ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԳՅՈՔԱԼՓԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՍԱՖԱՐՅԱՆ Ա. Վ.

Թյուրքականության (türkçuluk) ճանաչված գաղափարախոսի և առաջին թուրք սոցիոլոգի` Զիյա Գյոքալփի (1876-1924) քաղաքական, գիտական, մանկավարժական ու գրական գործունեության, նրա հայացքների` Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ-Աթաթուրքի վրա թողած գաղափարական բացառիկ ազդեցության, թուրքիզմի ու պանթուրքիզմի «մանիֆեստ» ու «հանրագիտարան» հռչակված գյոքալփյան «Թյուրքականության հիմունքները» աշխատության մասին թե՛ Թուրքիայում, թե՛ արտերկրում հրատարակվել ու հրատարակվում են բազմաթիվ պատմագիտական, բանասիրական, սոցիոլոգիական, քաղաքագիտական, գիտաբանական ուսումնասիրություններ[1], հուշագրություններ, հրապարակախոսական ու գիտահանրամատչելի բնույթի հրապարակումներ[2]:

Դեռևս 1988 թ. թուրքական «Պատմություն և հասարակություն» (“Tarih ve Toplum”) ազդեցիկ հանդեսը տպագրել է տասնամյակներ առաջ գրված, սակայն անտիպ մնացած՝ Զիյա Գյոքալփի լեզվաբանական ու կրոնա-գիտական հայացքների իմաստավորման տեսանկյունից կարևորվող՝ Հյուսեին Քազըմ Քադրի[3] «Զիյա Գյոքալփը և «Թյուրքականության հիմունքները» ոչ ծավալուն աշխատությունը (գրքի բնագիրը` 29-30 տող պարունակող 59 մեծադիր էջ,  արաբատառ), որը  հրատարակության էր նախապատրաստել  ու ծանոթագրել Իսմայիլ Քարան[4]:

Օսմանյան կայսրության մայրամուտի և Թուրքիայի Հանրապետության առաջին տասնամյակների մշակույթի ու քաղաքա-կան պատմությանն առնչվող ամենատարբեր, իսկ կոնկրետ Զիյա Գյոքալփի գործունեությանն ինչ-ինչ աղերսներ ունեցող գրեթե ցանկացած թեմա լուսաբանելիս պարզապես անհնար է չհիշատակել նրա կրտսեր ժամանակակցին, մերձավոր գործընկերոջը և հետևորդին` գրող, գրականագետ, պատմաբան ու քաղաքական գործիչ Մեհմեդ Ֆուադ Քյոփրուլյուին (1890-1966), որի անվան հետ էր կապում «Թյուրքականության հիմունքների» հեղինակը բուն Թուրքիայում ակադեմիական թուրքագիտության կայացումը և եվրոպական ճանաչում ստանալու ֆենոմենը[5]: Ինչպես հայտնի է, Մ. Քյոփրյուլյուն եղել է Ստամբուլի համալսարանի գրականության ֆակուլտետի պրոֆեսոր (1913-1943) և դեկան, ընտրվել է ԹԱՄԺ-ի պատգամավոր՝ Կարսից (1934), իսկ հետագայում՝ Ստամբուլից (1946), Դեմոկրատական կուսակցության իշխանության տարիներին դարձել է Թուրքիայի Հանրապետության արտգործնախարար (1950-1957)[6]: Նա գրական կյանք էր մտել որպես բանաստեղծ, սակայն նրան եվրոպական ճանաչում էր բերել դեռևս 1918 թ. լույս տեսած ու հետագայում բազմիցս վերահրատարակված «Առաջին սուֆիները թյուրք գրականության մեջ»[7]  ծավալուն մենագրությունը, որի առաջին մասը նվիրված է Ահմեդ Եսեվիի[8], իսկ երկրորդ մասը՝ Յունուս Էմրեի[9] կյանքի, ստեղծագործության  ու թուրք գրականության վրա թողած ազդեցության հարցերի լուսաբանմանը: «Թյուրքականության հիմունքներում» Զիյա Գյոքալփը նույնպես սուֆիական թյուրքալեզու գրականության ներկայացուցիչներից հիշատակում է հատկապես Յունուս Էմրեի անունը՝ որպես թուրքական ժողովրդական ավանդույթներին հավատարիմ մնացած ու հասարակ ժողովրդի կողմից սիրված բանաստեղծի[10]: Հայտնի է նաև, որ Զ. Գյոքալփը (այլ աղբյուրների և ուսումնասիրությունների թվում) Քյոփրյուլուի աշխատանքներն էլ օգտագործել է նաև իր «Թուրքականքաղաքակրթության պատմությունը» գրելիս[11]:

