ՀՐԱՆՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ,  Արցախը 18-19-րդ դարերում, Ե., Հեղ. հրատ., 2015, 420 էջ:

Պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Հրանտ Աբրահամյանը, տարիներ շարունակ ուսումնասիրելով Արցախի պատմությունը, վերջերս           հրապարակել է մի ամբողջական           աշխատություն՝ բաղկացած երկու       մասից. «Արցախը 18-րդ դարում» և «Արցախը 19-րդ դարում»: Աշխատության մեջ լուսաբանված են իրադրությունը Արցախում XVII դ. վերջին և XVIII դ. սկզբին, հայ-ռուսական հարաբերությունների արմատավորումը, ազատագրական պայքարը XVIII դ. 20-ական թվականներին, համաժողովրդական պայքարը թուրք նվաճողների դեմ, Խամսայի մելիքությունները և Ղարաբաղի խանությունը, XVIII դ. 90-ական թվականների ողբերգությունը Արցախում, ազատագրական պայքարի նոր դրսևորումները, հայերի ներգաղթը Արցախ, երկրամասի տնտեսությունը,  վարչական կառուցվածքը, հոգևոր կյանքին և գիտամշակութային խնդիրներին վերաբերող հարցեր: Աշխատության վերջում խստիվ քննադատվում են  ազերի որոշ հեղինակներ,  որոնք, պետական պատվեր կատարելով, խեղաթյուրում են հայ ժողովրդի պատմությունը:

Անդրադառնանք պրոֆ. Հրանտ Աբրահամյանի ուսումնասիրության մեջ տեղ գտած որոշ հարցերի նորովի լուսաբանմանը: Նա ասում է. «Երբեք էլ չենք հավակնել, թե անպայման նորություններ կհայտնա-գործենք,  չնայած  դրանք քիչ  չեն» (էջ 3): Հարգելով հեղինակի համեստությունը՝ ասենք, որ աշխատության մեջ, իրոք,  բավական  էական  մեկնաբանություններ կան, որոնք գրավում են ընթերցողի ուշադրությունը: Ահա  դրանցից մի քանիսը:

Արցախի XVIII դ.  պատմությանն առնչվող հեղինակները մոռացել կամ ուղղակի շրջանցել են մի կարևոր հարց: Պետրոս Առաջինի կողմից 1723 թ. աշնանը Արցախ ուղարկված Իվան Կարապետի (որը ծննդով Արցախի Վարանդայի Շոշ գյուղից էր) նամակներից իմանում ենք, որ այն ժամանակ Արցախի մելիքների միջև հակասություններ կային, և բացակայում էր համերաշխությունը: Մելիքներից ոմանք թուրքերի կողմն էին, ոմանք էլ՝ պարսիկների: Այդ հակասությունների պատճառով երկրամասը մեծ վնասներ էր կրում: Դրանում քիչ մեղք չուներ մանավանդ հակաթոռ Ներսեսը: Ո՞րն էր դրա պատճառը: Դարեր առաջ, արաբների, թուրք-սելջուկների, մոնղոլների զավթողական արշավանքների ժամանակ, Արցախ-Զանգեզուրից բազմաթիվ հայ ընտանիքներ ստիպված էին հեռանալ հայրենի օջախներից ու բնակություն հաստատել Շամախու և Շիրվանի կողմերում: Երբ XVII դ. վերջերին և XVIII դ. սկզբներին ծավալվում էր ազգային-ազատագրական պայքարը, Իսրայել Օրու և Եսայի Հասան-Ջալալյանցի քարոզչության շնորհիվ Շամախու կողմերից խիզախ  տղաներ են գալիս Արցախ, և այնտեղ կազմակերպվում են սղնախներ          (էջ 87): Շամախու կողմից եկած յուզբաշիներ Ավանը, Թարխանը,                 Միրզան և ուրիշներ ղեկավարում էին սղնախները և հեղինակություն                    վայելում: Դա տեղական մելիքների և իշխանավորների սրտով չէր: Փաստորեն՝ սուր պայքար էր սկսվել տեղացիների և եկվորների միջև: Իվան Կարապետը, գալով Արցախ և այդ մասին իմանալով, Եսայի  Հասան-Ջալալյանցի հետ բավական աշխատանք է տանում՝ հաշտեցնելով հակադիր ուժերին և նրանց միջև համերաշխություն հաստատելով: Նրանք կարողանում են բազմիցս պարտության մատնել թուրք-պարսիկներին և պաշտպանել հայրենի երկրամասը:

