ԳԻՏԱԿԱՆ  ԼՐԱՏՈՒ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅ ԱՐՎԵՍՏԱԲԱՆՆԵՐԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ  ՆՍՏԱՇՐՋԱՆԸ՝  ՆՎԻՐՎԱԾ  ՓԱՆՈՍ  ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ  150-ԱՄՅԱԿԻՆ

ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի նախաձեռնությամբ և ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտեի աջակցությամբ Արվեստի ինստիտուտի երիտասարդ արվեստաբանների խորհուրդը գումարեց երիտասարդ հայ արվեստաբանների գիտական տասներորդ նստաշրջանը (2015 թ. նոյեմբերի 10-11-ը)` նվիրված հայ իրապաշտական գեղանկարչության ականավոր ներկայացուցիչ Փանոս Թերլեմեզյանի ծննդյան 150-ամյակին:

Նստաշրջանի աշխատանքներին մասնակցեցին ինչպես Արվեստի ինստիտուտի, ՀՀ գիտակրթամշակութային այլ օջախների` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի, Երևանի պետական համալսարանի, Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի, Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի, Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտի, Քրիստափոր Քուշնարյանի անվան արվեստի դպրոցի, Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտի, «Բարձր արվեստ» կերպարվեստի կենտրոնի, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի, այնպես էլ Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքացի-ասպիրանտները:

Բացման խոսքում Արվեստի ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Արարատ Աղասյանը նկատեց. «2015 թվականը նվիրված էր  Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցին: Երիտասարդություն և ցեղասպանություն, կարծես անհամատեղելի հասկացություններ են, այդ պատճառով որոշվեց տասներորդ նստաշրջանը նվիրել մեր ականավոր նկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանի ծննդյան 150-ամյակին: Դա էլ խորհրդանշական էր՝ այսպես համընկան ցեղասպանության 100-ամյակը և նրա ծննդյան 150-ամյակը: Քանի որ Թերլեմեզյանը հայ ազատագրական  պայքարի ակտիվ մասնակիցներից էր, Վանի հերոսամարտի ղեկավարներից, ուստի նրա ստեղծագործությունը, նրա կյանքը, անունը նույնպես կապվում են ցեղասպանության հետ»: Ողջույնի խոսքով հանդես եկավ Հայաստանի  կոմպոզիտորների միության նախագահ Արամ Սաթյանը:  Նա նշեց, որ նստաշրջանի գործունեությունը  ճանապարհ է հասկանալու, թե ինչ է կատարվում մեր արվեստում: «Գիտությունը և ստեղծագործական գործունեությունը պետք է զուգահեռ գնան, ժամանակ առ ժամանակ իրար բախվելով. եթե չկա առողջ քննադատություն, ապա չկա լավ արվեստ»:

Երկօրյա նստաշրջանի չորս նիստերի ընթացքում ընթերցվեց 37 զեկուցում. ներկայացվեցին արվեստագիտության տարբեր գիտաճյուղեր. կերպարվեստագիտություն, երաժշտագիտություն, թատերագիտություն, ճարտարապետության պատմություն և կինոգիտություն:

ԿԵՐՊԱՐՎԵՍՏ: «Փանոս Թերլեմեզյանի ստեղծագործական դիմա-նկարը» զեկուցմամբ հանդես եկավ Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Մերի Կիրակոսյանը: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Մարտին Հարությունյանը  «Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի և դրա հարակից շինությունների արտաքին ձևավորումներն ու խնդիրները» բանախոսության մեջ բացահայտեց երևանյան պողոտայում առկա մի շարք ճարտարապետական, գեղագիտական թերություններ: «Լևոն Թութունջյանի արվեստը. համեմատական վերլուծություն» զեկույցում «Բարձր արվեստ» կերպարվեստի կենտրոնի աշխատակից Իրինա Գարասեֆերյանն անդրադարձավ ֆրանսահայ արվեստագետ Լ. Թութունջյանի՝ տարբեր տեխնիկաներով կատարված ստեղծագործություններին: Վան-Վասպուրականի զարդահամալիրի գեղարվեստական լուծումների և ոճապատկերային առանձահատկությունների թեման արծարծեց Արվեստի ինստիտուտի կերպարվեստի բաժնի հայցորդ Անի Մխիթարյանը: ԵՊՀ դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Հռիփսիմե Վարդանյանի զեկուցումը Ռուդոլֆ Խաչատրյանի վաղ շրջանի իրապաշտական ստեղծագործությունների մասին էր: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Նարե Նադարյանը «Խաչատուր Իսկանդարյանի խմբաքանդակները» զեկույցում վերլուծեց քանդակագործի՝ պլաստիկական տարբեր եղանակներով  կատարված, կոմպոզիցիոն-տարածական ազատ դասավորությամբ գործերը:  Մատենադարանի թիվ 9422 Ավետարանի մանրանկարների նկա-րազարդումների ոճին էր վերաբերում ԵՊՀ դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Չուգասզյանի զեկուցումը: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Սոնա Հակոբյանը ներկայացրեց «Հայոց Մեծ եղեռնի ազդեցությունը        Փոլ Կիրակոսյանի կյանքում և արվեստում» թեման: «TRIADA ստուդիան` որպես հայկական արդի համակարգչային գրաֆիկական դիզայնի բազմակողմանի ու վառ դրսևորումներից մեկը» բանախոսությամբ հանդես  եկավ Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի ասպիրանտ  Արտակ Աղլամազյանը:  Արվեստի ինստիտուտի կերպարվեստի բաժնի հայցորդ Մարիա Լազարևան ներկայացրեց «Երկնային մարմինների պատկերումը հայկական լեռնաշխարհի բրոնզե գոտիներում» թեման: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Մանե Մկրտչյանն անդրադարձավ Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնի պատմությանը, թանգարանային հավաքածուին և ներկայիս գործունեությանը: «Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբարը» Արա Բեքարյանի աչքերով» բանախո-սությամբ ներկայացավ Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի             և միջազգային կապերի բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Շուշանիկ Մուրադյանը: Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտի գիտական քարտուղար Անի Գրիգորյանն ամփոփ ներկայացրեց Պալյան ճարտարապետական գերդաստանի նորահայտ արխիվային նյութերը: Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի ասպիրանտ Անի Աճառ-յանի զեկուցումը նվիրված էր Երևանի «Հաղթանակ»-ի թանգարանի ինտերիերի դիզայնին:

ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅՈՒՆ: «Կոմպոզիտոր-կատարող հարաբերությունները երաժշտական մեկնաբանության համատեքստում» բանախոսությունը ներկայացրեց Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի տնօրեն, արվեստագիտության թեկնածու Սարգիս Բալբաբյանը:  Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի   գիտաշխատող, Երիտասարդ արվեստաբանների խորհրդի նախագահի          տեղակալ, արվեստագիտության թեկնածու Լիլիթ Արտեմյանը «Վահրամ Բաբայանի  «Pro e Contra» դաշնամուրային պիեսի կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունների և կատարողական մեկնաբանման շուրջ» զեկուցման մեջ վերլուծեց ստեղծագործության  տեխնիկական հիմքերի առանձնահատկությունները` կատարողական տեսանկյունից գեղարվեստական գաղափարը համապատասխանաբար ներկայացնելու նպատակով: Ի դեպ,  նիստին ներկա կոմպոզիտոր Վահրամ Բաբայանն իր գոհունակությունը հայտնեց երիտասարդ հետազոտողի ուսումնասիրության և եզրահանգումների կապակցությամբ: Կոմիտասի թանգարանի-ինստիտուտի տնօրեն Նիկոլայ Կոստանդյանը գիտական շրջանառության մեջ դրեց դաշնակահարուհի, երաժշտագետ Մարգարիտ Բաբայանի հուշերը Տարոնի սոխակ Արմենակ Շահմուրադյանի մասին: «Ռոք երաժշտության էկոհոգեբանական առանձնահատկությունները» զեկուցման մեջ Քրիստափոր Քուշնարյանի անվան արվեստի դպրոցի տնօրեն Էդգար Գյանջումյանը ներկայացրեց երաժշտական տեզաուրուսի ձևավորման տեսանկյունից բխող առանձնահատկությունները: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Գայանե Ամիրաղյանը հանդես եկավ «Հայ հոգևոր երգարվեստի Նոր Ջուղայի կամ հնդկահայոց ավանդույթի որոշ ձայնե-ղանակային առանձնահատկությունների շուրջ» զեկուցմամբ: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Սոնա Մակարյանը առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ դրեց մի շարք արխիվային վավերագրեր, այդ թվում` արդեն ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ Մեծ թատրոնի մենակատար Պավել Լիսիցյանի փաստաթղթերը` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոն-սերվատորիան էքստերն ավարտելու վերաբերյալ: «Երաժշտության հարցերը Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում» թեման ներկայացրեց Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտ Դավիթ Մելքոնյանը: Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի հայցորդ Սոֆյա Ղազարյանն անդրադարձավ Կոմիտասի` մանուկների համար գրված երաժշտության սակավ հայտնի էջերին: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Տաթևիկ Շախկուլյանը «Սասունցի Դավիթ» էպոսի երգվող հատվածների մեղեդիական ուրվագծերը» բանախոսության շրջանակում ներկայացրեց էպոսի երգվող հատվածների հետազոտությունը՝ ըստ նորագույն տեխնոլոգիաների վերլուծությունների: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Լիլիթ Հակոբյանն  անդրադարձավ Նիկոլ Գալանտերյանի երրորդ` «Հովիվը» օպերային և կարևորեց վերջինիս բեմադրության հարցը: Իրանի երաժշտական մշակույթի համատեքստում հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործության մասին էր Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի հայցորդ Շուշան Այվազյանի զեկուցումը: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Մարիաննա Պողոսյանը ներկայացրեց Հայաստանում կիթառային դպրոցի հիմնադիր, կոմպոզիտոր Էդուարդ Բադալյանի ստեղծագործական դիմանկարը: Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքացի Ասղար Ջանաբի Վահաբին հանդես եկավ «Երաժշտությունը Ֆիրդուսու «Շահնամե» պոեմի նկարազարդումներում» զեկուցմամբ: Արվեստի ինստիտուտի երաժշտության բաժնի հայցորդ Արմինե Աթոյանը վերլուծեց Մարտուն Իսրայելյանի  «Սիրո և տրտմության խոսքեր» խմբերգաշարը երկսեռ երգչախմբի համար (a cappella, խոսք`  Վահան Տերյանի):

ԹԱՏՐՈՆ ԵՎ ԿԻՆՈ: Արվեստի ինստիտուտի թատրոնի բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Անուշ Ասլիբեկյանը «Դրությունը որպես ձևային հիմք Վիլյամ Սարոյանի «Պինգ պոնգ խաղացողները» փոքր դրամայում» բանախոսության մեջ շոշափեց հեղինակի փոքր թատերախաղերը դրության և ներքին դրամատիկական ձևի տեսանկյունից: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Արսեն Համբարձումովը դիտարկեց Ա. Վերնոյի «Մայրիկ» (1991), Ա. Էգոյանի «Արարատ» և Տավիանի եղբայրների «Արտույտների ագարակը» (2007) ֆիլմերը:

ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ: «Էջմիածնի Շողակաթ եկեղեցու վաղ միջնադարյան հորինվածքի վերակազմությունը» զեկուցմամբ հանդես եկավ Արվեստի ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնի ավագ գիտաշխատող, ճարտարապետության թեկնածու Արեգ Հասրաթյանը: Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի հուշարձանների չափագրության և ախտորոշման լաբորատորիայի վարիչ, ճարտարապետության թեկնածու Դավիթ Նահատակյանի զեկուցման թեման էր «Քարաղյուս համադրությամբ որմնաշարերը IX-XIII դդ. հայկական պաշտամունքային ճարտարապետության մեջ»: «Տեղ գյուղի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին» բանախոսության շրջանակներում Արվեստի ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնի գիտաշխատող, ճարտարապետության թեկնածու Հրանտ Հովսեփյանն անդրադարձավ եկեղեցու ծավալատարածական հորինվածքին, հարդարանքի նկարագրությանը և վերլուծական ուսումնասիրությանը: Արվեստի ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնի ասպիրանտ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքացի Սառա Մալեք Մոհամմադիի զեկուցումը Թեհրանի թատերական կոմպլեքսի ճարտարապետության մասին էր:

Եզրափակիչ խոսքով հանդես եկավ ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրենի գիտական գծով տեղակալ Աննա Ասատրյանը:

Նստաշրջանն անցավ ակտիվ քննարկումների և կառուցողական հարցադրումների առողջ մթնոլորտում: Առաջիկայում զեկուցումները կհրատարակվեն գիտական ժողովածուի տեսքով:

Նստաշրջանի շրջանակում 2015 թ. նոյեմբերի 17-ին Հայաստանի կոմպոզիտորների տան դահլիճում տեղի ունեցավ «Փանոս Թերլեմեզյանի սիրելի կոմպոզիտորները» խորագրով համերգը, որին մասնակցեցին գիտական աշխատանքով զբաղվող երիտասարդ երգիչներ, դաշնակահարներ, կոմպոզիտորներ: Միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Լիլիթ Արտեմյանը ներկայացրեց Տ. Չուխաճյանի «Մահա-նվագը», որի կատարումը նվիրվեց նույն օրը կյանքից հեռացած Արվեստի  ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Կարինե Խուդաբաշյանի հիշատակին, և «Մեծ ֆանտաստիկ վալսը», ինչպես նաև Բեթհովենի N 28 լյա մաժոր Սոնատի 1-ին մասը             և Կոմիտասի չորս պարերը՝ «Երանգին», «Ունաբին», «Մարալին» և «Շուշիկին»: Վեյն Շորթերի թեմայով ջազային իմպրովիզացիայով  հանդես եկավ Արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող, արվեստագի-տության թեկնածու, միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր, կոմպոզիտոր, երգեհոնահար Հովհաննես Մանուկյանը:             Կոմիտասի «Մութն էր  երկինքը» ռոմանսը (խոսք` Հ. Թումանյանի) և գեղջկական «Մատնիքը մատովս չէր» երգը հնչեցին հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Սոնա Մակարյանի կատարմամբ և Սոֆյա Ղազարյանի նվագակցությամբ: Աննախադեպ էր ԻԻՀ քաղաքացի      Ասղար Ջանաբի Վահաբիի կատարումը. նա հայերեն երգեց Կոմիտասի «Կռունկը» և «Քելե, քելեն»: Կիթառահար Մարիաննա Պողոսյանը կատարեց Էդուարդ Բադալյանի «Էքսպրոմտը»: Համերգի ավարտին Էդգար Գյանջումյանի և Ձայնի պահպանման մասնագիտացված դպրոցի երգչախմբի կատարմամբ հնչեցին «Учись прощать» (երաժշտ.` Էդգար Գյանջումյանի, խոսք` Բորիս Պաստեռնակի) և «Քեզ միշտ փառք» (երաժշտ.՝ Էդգար Գյանջումյանի, խոսք՝ Ռազմիկ Դավոյանի)  խմբերգերը:

Համերգը վարեց և ներածական խոսքով հանդես եկավ Աննա Ասատրյանը:

ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ  Մ. Ա.

Արվեստագիտության թեկնածու