1956 թ. (ծննդյան 80-ամյակի կապակցությամբ) հատուկ հրատա-րակվել է Զ. Գյոքալփի և նրա թանգարանի մասին ժողովածուն[12], որտեղ ամփոփվել են հուշեր, Թուրքիայի տարբեր քաղաքներում կարդացված զեկուցումներ ու մամուլից արտատպված հրապարակումներ թյուրքականության գաղափարախոսի մասին: Հեղինակների թվում էին Գյոքալփի ժամանակակիցները, մերձավորները, կրտսեր գործընկերներն ու գաղափարական հետևորդները, ինչպես՝ Թուրքիայի ներքին գործերի նախկին նախարար, պրոֆ. Մեհմեդ Էմին Էրիշիրգիլը, որը Անկարայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում կայացած՝ Զ. Գյոքալփի հիշատակի հանդիսությանը ելույթ էր ունեցել Զ. Գյոքալփի մանկավարժական հայացքների մասին ծավալուն զեկուցմամբ[13], Գյոքալփի փեսան` Ալի Նյուզհեթ Գյոքսելը[14], որը գյոքալփագետներին հայտնի է նաև որպես թյուրքականության գաղափարախոսի անտիպ գործերի և նամակների հրատարակող, դոկտոր Ջահիդ Թանյոլը[15], Ստամբուլի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետի սոցիոլո-գիայի պրոֆեսոր, դոկտոր Ֆընդըքօղլու Զիյաէդդին Ֆահրի Բեյը[16], հայտնի բանաստեղծ, արձակագիր ու լրագրող Օրհան Սեյֆի Օրհոնը[17], պրոֆ. Ջավիդ Օրհան Թյութենգիլը[18], XX դ. թուրքական արձակի և լրագրության ամենանշանավոր դեմքերից մեկը՝ Յաքուփ Քադրի Քարա-օսմանօղլուն[19], Զ. Գյոքալփի նախկին դասախոս, պրոֆ. Մեհմեդ Ալի Այնին[20] և ուրիշներ: Հատկապես հետաքրքիր է Մ. Քյոփրյուլյուի՝ «Զիյա Գյոքալփ» վերնագրված հրապարակումը, որտեղ հեղինակը ներկայանում է պարզապես որպես «համալսարանական մոտ ընկեր»[21], բայց իրականում՝ գյոքալփյան պանթուրքիստական-գաղափարակախոսական ժառանգության ջատագով: Գյոքալփին համեմատելով Ֆիխտեի հետ` Քյոփրյուլյուն պնդում է. «Զիյայի` Թուրքիայում կատարած դերն ավելի կարևոր է, քան Ֆիխտեի դերը՝ Գերմանիայում»[22], իսկ  թյուրքականության գաղափարախոսին համեմատելով նրա և Աթաթուրքի «գաղափարական հոր»` Նամըք Քեմալի հետ` հանգում է եզրակացության, որ եթե Նամըք Քեմալի ազդեցությունը եղել է Թուրքիայի սահմաններում, ապա Զիյայինը, «անցնելով այդ սահմանները՝ տարածվել է Թուրքական աշխարհի (այսինքն՝ թյուրքալեզու ժողովուրդների բնակության-Ս.Ա.) այլ տարածաշրջաններում»[23]:

Հետևորդների կողմից Զիյա Գյոքալփի տնտեսագիտական հայացք-ների արժևորման ու զարգացման տեսանկյունից հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև թյուրքականության գաղափարախոսի մահվան 25-ամյակի կապակցությամբ Ստամբուլի համալսարանի տնտեսագիտութ-յան ու սոցիոլոգիայի ինստիտուտի մատենաշարով հրատարակված, բայց զարմանալիորեն տասնամյակներ շարունակ խորհրդային մասնագետ-ների ուշադրությունից վրիպած Օսման Թոլգայի՝ «Զիյա Գյոքալփը և նրա տնտեսագիտական հայացքները» գրքույկը[24]: Իհարկե, գրքույկի վեր-նագրի` բավական լայն թեմատիկ շրջանակներ լուսաբանելու հավակնությունը պարզապես անհնար էր իրականացնել վերոհիշյալ հրատարակության  փոքր ծավալում  (ընդամենը՝ 40 էջ), այսուհանդերձ, հարկ է նշել, որ այդ աշխատանքն իրականում կոնկրետ ժամանակի պահանջներից ելնելով՝ սոցիոլոգ, հրապարակախոս ու բանաստեղծ Գյոքալփի`  թուրքական տնտեսության զարգացման ու «թուրքացման» ուղիների փնտրտուքի բավական հանգամանալից նկարագրության և «ազգայնական-պետականամետ» դիրքերից վերլուծության մի փորձ է, որը մասնավորաբար ուշագրավ է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խորհրդաթուրքական հարաբերությունների աննախադեպ լարվածության պայմաններում Թուրքիայում ծավալվող հակախորհրդային ու հակառուսական քարոզչության զինանոցում գյոքալփյան դրույթ-ները մեկ անգամ ևս օգտագործելու հնարավորության փաստի առումով: Զ. Գյոքալփը բազում անդրադարձներ ունի թյուր-քականության գաղափարախոսությանը, Օսմանյան կայսրության վերջին ու Թուրքիայի Հանրապետության կայացման դարաշրջանների քաղաքա-կան ու մշակույթի պատմությանը, մասնավորապես երիտթուրքերի կառավարման, քեմալական բարեփոխումների և արևմտականացման գործընթացների հիմնահարցերին նվիրված ամենատարբեր աշխատութ-յուններում, որոնք լույս են տեսել Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում (Արևմուտքում անգլերեն ու ֆրանսերեն հրատարակվել են նաև վերոհիշյալ հիմնախնդիրներին նվիրված՝ թուրք հեղինակների մի շարք գործեր) [25]:

Փաստ է, որ այսօր էլ գյոքալփյան թեմատիկան արդիակա-նանում է նորօսմանականության կուրսի որդեգրման, իսլամի քաղաքականացման փորձերի, Թուրքիայում կրոնական և ազգայնական դաստիարակության ու գիտակրթական համակարգի վերակառուցման[26], թուրք կանանց իրավունքների համար մղվող պայքարի («թուրքական ‎‎‎ֆեմինիզմի‎»)[27], թուրքական մտավորականության՝ արժեքային մարտահրավերներին պատասխանի փնտրտուքի, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո «թյուրքական աշխարհում» ծավալվող քաղաքական տարբեր գործընթացների, լեզվամշակութային քաղաքականության վերաիմաստավորման միանգա-մայն նոր պայմաններում: Փաստ է նաև, որ թուրքական գյոքալփագիտությանը, որպես կանոն, բնորոշ է խիստ միտումնավորությունը՝ հատկապես ազգային ու կրոնական փոքրամասնությունների հիմնահարցերի և գյո-քալփյան թեմատիկայի հատման տիրույթը լուսաբանելիս:

ИЗ ИСТОРИИ ТУРЕЦКОГО ГЕКАЛПОВЕДЕНИЯ

САФАРЯН А. В.

