ԶՄՅՈՒՌՆԻԱՅԻ  ՀԱՅԿԱԿԱՆ  ԵՎ  ՀՈՒՆԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԸ  XIX  ԴԱՐՈՒՄ

ԲՐՈՒՏՅԱՆ  Մ. Ա.

Զմյուռնիան Փոքր Ասիայի արևմտյան ափերի ամենահին վաճառաշահ քաղաքներից մեկն է, որ բոլոր ժամանակներում աչքի է ընկել իր գեղեցկությամբ, վեհաշուք կառույցներով, ընդարձակ նավահանգստով: XIV դ. սկզբին քաղաքը նվաճեցին թուրքերը և իրենց նավատորմով Միջերկրական ծովում սկսեցին զբաղվել ծովահենությամբ ու թալանով: Նույն դարում Զմյուռնիայի Բաքոս լեռան վրա ձևավորվեց քրիստոնյաների թաղամասը: Թուրքերի գրավումից երկար ժամանակ անց քաղաքը շարունակեց մնալ  որպես հունական կյանքի և մշակույթի կենտրոն մինչև 1922 թվականը: Դառնալով Օսմանյան կայսրության երկրորդ մեծ քաղաքը և Այդըն վիլայեթի կենտրոնը՝ այն միաժամանակ կայսրության ասիական նահանգների տնտեսական և մշակութային կյանքի հանգույցն էր, որտեղ բերվում էին Ասիայի ամենաթանկ ապրանքները: Հունական այս քաղաքում հայկական համայնքի ձևավորման վերաբերյալ ստույգ տեղեկություններ չկան, թեև հայտնի է, որ գաղթականության մեծ հոսք է եղել Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից հետո և Շահ Աբասի արշավանքների ժամանակ: Կիլիկիայից հայերի գաղթած լինելու մասին վկայում են 1636 թ. նորոգված՝ Ս. Ստեփանոս և Բարդուղիմեոս եկեղեցու բակի տապանաքարերը: Առաջին գաղթածները առևտրականներ և արհեստավորներ են եղել[1]: Հայության զգալի հոսք տեղի է ունեցել XVIII դարում և XIX դ. 1800-ական թթ. վերջերին:

Զմյուռնիային բնորոշ են եղել բնակչության ոչ մեծ թվաքանակն ու բազմազան կազմը: Հայերն այստեղ մշտապես շատ չեն եղել: XVII դարի ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան-Բատիստ Տավերնիեի[2] վկայությամբ քաղաքում կար 6Օ հազար թուրք, 15 հազար հույն և 8 հազար հայ, 6  կամ 7 հազար հրեա բնակչություն. «Թուրքերն ունեին 15 մզկիթ, հրեաները՝ յոթ սինագոգ, հայերը` մեկ եկեղեցի»[3]: Հայերի՝ մեկ եկեղեցի ունենալու մասին է վկայում նաև XIX դարի բրիտանացի քաղաքական գործիչ Ջոն Հոբհոուզը 18Օ9-181Օ թթ. իր կատարած ճանապարհորդության վերաբերյալ գրառումներում. «Հայերն ապրում են քաղաքից դեպի հյուսիս-արևելք գտնվող թաղամասում, ֆրանկների  և  հունական  թաղամասերի միջև, ունեն մեծ, լավ կառուցված եկեղեցի»[4]: Զմյուռնիայի բրիտանական հիվանդանոցի բժիշկ Ջորջ Ռոլլեստոնը 1856 թ. իր հուշերում նշում է քաղաքում բնակվող 10 հազար հայերի, 50 հազար հույների մասին: Հեղինակը, որի աչքից չի վրիպում հայերի և հույների ունեցած կարևոր դերը քաղաքի տնտեսական կյանքում, նշում է. «Հայերը, ինչպես նաև հույն առևտրականները, անգլիական շոգենավերով Լիվերպուլում, Ալեքսանդրիայում, Կոստանդնուպոլսում առևտուր էին անում»[5]: Հայկական թաղամասը կամ Հայնոցը, որ հիմնվել է 1500-ական թթ. վերջերին, ականատեսների վկայությամբ, եղել է քաղաքի ամենագեղեցիկ վայրերից մեկը, աչքի ընկել իր կանոնավոր, հարթ ճանապարհներով, գեղեցիկ տներով: Այն ավելի բարեկարգ է դարձել 1845 թ. տեղի ունեցած  մեծ հրդեհից հետո: Հայերն այստեղ են կենտրոնացրել կարևոր բոլոր կառույցները` Ս. Ստեփանոս եկեղեցին, դպրոցները, հիվանդանոցը, առաջնորդարանը: Եկեղեցու գավթի հատակը 1885-ին կառուցել են Պալյոզյան եղբայրները, մարմարյա հատակը՝ 1878 թ. Խաչատուր Գարագաշյանը: Եկեղեցու գերեզմանոցում XVI դարի տապանաքարեր կան, այստեղ է եղել Եգիպտոսի կուսակալի գլխա-վոր խորհրդական, ազգային բարերար, ծագումով զմյուռնացի Պետրոս Յուսուֆյանի մահարձանը:

