսիֆիկացման միջոցով:

- Իրացվելիության ռիսկը կապված է շուկայի ոչ բավարար իրացվելիության հետ, որը ենթադրում է տվյալ ֆինանսական գործարքի նկատմամբ շուկայի մասնակիցների հետաքրքրության նվազում:

- Թողարկողի (էմիտենտի) և փոխառուի ռիսկ, որը կարող է առաջանալ արժեթղթեր թողարկողի ցածր ֆինանսական գործա-կիցների, ցուցանիշների, տնտեսական դժվարությունների պայմաններում, և որոնց հետևանքով առևտրային բանկերը կարող են վնասներ կրել:

- Իրավական կամ օրենսդրական ռիսկ՝ կապված նոր օրենսդրական ակտերի ընդունման կամ դրանց էական փոփոխությունների հետ, և որը կարող է առաջացնել արժեթղթերում ներդրումներից հնարավոր կորուստներ:

- Ածանցյալ գործիքներով գործառնությունների հետ կապված ռիսկ։

- Ներդրումային գործունեության իրականացման ընթացքում շահերի բախման հետ կապված ռիսկ:

- Ներդրումային գործունեության հետ կապված այլ ռիսկեր, այդ թվում` գործառնական: Վերջինս կարող է առաջանալ ներդրումային գործարքների իրականացման ընթացքում տեխնիկական անսարքությունների, ծրագրային ապահովման աշխատանքի խաթարման, աշխատակիցների սխալի պատճառով:

Առևտրային բանկերի ներդրումային գործունեությունը և դրա սահմանափակումները սահմանված են «Բանկերի և բանկային          գործունեության մասին» ՀՀ օրենքում[3]: Մասնավորապես ինվեստիցիոն և բաժանորդագրական գործունեության վերաբերյալ օրենքով սահմանված է, որ` բանկերը կարող են իրականացնել ին-վեստիցիոն (ներդրումային) գործունեություն, այն է՝ իրենց կամ հաճախորդի անունից և հաշվին բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր և ներդրումային այլ արժեթղթեր գնել կամ այլ կերպ ձեռք բերել, օտարել, ինչպես նաև տեղաբաշխման նպատակով ձեռք բերել այլ անձանց (թողարկողների) բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը և ներդրումային այլ արժեթղթերը (բաժանորդագրական գործունեու-թյուն):

Միաժամանակ, բանկերին արգելվում է տեղաբաշխել որևէ անձի արժեթղթեր, ինչպես և այդ անձին՝ տվյալ արժեթղթերից բխող  պարտավորությունները կատարելու համար վարկեր տրամադրել:

Առանց Կենտրոնական բանկի նախնական համաձայնության բանկերին արգելվում է իրականացնել այնպիսի գործարքներ կամ գործառնություններ, որոնց արդյունքում բանկի մասնակցությունը՝

- մեկ այլ անձի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցություն է.

- մեկ անձի կանոնադրական հիմնադրամում գերազանցում է տվյալ բանկի ընդհանուր կապիտալի 15 տոկոսը.

- բոլոր անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում գերազանցում է տվյալ բանկի ընդհանուր կապիտալի 35 տոկոսը:

Բացի դրանից, բանկի կողմից իր բաժնետոմսերը զեղչելը, գնելը կամ հատուցմամբ այլ կերպ ձեռք բերելը, դրանք գրավ ընդունելով վարկ տրամադրելն արգելվում է, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ բանկի բաժնետոմսերը գրավ ընդունելը կամ ձեռք բերելն անհրաժեշտ է տվյալ բանկի նկատմամբ նախկինում ծագած պարտավորությունը չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու հետևանքով հնարավոր կորուստները կանխելու համար. ընդ որում, բանկը պարտավոր է տվյալ բաժնետոմսերը սեփականության իրավունքով ձեռք բերելու պահից երկու ամսվա ընթացքում իրացնել դրանք:

Կենտրոնական բանկը, հաշվի առնելով արժեթղթերի շուկայում տիրող իրավիճակը, ինչպես նաեւ տվյալ բանկի ֆինանսական վիճակը, կարող է հիշյալ բաժնետոմսերն առավել բարենպաստ պայմաններով օտարելու նպատակով սույն հոդվածի առաջին մասով սահմանված ժամկետը երկարացնել ևս վեց ամսով:

Առհասարակ, ներդրումային քաղաքականությունը սահմանում է բանկի ներդրումային գործունեության նպատակները, ներդրումային փաթեթի նպատակային կառուցվածքը և դրանց թույլատրելի կենտրոնացումների սահմանաչափերը, ներդրումների դիվերսիֆիկացիայի սկզբունքները, ներդրումների վերաբերյալ որոշում կայացնող մարմինների, ներդրումային գործարքներ կնքելու իրավասություն ունեցող ղեկավարների գործունեության չափերը, ներդրումային գործառնությունների վերաբերյալ հաշվետվությունների ներկայացման կարգը և գործընթացին առնչվող այլ հարաբերություններ՝ նպատակ հետապնդելով իրացվելիության ընդունելի մակարդակի պահպանմամբ նպաստել բանկի շահութաբերության մակարդակի բարձրացմանը[4]:

Բանկը ներդրումային գործունեություն իրականացնելիս առաջնորդվում է «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքով, ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձանց գործունեության նկատմամբ պահանջներով, այլ իրավական ակտերով:

Մասնավորապես, ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձանց գործունեության նկատմամբ պահանջները սահմանված են ՀՀ ԿԲ կանոնակարգ 4/12-ով[5]: Ըստ այդմ, սահմանված են արժեթղթերով ֆինանսավորման գործարքը,  արժեթղթերը փոխառությամբ տրամադրելու կամ ստանալու գործարքը, ռեպո կամ հակադարձ ռեպո գործարքը, կամ հետվաճառքի իրավունքով գնման   կամ հետգնման իրավունքով վաճառքի գործարքը:

Բանկի հաճախորդներին պատկանող արժեթղթերի և դրամական միջոցների հետ կապված հաճախորդների շահերի պաշտպանության նպատակով ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձը  պարտավոր է՝

1) Պահպանել տեղեկատվություն և վարել այնպիսի հաշվառում ու հաշիվներ, որոնք թույլ կտան ցանկացած պահի և առանց ուշացման առանձնացնել յուրաքանչյուր հաճախորդի միջոցները այլ հաճախորդների, ինչպես նաև իր սեփական միջոցներից։

2) Պահպանել տեղեկատվությունն ու վարել հաշվառում և հաշիվներն այնպես, որ ապահովվի դրանց ճշգրտությունը և համապատասխանությունն իր տիրապետմանը և (կամ) կառավարմանը հանձնված հաճախորդների դրամական միջոցներին ու արժեթղթերին։

3) Պարբերաբար իրականացնել համեմատություններ, ճշգրտումներ իր և այն անձանց մոտ, որոնք առնչվում են գոյություն ունեցող հաճախորդների միջոցների հաշիվների վերաբերյալ տեղեկատվությանը[6]։

4) Ապահովել, որ երրորդ անձի մոտ պահվող ցանկացած հաճախորդի արժեթղթերը հնարավոր լինի առանձնացնել ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձին պատկանող արժեթղթերից, ինչպես նաև երրորդ անձի արժեթղթերից` արժեթղթերի հաշիվների տարբեր անվանմամբ կամ պաշտպանության համարժեք մակարդակ ապահովող այլ միջոցներով: Նշված պահանջը չի տարածվում ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձի կողմից իր հաճախորդին պատկանող պետական արժեթղթերը պետական պարտատոմսերի ենթապահառու հանդիսացող անձի փոխանցման դեպքի վրա, եթե պետական պարտատոմսերի ենթապահառուի մոտ ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձի և նրա հաճախորդների արժեթղթերի համար առանձին (տարբեր անվանմամբ) հաշիվների բացումն անհնար է։

5) Ձեռնարկել անհրաժեշտ կազմակերպական միջոցներ հաճախորդների միջոցների անբարեխիղճ կամ չթույլատրված օգտագործման, մեքենայությունների, թերի հաշվառման կամ անտեսման արդյունքում հաճախորդների միջոցների կամ այդ միջոցների հետ կապված իրավունքների կորստի ռիսկը կառավարելու համար[7]:

Ներդրումային քաղաքականությունը, այսպիսով, կոչված է առևտրային բանկերի համար հավելյալ եկամուտ ստանալու ակնկալիքով և միաժամանակ դրանց տրամադրության տակ գտնվող ազատ ֆինանսական միջոցները հուսալի ակտիվներում ներդնելու միջոցով ապահովել ներդրումային փաթեթի օպտիմալ կառուցվածք: ՀՀ առևտրային բանկերի ներդրումային գործունեության եկամուտները ներկայացված են աղյուսակում:

Աղյուսակի տվյալները վկայում են այն մասին, որ ըստ տարիների (բացի շահույթի մեծություններից)՝ բոլոր ցուցանիշների գծով նկատվում է աճի միտում։ Մասնավորապես, տոկոսային եկամուտները, որոնք 2014 թ. 2010 թ. նկատմամբ ավելացել են 142.652 մլն. դրամով կամ 104.8%-ով, իսկ ոչ տոկոսային եկամուտները` 51.475 մլն. դրամով կամ 66.4%-ով։ Չնայած ընդհանուր  եկամուտների և ծախսերի տարբերություններով պայմանավորված՝ առևտրային բանկերն ապահովվել են հարկումից հետո զուտ  շահույթով, այնուհանդերձ, ուսումնասիրվող տարիներին ունեցել  են նվազման միտում, որը 2010 թ. 30.207 մլն. դրամից 2014 թ. կազմել է 21.112 մլն դրամ։

Աղյուսակ

ՀՀ առևտրային բանկերի ներդրումային գործունեությունից ստացված ֆինանսական արդյունքների դինամիկան վերջին հինգ տարիների                  (2010-2014 թթ.) կտրվածքով[8] մլն. դրամ

Ցուցանիշների անվանումը

2010

2011

2012

2013

2014

1

2

3

4

5

6

տոկոսային եկամուտներ

136,161

175,484

225,728

254,956

278,813

տոկոսային ծախսեր

58,670

81,463

111,194

135,129

149,846

Զուտ տոկոսային

եկամուտներ

77,491

94,021

114,534

119,828

128,966

Ոչ տոկոսային

եկամուտներ

40,664

48,585

56,481

67,390

82,046

Ոչ տոկոսային ծախսեր

69,352

81,592

96,475

106,723

114,695

Զուտ ոչ տոկոսային եկամուտներ

(28,689)

(33,006)

(39,994)

(39,333)

(32,649)

Զուտ մասհանումներ

9,903

18,154

19,812

31,157

66,719

Շահույթ մինչև հարկումը

38,899

42,860

54,728

49,338

29,598

Շահութահարկ

8,693

9,672

12,257

11,204

8,486

Զուտ շահույթ

30,207

33,188

42,471

38,134

21,112

Հաշվարկված շահաբաժիններ

152

196

196

340

384

Չբաշխված շահույթ

30,055

32,992

42,275

37,794

20,728

Պետք է նշել այն իրողությունը, որ առևտրային բանկերի ֆինանսական արդյունքների համար իր ուրույն տեղն ունի վարկային փաթեթը։ Դրա ձևավորման ընթացքում առևտրային բանկերն առաջնորդվում են ներդրումների դիվերսիֆիկացման մի շարք սկզբունքներով` որոնցից են`

- հուսալիությունը, ինչը ենթադրում է ներդրումների իրականացում առավել հուսալի ակտիվներում, ապահովվածություն ունեցող ներդրումային գործարքների ներդրումը փաթեթում, արդյունքում երաշխավորելով ներդրված մայր գումարի վերադարձը,

- իրացվելիությունը, ինչը ենթադրում է, որ կատարված ներդրումները կապահովեն իրացվելիության այնպիսի մակարդակ, որը թույլ կտա առևտրային բանկերին պատշաճ կառավարել իրենց դրամական հոսքերը,

- եկամտաբերությունը, ինչը ենթադրում է ներդրումների բազմազանացման հուսալիության և իրացվելիության սկզբունքների պահպանման պայմաններում ապահովել ու ներդրումների առավելագույն եկամտաբերության մակարդակ:

Ներդրումային փաթեթի ձևավորման և միջոցների տեղաբաշխման ժամանակ առևտրային բանկերը պետք է առաջնությունը տան մի շարք գործիքների, մասնավորապես` ՀՀ պետական (գանձապետական) կարճաժամկետ, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ պարտատոմսերի շրջանառությանը, որոնք կարող են լինել նաև առևտրային բանկերի կողմից կնքվող ռեպո/հակադարձ ռեպո գոր-ծարքների առարկա:

Ներդրումային գործունեություն իրականացնելիս դրա գծով փաթեթի բազմազանացման և ռիսկայնության նվազեցման նպատակով առևտրային բանկերի կողմից կարող են սահմանվել ներդրումային կենտրոնացման մի շարք սահմանաչափեր, օրինակ՝ արժեթղթերի և ընդհանուր ակտիվների կամ պետական պարտատոմսերում ներդրումների և ընդհանուր ակտիվների  հարաբերակցություները և այլն:

Այպիսով` ընդհանրական առումով նշենք նաև այն, որ առևտրային բանկերի ներդրումային գործունեության իրականացման և կառավարման համար կարևորվում է նաև փաթեթի հաշվառումը, վերահսկողությունը, դասակարգումն ու վերագնա-հատումը: Մասնավորապես, առևտրային բանկերի ներդրումային գործունեության հաշվապահական հաշվառումն իրականացվում է ըստ «Հաշվապահական հաշվառման մասին» ՀՀ օրենքի, Հաշվա-պահական հաշվառման և Ֆինանսական հաշվետվությունների միջազգային ստանդարտների, ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող բանկերի հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանի» և այլ կարգավորող նորմատիվային ակտերի: Առևտրային բանկերի կողմից կատարվող ներդրումներն արտացոլվում են առևտյանի բանկի ֆինանսական վիճակի մասին հաշվետվության մեջ` ՀՀՄՍ 39 «Ֆինանսական գործիքներ. ճանա-չումը և չափումը» ստանդարտով սահմանված կարգով։

АНАЛИЗ ФИНАНСОВЫХ РЕЗУЛЬТАТОВ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ                              ТОРГОВЫХ БАНКОВ РА

АРУТЮНЯН А. В.

Резюме

Для реализации и осуществления инвестиционной деятельности торговых банков весьма важное значение имеет оценка портфеля, контроль, классификация и т.д. В частности, бухгалтерский учет инвестиционной деятельности торговых банков осуществляется на основе закона РА «О бухгалтерском учете» международных стандартов по бухгалтерскому учету и финансовой отчетности, а также на основе утвержденного Центробанком РА “Очетного плана действующих на территории РА банков” и иных регули- рующих нормативных актов.

ANALYSIS OF THE FINANCIAL RESULTS OF THE INVESTMENT ACTIVITIES OF THE COMMERCIAL BANKS OF THE RA

A. HARUTYUNYAN

Abstract

Commercial banks’ investment activity is also important for the implementation and management of portfolio accounting, control, evaluation and classification. In particular, commercial banks, investment accounting activities are carried out in accordance with the Law on the “Accounting and Financial Reporting Standards”, approved by the Central Bank “The Reporting Plan of the Banks operating in the RA” and other regulatory legal acts.

Заметки

[←1]

http://www.investopedia.com/terms/i/investment.asp

[←2]

Տե´ս Ասատրյան Բ., Բանկային գործ, Ե., 2004:

[←3]

http://parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1681&lang=arm

[←4]

http://www.artsakhbank.com/our-services/corporate/investment-banking_legal-entities.html

[←5]

http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=63195 - «Ներդրումային ծա-ռայություններ մատուցող անձանց հաճախորդների միջոցների պաշտպանու-թյան կանոնները» կանոնակարգ 4/12:

[←6]

Տե°ս նույն տեղում:

[←7]

Տե´ս ՀՀ ԿԲ կանոնակարգ 4/12, կետ 4 - http://www.arlis.am/DocumentView. aspx?DocID=63195

[←8]

https://www.cba.am/am/SitePages/statmonetaryfinancial.aspx