Резюме

И в Турции, и на Западе периодически публикуются работы турецких социологов, историков, философов, литературоведов, лингвистов, культурологов, посвященные жизни, политической и педагогической деятельности, а также поэзии виднейшего идеолога тюркизма (тюркизма и пантюркизма) З. Я. Гекалпу (1876-1924) и, в частности, фундаментальному труду “Основы тюркизма” (1923). Гекалповедческая тематика актуализировалась после распада СССР, в условиях принятия в Турции курса неоосманизма (поисков турецкой интеллигенцией ответов на идеологические вызовы), нового восприятия “турецкого феминизма”, новых процессов и переосмысления культурно-языковой политики в “тюркском мире”. Турецкому гекалповедению присуща крайняя тенденциозность, особенно в освещении проблематики национальных и религиозных меньшинств.

FROM THE HISTORY OF GÖKALP STUDIES IN TURKEY

A. SAFARYAN

Abstract

Works of Turkish sociologists, historians, philosophers, philologists, linguists and culture experts devoted to the biography, political and  pedagogical activities as well as to the poetry of the most famous ideologist of Türkçülük (Türkiyecilik ve Turancılık) Ziya Gökalp and his fundamental work “The Principles of Turkism” are periodically published in Turkey and in the West. The subject of Gökalp studies became actual after the collapse of the USSR, particularly with reference to the adoption of the concept of                       Neo-Ottomanism in Turkey, search of responses to the mental challenges by Turkish intellectuals, new perceptions of “Turkish feminism”, new processes and reformulation of the cultural-linguistic policy in the “Turkic world”.  Extremely tendentious attitude in the interpretation of the problems of national and religious minorities, is an inherent characteristic feature of the Gökalp studies in Turkey.

Заметки

[←1]

Մասնավորապես տե՛ս Orhan Asena. Atatürk ve Ziya Gökalp (Atatürk ve Diyarbakır Üniversitesi, 1981), Rıza Filizok. Ziya Gökalp’ın Edebi Eserlerinde Halk Edebiyatı Tesiri Üzerine Bir Araştırma, Ankara, 1991, Enver Behnan Şapolyo. Zıya Gökalp. İttıhadı Terakki ve Meşrutiyet Tarihi, İstanbul, 1943, C. Kudret. Ziya Gökalp, Ankara, 1963, İsmail Hakkı Baltacıoğlu. Ziya Gökalp, İstanbul, 1966, Üriel Heyd. Türk Ulusçuluğun Temelleri, Çev. Kadir Günay, Ankara, 1979, Mehmet Kaplan.  Ziya Gökalp ve Halk Kültürü Kavramı, “Kültür ve Sanat”, № 1 (6.1973), ss. 17-21, Üriel Heyd. Ziya Gökalpın Hayatı ve Eserleri. Haz. Cemil Meriç, İstanbul. 1980, Orhan Türkdoğan. Ziya Gökalp Sosyolojisinde Bazı Kavramların Değerlendirilmesi, Ankara, 1971, Orhan Şaik Gökyay. Kitabü İlmi’n-Nâfi Fi Tahsîl-i Sarf u Nahv-i Türkî, “Ulusal Kültür”, Sayı 2, Ekim 1978, ss. 172-182,  Ali Gevgilili. Türkiye’de Yenileşme  Düşüncesi, Sivil Toplum, Basın ve Atatürk, İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi Mecmuası, Cilt 39, Sayı 1-4, Temmuz 1980-Eylül 1981, s. 1-50, Faruk Kadri Timurtaş. Tarih İçinde Türk Edebiyatı, İstanbul, 1981, s. 93-99, Tahir Alangu. Türkiye Folkloru Elkitabı, İstanbul, 1983, 135, s. 250-251, Orhan Türkdoğan. Ulus- Devlet Düşünürü Ziya Gökalp, İstanbul, 2005 (տե՛ս նաև նշված աշխատության աղբյուրների և «գյոքալփագիտական» գրականության ծավալուն ցանկը` նույն տեղում, էջ 491-501): Ahmet Kabaklı. Temellerin Duruşması, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, 17. Baskı, İstanbul, 1989, ss. 24, 25, 55, 73, 81, 97, 194, 196, 214, 221, 224, 304, 366,368, Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce, Cilt 3, Modernleşme ve Batıcılık, İletişim Yayınları 805, 3. Baskı, İstanbul, 2004, ss. 31, 55, 62, 72-73, 79-80, 90-91, 96-98, 101,103, 132-133, 174-182, 220, 224-225, 230, 232, 256-257, 305, 308, 321, 324, 352, 355, 362, 383, 385, 396, 398, 429, 478, 491, 616, Kerem Ünüvar. Ziya Gökalp, Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce, Cilt 4, Milliyetçilik, İletişim Yayınları 848, İstanbul, 2002, ss. 28-35: Այս ժողովածուի նաև այլ հրապարակումներում կան Զիյա Գյոքալփի մասին բազմաթիվ (ավելի քան հարյուր երեսուն) այլ հիշատակումներ ևս. տե՛ս նույն տեղում (ինդեքս), էջ 981:

[←2]

Մասնավորապես տե՛ս Mehmet Emin Erişirgil. Ziya Gökalp. Bir Fikir Adamının Romanı, İkinci Basım, İstanbul. 1984, Minber Gazetesinin “Hatib” i M. Kemal Atatürk Olamaz – “Çağdaş Türk Dili” (Dil Derneğinin Aylık Dil ve Yazın Dergisi) , Sayı. 12 Şubat 1989, Ziya Gökalp’I Anlamak ve Yorumlamak, “Türk Dili” (Aylık ve Yazın Dergisi), Sayı 301 Ekim 1976, ss. 492-494, Ahmet Köklügiller, Şerafettin Turan, Betin S. U. Atatürk İnkilâbı ve Ziya Gökalp, Yahya Kemal,            Halide Adıvar. İstanbul, 1951, Fahriye İpekçioğlu. Osmanlı Türkçesinden Türkiye Türkçesine. Geçiş ve Sadeleşme Akımları, “Ana Dili” (Dil ve Edebiyat Dergisi)Sayı. 13 (Temmuz-Ağustos) 1999, Mehmet Kaplan. Gökalp’in Tezleri ve Çağdaş Gerçekleri, Milliyet, 3 Kasım, 1974.

[←3]

Հյուսեին Քազըմ Քադրի (1870-1934) - Թուրքական պետական գործիչ, լեզվաբան-բառարանագիր, գրող, հրապարակախոս: Երկրորդ սահմանադրության հռչակումից հետո Թեվֆիկ Ֆիքրեթի և Հուսեին Ջահիդի (Յալչընի) հետ հրատարակել է ազդեցիկ «Թանին» թերթը (1908 թ.): Եղել է Հալեպի և Սալոնիկի նահանգապետ (1909-1911 թթ.): Մանիսայից ընտրվել է օսմանյան խորհրդարանի պատգամավոր (1912), նշանակվել նախարարական տարբեր պաշտոններում (գյուղատնտեսության, առևտրի, վաքըֆների նախարարություններում): Կյանքի օրոք հրատարակված գրեթե բոլոր գրքերը ստորագրել է՝ «Շեյխ Մահսուն-ի Ֆանի» (ﻣﺤﺴﻦ ﻓﺎﻧﻰ ﺷﻴﺦ) [տե՛ս Seyit Kemal Karaalioğlu. Resimli Türk Edebiyatçılar Sözlüğü, s. 273-274: Տե՛ս նաև Kadri Hüseyin Kazım. Balkanlardan Hicaza, İmparatorluğun Tasfiyesi, 10 Temmuz İnkılâbı ve Netayici (Sadeleştiren: Kudret Büyükcoşkun), Pınar Yayınları: 60, Yıldızlar Matbaacılık A. Ş., İstanbul, 1992, 213 s: Սույն գրքի երրորդ գլուխն ամբողջությամբ նվիրված է «Հայաստանի հարցին» (Ermenistan Meselesi). տե՛ս նույն տեղում, էջ 38, 63, 72, 90, 123-153]:

[←4]

Տե՛ս İsmail Kara. Hüseyin Kazım’ın Yayımlanmamış Bir Eseri: “Ziya Gökalp ve Türkçülüğün Esasları”, “Tarih ve Toplum”,  Şubat 1988, ss. 47-51, ինչպես նաև նույն հանդեսի հաջորդ երեք համարներում. Hüseyin Kazım Kadri. Ziya Gökalp ve Türkçülüğün Esasları, (Mart – Nisan – Mayıs), 1988: î ե՛ս նաև նույնի՝ Ziya Gökalp’in Tenkidi, İstanbul, 1989, 171 s.