XVIII դարում Զմյուռնիայում հույն բնակչությունը ստվարացել է ի հաշիվ կղզեբնակների. եթե 1717 թ. քաղաքի 29 հազար բնակչությունից 1Օ հազարն էին հույն, ապա մեկ դար անց 15Օ հազար բնակչությունից հույները 6Օ հազար էին: Սկսած XVIII դարից՝ այստեղ են եկել հույներ Քիոս, Նաքսոս, Սանդորինի և այլ կղզիներից: Սկզբնական շրջանում վերաբնակեցվել են այգեպանները, ավելի ուշ` արհեստավորներ՝ հիմնականում կոշկակարներ, որմնադիրներ, քանդակագործներ: Որպես առաջին վերաբնակիչներ՝ քիոսցիները, կարճ ժամանակում իրենց շուրջը համախմբելով նաև տեղացի հույներին, կարողացան ստեղծել ծաղկուն հունական համայնք:

Ինչպես բյուզանդական ժամանակաշրջանում, այնպես էլ օսմանյան տիրապետության օրոք Զմյուռնիան շարունակում էր պահպանել տարածաշրջանի առևտրում իր արտոնյալ դիրքը: Ավելին, օսմանյան խոշոր քաղաքներից Զմյուռնիան էր վաճառքից ամենամեծ շահույթն ստանում: Գտնվելով առևտրական ճանապարհների խաչմերուկում` փոքրասիական տարածաշրջանում Զմյուռնիան էր կարգավորում առևտրական երթևե-կությունը: Հայ բնակչության թվի ավելացումը ուղղակի կապ ուներ առևտրի զարգացման հետ. Բրուսայի և Հալեպի մրցակցության ընթացքում քաղաքը Եվրոպա-յի համար դարձել էր իրանական մետաքսի շուկա: Զմյուռնիայի նավահանգիստներն ունեին ավելի էժան ծովային ելք դեպի Անատոլիա և Էգեյան ծովի հետ ավելի ապահով կապ էին առաջարկում: Այս հանգամանքը շահավետ էր հայերի համար. հատկապես Շահ Աբասի կողմից Իրանի մետաքսը հենց Եվրոպայում վաճառելու քաղաքականությունը, ուստի պարսկահայ առևտրականները, ընդլայնելով իրենց գործունեությունը, հասել էին                     Զմյուռնիա[6]: Հայ բնակչության ստվարացում է նկատվել նաև այն ժամանակ, երբ բարձրացել է հոլանդացի վաճառականների դերը: Զմյուռնիայի հոլանդական վաճառատները մեծ շահույթ էին ստանում հայերի՝ Եվրոպայում կատարած առևտրից: Առհասարակ, թուրքական տիրապետության շրջանում, երբ եվրոպացիներն իրենց առևտրական կենտրոնները տեղափոխեցին Զմյուռնիա, հայերը ստանձնեցին թարգմանիչների և միջնորդների գործը: Զմյուռնիայի գլխավոր մաքսատներից էր ծովափին գտնվող «Առևտրական մաքսատունը», որտեղից էին ներմուծվում, մաքսվում Եվրոպայից բերվող ապրանքները, նաև պարսկահայերի բերած և այնտեղից Եվրոպա արտահանած կերպասները, բամբակե մանվածքը, ուղտի բուրդը, կաշվեղենն ու այլ ապրանքներ:

Հայ առևտրականները Զմյուռնիայում, բացի մեծ հարստությունից, նաև հեղինակություն ունեին: Հայտնի է, որ Պետրոս Մեծի հրամանով զմյուռնահայ վաճառական Պետրոս Ապրոն իրավունք է ստանում միջնորդ հանդիսանալու պարսկահայերի՝ Ռուսաստան մուտք գործելուն[7]: Հոլանդացի ճանապարհորդ Լե Բրունի վկայությամբ 1678 թ. Զմյուռնիայի մեծահարուստ հայերից մեկին՝ Անտոնիոս Սիլվաս անվամբ, որին տեղացիները Սիլբի խան էին անվանում, զրպարտում են տեղի թուրքերը և կանչում Կ. Պոլիս: Կայսրության մայրաքաղաքում, ըստ հեղինակի, նա կկորցներ և՛ իր գլուխը, և՛ ունեցվածքը, այնինչ Սիլվասը Պոլսում իր ունեցած հեղինակությամբ և հայ համայնքի օգնությամբ կարողանում է արդարանալ մեծ վեզիրի մոտ: Այստեղից կարելի է ենթադրել նրա՝ կարևոր անձնավորություն լինելու և Կ. Պոլսի հայ համայնքի հետ սերտ կապեր ունենալու մասին[8]:

XVIII դարում Զմյուռնիայում է բնակվել հայազգի Սարգիսը, որը վենետիկցիների մոտ աշխատել է որպես թարգմանիչ, բնակվել  է «Հայկական փողոցում», ունեցել է ճոխ ու գեղեցիկ մի տուն՝ պարտեզով ու աղբյուրներով»[9]:

Հայ առևտրականների գործունեությունը կարգավորում էին առևտրական ընկերությունները, որոնցից հայտնի էր Զմյուռնիայի առևտրական սենյակը՝ Մեսրոպ Սիմոնյանի գլխավորությամբ: Քաղաքի համար կարևոր այս հաստատությունը գնահատում էին նաև հույն, թուրք, հրեա վաճառականները[10]: Զմյուռնիայի հայ վաճառականները իրենց վաճառտներն ունեին քաղաքից դուրս: Դրանցից էին Պագրճյան եղբայրները, որոնց առևտրական ըն-կերությունը լայն գործունեություն էր ծավալում Մարոկկոյի, Եգիպտոսի, Ուրուգվայի, Բալկանյան երկրների տարբեր քաղաքների հետ՝ որպես կենտրոն հաստատվելով Մանչեստրում[11]: Առհասարակ Անգլիայի և Զմյուռնիայի առևտրական գործունեությունն իրականացնում էին հունական և հայկական առևտրական ընկերությունները[12]:

Ի սկզբանե Զմյուռնիայում խճճված տնտեսական հարաբերություններ կային կրոնական հանրությունների և եվրոպական ընկերությունների միջև: Մաքսային գործով զբաղվում էր հրեական  համայնքը, որին այդ արտոնությունը նախկինում տվել  էր  կայսրությունը: Ժամանակի ընթացքում հրեաները սկսում են շահագործել իրենց վարչական փորձը, որը հանգեցնում է եվրոպացի առևտրականների դժգոհությանը: Կարճ ժամանակ անց հրեական առևտրական ցանցը Զմյուռնիայում և մի շարք այլ քաղաքներում սկսում է մարել, զուգահեռաբար այս ասպարեզում նրանց մրցակից և փոխարինող են դառնում հայերն ու հույները[13]:

Դեռևս XVIII դարում հայերի և հույների՝ առևտրում ունեցած հաջողությունների մասին վկայություններ է հաղորդել Մարկոս Կացայիտեսը, որը 1742 թ. եղել է Զմյուռնիայում. «Հույները, հայերը և հրեաները շատ մեծ առևտուր էին անում Զմյուռնիայում։ Նրանք Պարսկաստանից և Փոքր Ասիայից բերում են ամենաթանկ ապրանքները, ինչպես, օրինակ, մետաքսե կերպասներ, բամբակյա մանվածք, ուղտի բուրդ, կաշիներ, … և նման այլ ապրանքներ, որոնք այնուհետև ֆրանկները փոխադրում են Եվրոպա՝ դրանց փոխարեն ներմուծելով բրդյա կերպասներ, գույնզգույն դիպակներ, մետաքսե գործվածքներ և այլ ապրանքներ, որոնք հեշտությամբ վաճառում են թուրքերին»[14]:

Առևտրում ցուցաբերած իրենց հմտությունների շնորհիվ մեծ հաջողությունների էին հասնում հույները: Քաղաքում նշանավոր էին հույն ներմուծողները, արտահանողները, արդյունաբերողները և արհեստավորները: 200 մեծ առևտրական խանութներից 163-ը հունական էին, 25-ը՝ եվրոպական, 5-ը՝ հայկական, և միայն 3-ը՝ թուրքական: Արդեն XIX դարում հույները զբաղեցնում էին արդյունաբերության մոտ 80 տոկոսը[15]: Աճող առևտրի շնորհիվ XVIII դարի երկրորդ կեսին միայն Ֆրանսիա արտահանվող ապրանքների ծավալը ավելացել էր 4 անգամ՝ XIX նույն դարի առաջին կեսի հետ համեմատած, իսկ XIX դարում ընդհանուր արտահանումը բարձրացավ 2 անգամ՝ նախորդ դարի համեմատությամբ: Զմյուռնիայի առևտրի այդպիսի սրընթաց աճն ընդհատվեց միայն հունական հեղափոխության տարիներին: 1818 թ. հույներն արդեն Զմյուռնիայում առևտրական գրասենյակներ ունեին, որը 1842 թ. կոչվում էր «Հունական ակումբ»: 1920 թ. այնտեղ ընդգրկված են եղել 20 մասնագիտական ասոցիացիաներ[16]:

XVIII-XIX դարերում առևտրի ոլորտում հայտնի էր հույն Բալտաձի ընտանիքը: 1743 թ. առևտրական Մարինոս Բալտաձիսն ընտանիքի անդամներից առաջինն էր, որ Քիոսից Զմյուռնիա տեղափոխվեց: Նրան 1760 թ. հաջորդեց զարմիկը՝ Դմիտրին: Եթե ընտանիքը XVIII-XIX դարերում  զբաղվում էր միայն առևտրով, ապա XIX  դարի կեսերին ակտիվ գործունեություն էր ծավալում նաև բանկային համակարգում, իսկ դարավերջին՝ քաղաքական և մշա-կութային ոլորտներում: XVIII դարի երկրորդ կեսին Էվանգելինոս Բալտաձին հիմնադրեց Զմյուռնիայի ամենամեծ առևտրական տներից մեկը: XIX դարի սկզբին այս ընտանիքից Պերիկլեսը Զմյուռնիայի հայտնի վաճառականներից էր: Բալտաձիները առևտրական գործունեություն են ծավալել Աթենքում, Ստամբուլում, զբաղեցրել կարևոր պաշտոններ. Քսենո-փոնը՝ դիվանագետ Պոլսում, Դեմոսթենեսը՝ Պոլսի հնագիտական թանգարանի տնօրեն և այլն[17]:

XIX դարի հույն առևտրականներից էր Իոանիս Աթանոպուլոսը: Նրա նախնիները ներգաղթել էին դեռևս 1600-ական թվականներին: Աթանոպուլոսը Զմյուռնիայում սեփական առևտրական գրասենյակ ուներ, տիրապետում էր տասը օտար լեզվի: Նրա ջանքերով 1862 թ. զարկ է տրվում թղթի արտադրու-թյանը, որի հիմնադիրը այստեղ եղել էր Հակոբ Տյուզյանը՝ դեռևս 1842 թ.:[18]