XVIII դ. կեսին, Նադիր շահի մահից հետո ստեղծված Ղարաբաղի խանության և մելիքների միջև տեղի ունեցող պայքարի մասին որոշ հեղինակներ միայն ակնարկել են: Հ. Աբրահամյանը,  հանգամանորեն ուսումնասիրելով այդ խնդիրը, ապացուցում է, որ Արցախի մելիքները չէին ճանաչում խանությունը: Նրանք ինքնիշխան կառավարում էին  իրենց համայքները և չէին դադարեցնում պայքարը նույնիսկ այն ժամանակ, երբ հեռացել էին հայրենի երկրամասից: Այդ շրջանում,  մինչև XVIIIդ. կեսերը, Արցախ-Ղարաբաղում ապրում էին բացառապես հայեր: Միայն խանության ժամանակ Արցախում բնակեցվում են մուսուլման ցեղեր: Հեղինակը, հանգում է այն եզրակացության, որ Արցախը դարեր շարունակ  եղել է հայկական, և այնտեղ ոչ մի մուսուլման ոտք չի դրել:

Աշխատության մեջ բավական հանգամանալից է լուսաբանված Արցախի XIX դ. պատմությունը, որի շատ հարցեր մնացել էին ստվերում:

Ազերի Զիա Բունիաթովը և  նրա շատ հետևորդներ, կատարելով քաղաքական պատվեր, պնդում են, թե հայերը «եկվորներ» են. նրանք իբր Ղարաբաղ են եկել 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական  պատերազմից հետո: Այս հորինվածքը  պաշտպանություն է գտել Հեյդար Ալիևի և նրա որդի Իլհամ Ալիևի կողմից: Հ. Աբրահամյանը, անդրադառնալով այդ հարցին, ցույց է տալիս, որ արցախահայությունը դեռևս հազարամյակներ առաջ էր ապրում Քուռ և Արաքս գետերի հովիտներում: Իսկ այն «տեսակետը», թե իբր աղվանների ազդեցությանը ենթարկված հայերը եկել են Ադրբեջան, և ազերիները նրանց տեղ են տվել, լիովին կեղծ է, հորինված, գիտական հիմքից զուրկ: Հ. Աբրահամյանը կարծում է, որ «Ադրբեջան»  հասկացությունը փոխառվել  է  «Հարավային  Ադրբեջան»-ից  և  գործածվել է միայն 1918 թ. սկսած, իսկ մինչ այդ տարածքը կոչվել է Ատրպատական, որը այդ ձևով էլ գործածվում է ուսումնասիրության մեջ:

1877-1878 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմից հետո շուրջ 40 հազար հայ Պարսկաստանից գաղթել է Հայաստան, Անդրկովկաս և Ռուսաստան: Նրանցից  3500 հոգի (750 հայ և հույն ընտանքիներ), որոնք կազմել են ներգաղթածների 2,8 տոկոսը, գեներալ Հ. Ք. Աբխազովի հրամանով  տեղավորվում են Ղարաբաղի Բարդայի (Պարտավ) ավերակներում և նրա շրջակայքում (էջ 222-223): Արխիվային տվյալների համաձայն՝ տոթի,  ջրի պակասության, բնակլիմայական անտանելի պայմանների ու տեղական իշխանությունների անբարեխիղճ վերաբերմունքի հետևանքով 300  ընտանիք  շուտով  հեռանում են:  Մնացած  450  ընտանիքը  (մոտ  2000 մարդ) ապրում է բաց երկնքի տակ, ծանր պայմաններում, երբ երեք ամսվա ընթացքում մահանում են 1012 հոգի: Օգտվելով այդ վիճակից՝ շրջակայքի քոչվոր թուրք-թաթարները թալանում են նրանց ամբողջ ունեցվածքը (էջ 223-225): Մնացած ընտանիքների մեծամասնությունը հեռանում է այդտեղից: Ընդամենը մի քանի տասնյակ ընտանիք տեղափոխվում են Մարտակերտի շրջան և հիմնում երկու-երեք բնակավայր, որոնցից էր Մարաղան, որի բնակչությունը 1992 թ. ապրիլի 10-ին ցեղասպանության  ենթարկվեց  ազերի դահիճների կողմից:

Հետաքրքրությամբ են  ընթերցվում Շուշիի XIX դ. 50-60-ական թթ. հասարակական կյանքը նկարագրող էջերը: Այդ ժամանակ Շուշիում  տեղի էին ունենում երկու կարևոր իրադարձություններ. մեկը վերա-բերում է արևմտահայերի սահմանադրության կողմնակիցների պայքարին (որ վկայում է համազգային խնդիրներով հուզվող՝ Շուշիի մտավորականության առկայության մասին), իսկ մյուսը՝ թեմական դպրոցը կոնսիստորիայի ենթակայությունից հանելու խնդրին: Դարի հիսնական  թվականների վերջերին Կոստանդնուպոլսում սկսված՝ սահմանադրության կողմնակիցների պայքարը հասել էր նաև Շուշի, որի հետևանքով այստեղ բացվում է հասարակական գրադարան: Այն Անդրկովկասում առաջինն էր և մեծ դեր է խաղացել Շուշիի հասարակական կյանքում:

Մյուս կարևոր հարցը. Շուշիի հասարակությունը 1859 թ. բողոք է ուղարկում Մատթեոս կաթողիկոսին՝ խնդրելով Շուշիի թեմական դպրոցին տալ Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի կարգավիճակը: Շուշեցիների  ցանկությունը  կատարվում  է.  թեմականը  դուրս  է  բերվում  կոնսիստորիայի  ենթակայությունից, և այն ղեկավարելու համար ընտրվում է հոգեբարձուների խորհուրդ: Այդ կարգը պահպանվել է մինչև թեմականի փակումը:

Կարևոր  իրադարձություններ էին նաև կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանի այցը Ղարաբաղ և Շուշի քաղաքին ինքնավարություն տալը:              1892 թ. Խրիմյան Հայրիկը, ընտրվելով կաթողիկոս, որոշում է լինել պատմական Հայաստանի տարածքներում, տեսնել եկեղեցիների վիճակը, ծանոթանալ հայ ժողովրդի կյանքին: Եվ ահա 1898 թ. օգոստոսի կեսերին նա Արցախ է մեկնում  400 հոգով: Լինելով Ամարասում և Գանձասարում,  մի շարք այլ բնակավայրերում՝ նա օժանդակում է մի քանի  եկեղեցիների վերականգնման գործին, լուծում թեմական որոշ հարցեր: Ամենուր նրան ընդունում էին սիրով ու  ցնծությամբ:

Հ. Աբրահամյանը գրում է, որ Շուշին տարիներ շարունակ պայքարում էր ինքնավարության հասնելու համար: Ի վերջո, 1892 թ. հուլիսի 11-ին հաստատված կանոնադրությամբ Շուշիին և Գանձակին տրվում է ինքնավարություն: Այդ  ժամանակ Շուշին ուներ 35552 բնակիչ, որոնց 20673-ը՝ հայ, 12879-ը՝ մուսուլման: Քաղաքի բոլոր հարկերի 2/3-ը վճարում էին  հայերը: Ըստ կանոնադրության և ստեղծված իրավիճակի, մուսուլմանները կարող էին ընտրել պատգամավորների մեկ հինգերորդր, մինչդեռ նրանք պահաջում են պատգամավոր ընտրել հավասար քանակով: Տեղի ունեցող պայքարում հայերը հաղթանակում են: Ինքնավարության ստեղծումը մեծ նվաճում էր քաղաքի հետագա զարգացման համար:

Ուսումնասիրության վերջին՝ «Պատմակեղծարարները աղմկում են» գլուխը  նվիրված է «Ղարաբաղ. Քուրուկչայ-200» գրքի հեղինակների, ինչպես և Զեմֆիրա Հաջիևայի, Միտաս Աբասովի և Չինգիզ Ղաջարի ուսումնասիրություններում Արցախի պատմության կեղծարարությունների մերկացմանը:

Հ. Աբրահամյանի աշխատության մեջ, ինչ խոսք, կան նաև բացեր, որոնք հիմնականում տեխնիկական բնույթի  են: Կան  մեջբերումներ ռուսերեն բնագրերից. ավելի օգտավետ կլիներ դրանք մեջբերել թարգմանաբար:

Այդուամենայնիվ, Հրանտ Աբրահամյանի աշխատությունը կարևոր ներդրում է հայոց նորագույն պատմության մեջ: Ցանկալի է տեսնել նաև  գրքի ռուսերեն և անգլերեն թարգմանությունները:

ՄԻՆԱՍՅԱՆ  Է. Գ.

Պատմական գիտությունների դոկտոր