[←5]

Տե՛ս Ziya Gökalp. “Türkçülüğün Esasları”, İstanbul, s. 11: Հունգարացի թուրքամետ արևելագետ, պրոֆ. Լ. Ռաշոնյին Մեհմեդ Ֆուադ Քյոփրյուլյուին անվանում է «թուր-քական անցյալի ամենահիմնարար հետազոտող» (տե՛ս La՛szlo՛ Ra՛sonyi. Tarihte Türklük, Üçüncü Baskı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 126, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1993, s. 259): Քյոփրյուլյուին այլ անդրադաձները տե՛ս  նույն տեղում, էջ 33, 197, 259, 292, 293, 298, 338, 339, 350, 352, 357, 358, 360, 362, 373, 379: Լ. Ռաշոնյիի` Գյոքալփին անդրադարձները տե՛ս նույն տեղում, էջ 254, 258, 259, 276, 378: Քյոփրյուլյուի (Քյոփրյուլյուզադե) գործունեության ու մատենագիտական տեղեկատուների մասին  առավել  մանրամասն տե՛ս Orhan F. Köprülü. Fuad Köprülü’nün Hayatı  ve Eserleri – M. Köprülü. Türk Edebiyatı Tarihi (Gerekli Sadeleştirmeler ve Notlar Ilâvesiyle Yayımlayanlar: Orhan F. Köprülü ve Nennin Pekin), 3. Basım, İstanbul, 1981, s. XVIII-XXIV: Մեհմեդ Ֆուադ Քյոփրյուլյուի աշխատանքներին հայագետ - բանասերների անդրադարձները տե՛ս Ամիրյան Խ., Թուրքալեզու հայ աշուղներ  և   Մ. Ֆ. Քեոփրյուլյուն (Սովետական գրակա-նություն, 1976, - 73),  Թուրքալեզու հայ աշուղներ (Օսմանյան կայսրություն, XVI-XX դարեր) կազմող՝  Ամիրյան Խ. Պ., Փարիզ, 1993: Այս գրքի մասին բանասիրության թեկ-նածու Վ. Մաղալյանի ծավալուն գրախոսությունը տե՛ս Բանբեր Երևանի համալ-սարանի, 1997, N 3 (93),  էջ 193-199:

[←6]

Դեմոկրատական կուսակցության իշխանության տարիներին Ֆ. Քյոփրյուլուի՝ որպես Թուրքիայի արտգործնախարարի մասին մանրամասն տե՛ս Olaylarla Türk Dış Politikası, Cilt: 1 (1919 -1973), Ankara, 1977, ss. 237-295:

[←7]

î»°ë Fuad Köprülü. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 444 s.

[←8]

Նույն տեղում, էջ 11-180:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 183-357: Գյոքալփի` Յունուս Էմրեին անդրադարձների մասին տե՛ս Սաֆարյան Ալ., Զիյա Գյոքալփը և «Թյուրքականության հիմունքները», Ե., 2012, էջ 104:

[←10]

Տե՛ս Türkçülüğün Esasları, ss. 24, 28, 32, 97, 98, 108:

[←11]

Տե՛ս Yusuf Çotuksöken. Türk Medeniyeti Tarihinin Yeni Baskısının Eleştiri,- Ziya Gökalp, Türk Uygarlığı Tarihi, s. 318:

[←12]

Doğumu’nun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziyagökalp Müzesi, Diyarbakırı Tanıtma Dergisi Neşriyatı Nu.: 3, Gökalp Külliyatı Nu.: 2, Işıl Matbaası, İstanbul, 1956.