Հայտնի հույն առևտրական ընտանիքներից էր Երուսիս ընտանիքը: XIX դարում այս ընտանիքի անդամներ Զոտիրոսը, Կոստանդինն ու Էմանուելը հայտնի էին իրենց գործունեությամբ Զմյուռնիայում և այլուր: Զմյուռնիայում նրանց ջանքերով ստեղծված առևտրական տունն իր գրասենյակներն ուներ Տրիեստում, Պատրայում[19]:

1800-ական թթ. Զմյուռնիայում բացվում է Ռալլի առևտրական տունը, որը հետագայում իր գրասենյակներն է բացում Մալթայում, Լոնդոնում և այլուր: 1826 թ. ստեղծված «Ռալլի եղբայրներ» առևտրական ընկերությունն իր գործունե-ությունն է տարածել Միջերկրական ծովում, Պարսկաստանում, ԱՄՆ-ում:

1838 թ. օգոստոսին ստորագրվում է անգլո-թուրքական առևտրական պայմանագիրը, որը նախատեսում էր Օսմանյան կայսրության ողջ տարածքի վրա ազատ առևտրի և Միջերկրականի ջրերով ու սևծովյան նեղուցներով ապրանքի անմաքս փոխադրության  իրավունք: Պայմանագիրը նպաստում է առևտրի աճին կայսրության բոլոր քաղաքներում, նաև Զմյուռնիայում. այս ժամանակաշրջանում մեծ էր քաղաքի համբավը հացահատիկի, բամբակի, ձիթապտղի արտադրության ոլորտում: Բամբակի պահանջարկը է՛լ ավելի է մեծանում 1861-1864 թթ. ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում: Օրավուր աճող առևտուրը, որ մեծ մասամբ հույների ձեռքին էր, 1873 թ. կազմում էր ողջ կայսրության  արտահանման 43, ներմուծման 20 տոկոսը: Զմյուռնիայի մարզերից բերվում էին բամբակ, ձեթ, բուրդ, գորգեր, ներկեր, կաշի, դեղագոր-աան ապրանքներ: Այս ամենը նպաստում է հունական առևտրի զարգացմանը:

Զմյուռնիայի և նրա շրջակայքի տնտեսական կյանքում աստիճանաբար ներգրավված հույների և հայերի կրթվածության և ձեռներեցության մասին է վկաում Ջ. Ռոլեստոնը: Հեղինակն այստեղի հայերին շատ հատկանիշներով նմանեցնում է հրեաներին. «Դժվար էր տարբերել հայերին և հրեաներին: Այս-տեղ կային քիչ թվով աղքատ հայեր: Հայերը հիմնականում կրթված էին, նրանց տներն աչքի էին ընկնում մեծությամբ»[20]: Հույները, որ,  ըստ հեղինակի, կազմում էին բնակչության մեկ երրորդը, տիրապետում էին գրեթե բոլոր մասնագիտութ-յուններին: «Նրանց մեջ կային և՛ առևտրականներ, և՛ բժիշկներ ու փաստաան-ներ, մեծահարուստ վաճառականներ, որոնք այդ ամենին էին հասել սեփական ուժերով»[21]:

XIX դարի վերջի  մաքսային մատյանների տվյալներով կայսրության ներմուծման և արտահանման մի ստվար մասը հայերն  էին վճարում, չնայած թվաքանակով հույներից և հրեաներից քիչ էին: Այդ մասին վկայում են կրկին օտար ճանապարհորդները, ըստ որոնց, 1828թ. հույների ապստամբությունից հետո քաղաքում առևտրի մեջ առավել մեծ գերակշռություն վերցրեց հայ առևտրական դասը, որոնք, ժամանակակիցների վկայությամբ, առավել խելացի էին և, ըստ նրանց, առավել ազնիվ[22]:

Զմյուռնիայում հայ առևտրականն առավել հաջողություններ ուներ, քան արհեստավորը. Վերջինս ստիպված էր դիմադրել այս բնագավառում իրենից հմուտ հարևանների մրցակցությանը, քանի որ «արհեստներէն ոմանք կատարելագործուելու կարօտ են և  ոմանք ապագայ չունին: Հայ  ոսկերչին, դերձակին ու դարբինին դէմ ծանր է արդարեւ օտար շահամրցութիւնն: Եւ մինչդէռ մեր կօշկակարը, վերմակագործը, սափրիչը դժուարութեամբ կյառաջա-նային նշանաւոր, յոյն արհեստաւորները միջոցը գտած են հարստանալու   եւ  Եւրոպայի ապրանաց  դէմ  մրցելու»[23]:  Սա  է  պատճառը, որ Զմյուռնիայում հայ արհեստավորներն ու մտավորականները հանդես են գալիս համեմատաբար փոքր քանակով: Այս ուղղությամբ Հ. Քոսյանը նկատում է. «Արուեստներն այն-չափ ընդհանուր չեն տարածուած Հայոց մէջ. կը գտնուին աննշան  թուով ժամա-գործ, ոսկերիչ, դարբին, վերմակագործ, դերձակ, կօշկակար, ատաղձագործ և այլն, որոնցմէ ոմանք կարի նուազ են»[24]: Քչաթիվ են եղել նաև բժիշկները, փաստաբաններն ու դեղագործները, որոնք, սակայն, մեծ անուն ու համբավ են ունեցել ողջ կայսրությունում:

Զմյուռնահայ առևտրականների աճող հաջողությունների մասին են վկայում քաղաքի պատմությանը քաջատեղյակ եվրոպացի Բոնավենթյուր Սլաարսի տվյալները, ըստ որոնց, XIX դարի վերջին քաղաքի մեծածախ առևտրով զբաղվում էին հիմնականում հայերը, որոնց ձեռքում էին կենտրոնացած հայ վարպետների, հատկապես դարբինների, ներկարարների և այլ արհեստավորների արտադրած՝ տոնավաճառներին ներկայացած առավել կարևոր ապրանքները[25]: «Հայերն անհամեմատ հարուստ էին, քան լատինները և համեմա-տաբար հարուստ, քան հույները: Ունևոր հայերը աչքի են ընկել իրենց ժամանակակից հանդերձանքով, կանայք՝ ֆրանսիական  ոճով կարված հա-գուստներով, տղամարդիկ՝ եվրոպական պիջակներով, կարմիր գլխարկներով»[26]: Նա վկայություններ ունի զմյուռնահայ մեծահարուստ առևտրական Պետրոս Յուսուֆյանի կողմից  1835 թ. Մանչեստրում դպրոց բացելու վերաբերյալ, որտեղ ուսումնառության պարտադիր լեզուն հայերենն է եղել: Այստեղ սովորել են նաև հունարեն, ֆրանսերեն, անգլերեն: Մինչ այդ` XIX դարի սկզբին, նա ակտիվ է գործել Տրիեստում` հանդիսանալով տեղի հայ առևտրականների շահերի պաշտպան[27]:

Հայ և հույն համայնքների տնտեսական մրցակցությունը, որ ցայտուն դրսևորվում է կայսրության խոշոր քաղաքներում, վառ արտահայտված էր նաև Զմյուռնիայում: Այստեղ ևս հայերն ու հույները որպես միլեթների համակարգի բաղկացուցիչ տարրեր բնակվում էին կրոնական ու որոշ տնտեսական սահմա-նափակումներով: Օսմանյան առևտրական ընկերությունները երբեմն շահա-գործում էին այս կառույցները, փորձում հարմարեցնել իրենց նպատակներին: Կամայականությունները մեծ չափերի էին հասնում մայրաքաղաքից հեռու Զմյուռնիայում, որտեղ արձակած օրենքները կա՛մ չէին գործում, կա՛մ գործում էին մասնակի: Բազում օրինակներ կան, երբ Զմյուռնիայի հայերը, հույներն ու հրեաները դուրս են եկել առևտրական ընկերությունների դեմ[28]:

Զմյուռնիայում ակնհայտ էր հույն և հայ բնակչության՝ մշտական «գյավուրի» կարգավիճակը. անհավատները ազատ մուտք չունեին քաղաքի թուրքական թաղամաս[29]: Զմյուռնիայի յուրաքանչյուր բնակիչ տարբերվում էր իր հանդերձանքով: Քրիստոնյաներին արգելված էր կանաչ հագուստ, սպիտակ շապիկ կրել, և եթե ենիչերիները հանդիպեին այդպես հանդերձավորված քրիս-տոնյայի, իրավունք ունեին ծեծի ենթարկելու նրան[30]: Թեև 1856 թ. փետրվարի 18-ի հրամանագիրը դատապարտում էր այն թուրքերին, որոնք չէին հարգում բոլոր հպատակների «հավասար իրավունքները», սակայն այս ամենը ձևական էր: Ջորջ Ռոլլեստոնի վկայությամբ՝ մրցակցությունը, որ առկա էր հայերի և հույների միջև, փոխադարձ ակնարկները շարունակվում էին մինչև թուրք վեր-նախավի կիրառած հալածանքները նրանցից մեկի նկատմամբ: «Հայերն ու հույները մի մեծ ընդհանրություն ունեին՝ տեղացի թուրքերի նկատմամբ համընդհանուր ատելությունը, քանի որ վերջիններս սանձարձակ էին գործում: Թե՛ ծերերի, թե՛ երիտասարդների դեմքերը ցավ ու ատելություն էին արտահայ-տում»[31]: Հայերի և հույների իրավազուրկ վիճակի մասին հաղորդում  է նաև XIX դարի ճանապարհորդներից մեկը. «Ֆրանկների թաղամասը  բնակեցված էր եվրոպական վաճառականներով՝ բրիտանացի, ֆրանսիացի, իտալացի և այլն, որոնք ապրում էին իրենց հյուպատոսությունների պաշտպանության ներքո և չէին ենթարկվում օսմանյան արդարադատությանը: Տեղի հայերն ու հույները  տարբերվում էին իրենց՝ ռայաներին բնորոշ հասարակական դիրքով: Ռա-յաները սուլթանի ոչ մահմեդական ստրուկներն էին»[32]: Ձևական ընկերություն և համագործակցություն կար հույն և թուրք բնակչության միջև, սակայն ընդունված էր փորձից բխող հետևյալ արտահայտությունը. «Թուրքերի հետ ընկերացիր, բայց մի բարեկամացիր»[33]:

XIX դարի բրիտանացի քաղաքագետ Ջ. Հոբհաուզը ևս իր հուշերում գրում է, որ կայսրության բոլոր քաղաքների նման այստեղ ևս թուրքերը ելք էին տալիս իրենց կամայականություններին: Ըստ ականատեսի՝ Զմյուռնիայում մի վենե-տիկցի սպանում է ենիչերիներից մեկին: Նրան գտնելու համար թուրքերն այ-րում են ֆրանկների թաղամասը, սակայն չեն բավարարվում: Դրանից հետո  նրանք իրենց վրեժը լուծում են հայերից ու հույներից՝ փողոցում սպանելով 300 հոգու[34]:

Հաճախ են քրիստոնյա այս համայնքները հանդես եկել փոխադարձ օգնությամբ: XIX դարում Զմյուռնիայում հայտնի էր հույն Քյուբեջի օղլուն՝ որպես հայ և հույն համայնքների բարերար: Նա հունաց ազգային վարժարաններին և հիվանդանոցներին կտակել  էր 60 հազար ոսկի: Իր կտակում 60 ոսկու նվիրատվություն է արել նաև հայկական Ազգային հիվան-դանոցին[35]: XIXդարի 40-ական թթ.  Զմյուռնիայում հիմնվում է «Սյունյաց» ընկերությունը, որի  նպատակն էր նպաստել Զմյուռնիայի և շրջակայքի հայության մեջ կրթության տարածմանը: Դրա հիմնադրմանը նպաստել են տրի-եստաբնակ հայ վաճառականները: Նրանք ընկերության մեջ էին ներգրավել իրենց հույն գործընկեր Սարիտակին, որր զգալի նյութական աջակցություն էր ցուցաբերել «Սյունյացին»[36]: Երկու համայնքների միջև առաջացած տնտեսական մրցակցությունն ու այդ հողի վրա ստեղծված որևէ տարաձայնություն մի կողմ էին դրվում, երբ խոսքը վերաբերում էր համայնքներից որևէ մեկի և օսմանյան վարչակարգի հարաբերություններին: Իրենց համար վտանգավոր ժամանակա-հատվածում՝ 1894-96 թթ. կոտորածների ժամանակ, հայերը Զմյուռնիայում ստացել են իրենց հույն     հարևանների աջակցությունը[37]:

Քաղաքում քրիստոնյա երկու համայնքների սերտ շփման արդյունք է տեղի հայության՝ հունարենին լավ տիրապետելը: XIX դ. սկզբից, երբ բարձրացավ հունական ազգային ինքնագիտակցությունը, տարածվեց հունականությունը, Զմյուռնիայում բարձրացավ հունարենի դերը. «Մենք հունարեն ենք խոսում Զմյուռնիայում: Մենք չգիտենք թուրքերեն, միայն մեկ-երկու արտահայտու-թյուն: Անշուշտ, հայերն ու հրեաները ևս գործածում են հունա-րենը», - վկայել է Զմյուռնիայի բնակիչ Յ. Կավգալակիսը[38]: Հունարենը քաղաքի առևտրի լեզուն էր: Սա չի վրիպում նաև Հ. Քոսյանի աչքից. «Կը տեսնուին փողոցներու մէջ, ձեռքի վրայ առուտուր ընողներ, մրգավաճառներ, փերեզակներ եւն հայեր, հրեաներ, տաճիկներ, որոնք յունարէն կը կանչեն՝ գնողներ գտնելու համար»[39]: XX դարի սկզբին հունարենը, դադարելով միայն առևտրի լեզու լինել, գերիշխող դերում է հայտնվում այն աստիճան, որ անհանգստացնում է զմյուռնահայ մտավորականությանը. «Կարծողներ կան, թե անօգուտ է մաքառիլ Իզմիրի հայութիւնը հայ պահելու համար, թէ ճակատագրականորեն անխուսափելի է, որ Հայը յունանայ Յոնիական այս ափերուն վրայ, ուր յոյն տարրը այնքան ջախ-ջախիչ մեծամասնութիւն մը կը գերակշռէ բոլոր միւս ազգային տարրերը…»[40]:

Չնայած իշխանությունների կամայականությանն ու ենիչերիների անիրավություններին՝ ներքին կյանքը ծաղկում էր ապրում: Քաղաքի տնտեսական կյանքը կարգավորում էին չարշները՝ բաց շուկաները, բեդեսթենները՝ փակ շուկաները, և հանեները՝ իջևանատները: Դրանք օտարերկրացի ճանապարհորդների նախընտրելի վայրերն էին, քանի որ աչքի էին ընկնում իրենց ճարտարապետական հորինվածքով, գեղեցիկ շինություններով: Բեդեսթենները սկիզբ էին առնում քաղաքի հյուսիսային մասերից, հասնում մինչև ծովափ: Դրանք Զմյուռնիայի խոշոր շուկաներն էին: Այստեղ էր կատարվում նպարեղենի, պանրեղենի, ապխտած ձկնեղենի մեծածախ առևտուրը: Շուկաները գործել են մինչև 1922 թ., ունեցել են իրենց մասնագիտացված բաժինները, որոնք կոչվել են վաճառվող ապրանքների անուններով: Քաղաքի տնտեսական կյանքի կենտրոններից էր հին շուկան՝ Բեդեսթենը, որ բաղկացած էր խառը փողոցներից: Այն քաղաքի հիմնական ու հին կառույցներից մեկն էր՝ տեղադրված քաղաքի հյուսիսային կողմում գտնվող հնագույն թատրոնի մարմարե ավերակների վայրում:

XVIII դարում Զմյուռնիա այցելած հույն ճանապարհորդ, Կորֆուի բնակիչ Մարկոս Կացայիտեսը իր հուշերում  գրում է. «Հասարակական բոլոր շենքերը քարաշեն են, մեծ հոգատարությամբ ու փառահեղ կառուցված՝ ինչպես տաճարները։ Դրանցից են Չարշըն կամ Բեզեստենը, արճճե ծածկով, խաները, որոնցից ամենամեծն են Վեզիր խանը և Հայոց խանը, բոլորն էլ արճճով ծածկված»[41]:  Ամուր այս շինությունը պաշտպանում էր բնակչությանը հրդեհ-ներից: Վեզիր խանը հասարակ շինություն չէր, աչքի էր ընկնում  իր քարաշեն կառույցներով, հսկայական կամարներով: Շուկան աչքի էր ընկնում բազմալեզու, բազմամարդ հանրությամբ: Շուկաները թեև գտնվում էին մեկ ընդհանուր ծածկի ներքո, սակայն յուրաքանչյուր ապրանք վաճառվում էր իրեն հատկացված մասում: Հայերը քաղաքում զբաղվում էին սուրճի վաճառքով: Քաղաքի  մեծ սրճաղացներից մեկը պատկանել է հայազգի Ղազարոսին.  «Նրա խանութի ներսում մի մեծ հավանգ կար, որով սուրճ էր մանրացնում և թաղամասը լցնում թարմ սուրճի բուրմունքով»[42]:

Շուկայում հայերի, հույներ, թուրքերի համար առանձին տեղեր էին հատկացված, թեև նրանց միջև հստակ սահմաններ չկային: Հայերը վաճառում էին մետաքս, մորթեղեն, նաև ոսկեղեն, հրեաները՝ մետաքսե և բամբակե գործվածքներ, հույները՝ ձուկ, գինի, բրդե մանվածքներ: Թուրքերը վաճառում էին չամիչ, չորացրած թուզ, հացահատիկ: Առանձնացված էր մի տեղ բաց շու-կայի համար, որտեղ գյուղացիները բերում էին տարբեր տեսակի ապրանքներ երկրի տարբեր մասերից: «Քաղաքի այս հատվածը լի էր բնակիչների ձայներով, որոնք հայերեն, հունարեն, թուրքերեն գոռում էին, սակարկում: Շուկան հագե-ցած էր բազմալեզու ձայներով, դուրեկան հոտերով»[43]: Շուկայում առանձնացված տեղեր կային ըստ վաճառվող ապրանքների, օրինակ՝ մրգեղենի շուկա, թզի և չոր մրգերի շուկա, կոշկակարների մաս, ձկնեղենի շուկա  և այլն[44]:

Իջևանատները, ինչպես ընդունված է եղել խոշոր տարանցիկ կայաններում, Զմյուռնիայում ևս ընդարձակ կառույցներ էին, ունեին պահեստներ և գրասենյակներ: Հույներին էին պատկանում Կրետական խանը, Քիսոյան խանը և այլք: Հայկական թաղամասում էր գտնվում Հայոց խանը:

Զմյուռնիան թուրքերն անվանում են «Գյավուր Իզմիր»: Թուրքական նվա-ճումներից հետո այս քաղաքը ոչ միայն գոյատևել է, այլև կարևոր դեր ունենա-լով, հիացրել եվրոպացի այցելուներին: Այստեղ  ապրող ժողովուրդների սովո-րույթների, լեզվի, մշակույթների միախառնման հետևանքով ստացվել է յուրա-հատուկ մի համադրություն, որը, սակայն, իր ավարտն է ունեցել 1922 թվականին:

АРМЯНСКАЯ И ГРЕЧЕСКАЯ ОБЩИНЫ

СМИРНЫ В XIX ВЕКЕ

БРУТЯН М. А.

Резюме

Смирна является одним из древнейших торговых городов на западном побережье Малой Азии. О формировании армянской общины в этом греческом городе точных сведений нет, хотя известно, что основной миграционный поток наблюдался после падения Киликийского армянского царства и во время походов Шаха Аббаса. Характерным для Смирны были малочисленность населения и его разнородный состав. Армян здесь было мало. Армянский квартал был основан в конце 1500-х гг. Увеличение армянского населения в 17 в. было напрямую связано с развитием торговли. Греческое население Смирны росло за счет островитян. Благодаря своим коммерческим навыкам они достигали успехов в торговле.  Из 200 крупных коммерческих магазинов 163 были греческими, 25–европейскими, 5–армянскими и только 3–турецкими. Путешественники 19 в. отмечали роль греческой и армянской общин в развитии города. Но несмотря на это греки и  армяне имели статус гяура.

ARMENIAN AND GREEK COMMUNITIES IN

SMYRNA IN XIX CENTURY

M. BRUTYAN

Abstract

Smyrna is one of the oldest commercial cities in the western coast of  Asia Minor. There is not any certain information about when and how the Armenian community was established here, although it is known that a big  flow of Armenian refugees from Kilikia started after the invasions of Shah Abbas. Smyrna had a small and diverse population. Not always there lived a lot of Armenians. The Armenian district called “tagh hajots” was established at the end of 1500s. In the 17th century the increase in the number of     Armenian population was directly connected to the development of trade.

In the 18th century the number of Greek population increased due to the islanders.

They had a lot of achievements thanks to the great skills in trade. Soon there appeared those who worked as importers, exporters, manufacturers and artisans. 163 of 200 large commercial stores belonged to the Greeks, 25 were European, 5 were Armenian and only 3 were  Turkish. The travelers of the 19th century highly appreciated the role of Greek and Armenian communities in  the development of the city. Nevertheless it was inevitable that both Greeks and Armenians were treated as “gyavurs”.