[←13]

Նույն տեղում, էջ 48-62:

[←14]

Նույն տեղում, էջ 62-68, 87-89: Göksel, Ali Nüzhet. Ziya Gökalp. İstanbul: Varlık yayınları, 1963, Ziya Gökalp’ın Hayatı ve Malta Mektupları, (1931, A. N. Göksel), Ziya Gökalp’ın Neşredilmemiş Yedi Eseri ve Aile Mektupları (1956, A. N. Göksel):

[←15]

î»°ë Doğumu’nun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziyagökalp Müzesi, ss 68-71, 79-82:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 71-74, 77-79, 89-91:

[←17]

Նույն տեղում, էջ 75-76: Զիյա Գյոքալփի` Օրհան Սեյֆիին տված գնահատականի մասին տե՛ս Türkçülüğün Esasları, s. 10-11, ինչպես նաև Սաֆարյան Ալ., նշվ. աշխ., էջ 101-102:

[←18]

Տե՛ս Doğumu’nun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziyagökalp Müzesi, s. 82-84,  ինչպես նաև Prof. Dr. C. O. Tütengil, Gökalp’a İlişkin Yeni Notları, Sosyoloji Konferansları,  XIV kitap; 1976.

[←19]

Տե՛ս Doğumu’nun 80. Yıldönümü Dolayısıyla Ziya Gökalp ve Açılan Ziyagökalp Müzesi, s. 93-94.

[←20]

Նույն տեղում, էջ 104-107:

[←21]

Նույն տեղում, էջ 120:

[←22]

Նույն տեղում, էջ 121:

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Osman Tolga. Ziya GՓkalp ve İktisadi Fikirleri, İstanbul, 1949: Հարկ է նշել,  որ Օսմանյան կայսրությունում սոցիոլոգիայի առաջին ինստիտուտը (İçtimaiyat Darülmesaisi) հիմնվել է 1916 թ. Զիյա Գյոքալփի ու նրա օգնական Նեջմէդդին Սադըքի (հետագայում՝ «Աքշամ» թերթի հիմնադիր, ԹԱՄԺ-ի պատգամավոր, ապա Թուրքիայի արտգործնախարար) կողմից:

[←25]

Մասնավորապես տե՛ս Nuri Eren. Turkey Today - and Tomorrow. An Experiment in Westernization, Frederick A. Praeger, Publisher, New York-London, 1963, pp. 15, 178, 217. Ziyaettin Fahri Fındıkoğlu. Ziya Gökalp: Sa Vie et Sa Sociologie, Paris, 1963. Uriyel Heyd. Foundation of Turkish Nationalism: The Life      and Teachings of Ziya Gökalp, London: Luzak, 1950. M. Philips Price. A History of Turkey: From Empire to Republic, George Allen & Unwin Ltd, London, The MacMillan Company, New York, 1956, pp. 125, 129, Frederik W. Frey. The Turkish Political Elite, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, 1965, pp. 29, 39,            76, 106, 114,  Yahya Armajani. Middle East. Past and Present, Prenticce-Hall, Inc., Englewood Cliffs, New Jersey, 1970, pp. 241, 271-272, 290, Abid A. Al - Marayati and others, The Middle East: Ist Goverments and Politics. Duxbury Press. A Division   of Worldworth Publishing Company, Inc. Belmont, California, 1972, pp. 101-106. Kemal H. Karpat. Turkey‘s Politics. The Transition to a Multy-Party System,  Princeton- New Jersey, Princeton University Press, 1959, pp. 20, 25-27, 30, 50, 63, 71, 79, 252, 409, 455. Bernard Lewis. The Emergence of  Turkey.  Second edition, Oxford University Press, London- Oxford – New-York, 1968, pp. 231, 351-352, 358, 403, 415.

[←26]

Մանրամասն տե´ս Safaryan A. Ziya Gokalp On National Education (İran and the Caucasus, vol. 8.2, Brill, Leiden- Boston, 2004, pp. 219-229):

[←27]

Մանրամասն տե´ս Safaryan A. On the History of Turkish Feminism (İran and the Caucasus), vol. 11.1, Brill, Leiden-Boston, 2007, pp. 141-152):