Заметки

[←1]

Դիմաքսեան Հ., Շիթք մ անունք ի Միջերկրականէ, Կ. Պոլիս, 1877, էջ 328:

[←2]

Յունահայ տարեգիրք, Աթէնք, 1928, Բ տարի, էջ 279:

[←3]

Les six voyages de Jean Baptiste Tavernier, Paris, 1713, p. 76.

[←4]

Hobhouse  J. A Journey Through Albania and Other Provinces of Turkey in Europe and …, P.  2, Philadelphia, 1817, p. 75.

[←5]

Rolleston G.  Report on Smyrna, London, 1856, p. 44.

[←6]

Inalcik H., Quataert D. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, V. 1, Cambridge, 1997, p. 245.

[←7]

Քօսեան Յ., Հայք ի Զմիւռնիա եւ ի շրջակայս, Վիեննա, 1899, հատ. I, էջ 32:

[←8]

Solomwnivdiς  S. H Smuvrnh pro duvo aiwvnwn, Mikrasiatikav cronikav, t. 1, Aqhna, 1938, s. 160, Le Brun C. Voyage au levant… Paris, 1714, p. 21.

[←9]

Falmpou F. Mavrkou vAntwniou Katsaivth, Aqhna, 1972, s. 65.

[←10]

Յունահայ տարեգիրք, Աթէնք, 1928, Բ տարի, էջ 286:

[←11]

Նույն տեղում:

[←12]

XIX դ. Զմյուռնիայի հայ վաճառականների գործունեությանը հանգամանո-րեն անդրադարձել է Ա. Խառատյանը, Խառատյան Ա., Զմյուռնահայ համայնքը                և թանզիմաթի բարենորոգումները (1840-1850-ական թվականներ) (Պատմա-բա-նասիրական հանդես, 2003, 1, էջ 210-211):

[←13]

Avigdor L. Jews, Turks, Ottomans: A Shared History, Fifteenth Through the Twentieth Century, N Y, 2002, p. 34

[←14]

Falmpou F. O. p., s. 74.

[←15]

Solomwnivdiς  S. H ellhnikovthta tiς Smuvrnhς, Aqhna, 1972, s. 21.

[←16]

Smurnhv, Kevntro Mikrasiatikwvn Spoudwvn, Aqhvna, 2005, s. 89.

[←17]

Carlauvth T. Empovrio kai nautiliva tov 19 aiwvna> Aqhna, 1993, s. 69. Կարևոր դեր է ունեցել Ֆանարիոտե ընտանիքը, որը տվել է բազմաթիվ հայտնի գիտնականներ, բժիշկներ և դիվանագետներ:

[←18]

Solomwnivdiς S. O Keatcanevς, Mikrasiatikav cronikav, tomoς V, Aqhvna, 1963,                       s. 238.

[←19]

Basivlhς Lavζarhς. H politismikhv fusiognwmia thς Pavtraς, Pavtra, 1997, s. 83.

[←20]

Rolleston G. Report on Smyrna, p. 44.

[←21]

Նույն տեղում, էջ 31:

[←22]

Charles MacFarlane, Constantinople in 1828: A Residence of Sixteen Months in the Turkish capital and provinces, London, 1829, p. 64.

[←23]

Արեւելեան Մամուլ, I. 1891, էջ 40:

[←24]

Նույն տեղում:

[←25]

Slaars B. Étude sur Smyrne, Smyrne, 1868, p. 145. Հեղինակը ծնունդով Զմյուռնիայից էր և այնտեղ է բնակվել մինչև 1922 թ.:

[←26]

Նույն տեղում, էջ 146:

[←27]

Նույն տեղում:

[←28]

Eldem  E., ‎ Goffman D., ‎ Masters B. The Ottoman City Between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul, Cambridge 1999, p. 96.

[←29]

Avigdor L., նշվ աշխ., էջ 34:

[←30]

Solomwnivdiς  S.  Smurnaikav Shmewvmata, Aqhvna, 1966, s. 55.

[←31]

Rolleston G., Ýßí ³ßË., ¿ç 34:

[←32]

Schiffer R. Oriental Panorama: British Travellers in 19th Century Turkey, Amsterdam, 1999, p. 111.

[←33]

Kleanqh F. H ellhnikhv Smurnhv, Aqhvna, 1995, s. 35.

[←34]

Hobhouse  J. C.  A journey through Albania…, during the years 1809 and  1810, London, 1813, p. 72.

[←35]

Արեւելեան Մամուլ, 1898, XV, էջ 594:

[←36]

Խառատյան Ա., նշվ աշխ., էջ 209:

[←37]

Georgelin H. Armenian inter-community Relations in Late Ottoman Smyrna, Armenian Smyrna, edited by R. Hovhannisyan, California, 2012, p. 183.

[←38]

Նույն տեղում, էջ  181:

[←39]

Քօսեան Յ., նշվ. աշխ., հատ. Ա., էջ 20:

[←40]

Դաշինք, 30.V.1911:

[←41]

Falmpou F. O. p., s. 64.

[←42]

Kartswnavkis N. Qhmavmai th Smhvrni, Aqhna, 1972, s. 8.

[←43]

Eldem E., ‎ Goffman D., ‎ Masters B., Ýßí ³ßË., ¿ç 103:

[←44]

Հայերը շուկա ունեցել են նաև հենց հայկական թաղամասում՝ ընդարձակ տարածությամբ, բազում բաժիններով: Falmpovς F.Tsartsiav kai paζavria stin Smirnh, Mikrasiatikav cronikav, tomoς I, Aqhvna, 1938, s. 339.