ԲՆՈՒԹՅԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹ, ԱՌԱՐԿԱ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐՈՎ ԴԱՐՁՎԱԾԱՅԻՆ  ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ  ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ, ՌՈՒՍԵՐԵՆՈՒՄ ԵՎ ԱՆԳԼԵՐԵՆՈՒՄ

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ  Հ. Գ.

Դարձվածային տարբերակները դարձվածք կազմող բառ-բաղադրիչների բառաքերականական փոփոխակներն են, որոնք չեն կարող ազդել դարձվածքի իմաստի, հուզաարտահայտչական գունավորման, ոճական կիրառության, նրա բաղադրիչների իմաստային ձուլվածության աստիճանի վրա[1]: «Բնության երևույթ», «առարկա» բաղադրիչ պարունակող դարձվածքների մեծ մասն ունի մշտական կայուն բառաքերականական ձև, բայց հանդիպում են դարձվածքներ, որոնք հանդես են գալիս մեկից ավելի տարբերակներով: Դարձվածքի տարբերակներ են  համարվում իմաստով նույնական, արտահայտության ձևով մասամբ տարբերվող նույն դարձվածքի տարատեսակները, որոնցում որևէ բաղադրիչ կարող է հանդես գալ քերականական տարբեր ձևերով` հողին/հողերին/հողի հետ հավասարեցնել, նույն բաղադրիչի հնչյունափոխված ձևերով` այն աշխարհը ուղարկել - էն աշխարհը ուղարկել, նույն բաղադրիչի եզակի և հոգնակի ձևերով` բերանի ջուրը գնալ - բերանի ջրերը գնալ, գրպանում քամի խաղալ - գրպանում քամիներ խաղալ, նույն բաղադրիչի տարբեր հոլովաձևերով՝ ոտները գետնին զարկել– ոտները գետնովը զարկել, նույն բաղադրիչի հոլովական և կա-պական ձևերով՝ հողին հավասարեցնել – հողի հետ հավասարեցնել, կրակին յուղ լցնել – կրակի վրա յուղ լցնել, նույն բաղադրիչի համադրական և վերլուծական ձևերով` գետնին հավասարեցնել - գետնին հավասար անել, կրակի հետ խաղալ – կրակի հետ խաղ անել, նույն բաղադրիչի բառաձևերով` աշխարհը ոտի տակ տալ - աշխարհքը ոտքի տակ տալ, նույն բաղադրիչի լրացումով և առանց լրացման (ամբողջական և կրճատ) ձևերով` գլխին ջուր լցնել - գլխին սառը ջուր լցնել, նույն բաղադրիչի գրական կամ բարբա-ռային ձևերով` արևը վատ տեղը մայր  մտավ - արևը փիս տեղը մեր մտավ, փետուրները քամուն տալ-բմբուլները քամուն տալ, բաղադրիչների շարադասության փոփոխությամբ՝ կրակ գցել սիրտը–սիրտը կրակ գցել, բաղադրիչի արևմտահայերեն և արևելահայերեն ձևերով՝ բերանը հովին բռնել - բերանը քամուն բռնել: Դարձվածային տարբերակները աննշան տարբերություններ են ի հայտ բերում քերականական և բառաոճային առումով, ունեն միևնույն իմաստը և ներկայացնում են նույն դարձվածքը: Դարձվածքների բառային տարբերակներում կարող են փոփոխվել գոյականները, բայերը, ածականները, կապերը՝ հող/թոզ/փոշի փչել աչքերին, բուրդը/փետուրները քամուն տալ, փոշին/թոզը երկինք բարձրաց-նել, գետին գցել/զարկել/գլորել, աշխարհը գլխին մթնել/ քանդվել/ փլվել/շուռ գալ, գլխին սառը/պաղ ջուր լցնել/մաղել, խախուտ/ խարդախ գետին, բարի/փայլուն/բախտավոր աստղի տակ ծնվել, երկրին կպած/մեխված, կրակի պես/նման, երկնքի տակ/ներքո,  հնարավոր են նաև համակցված տարբերակներ, երբ միաժամանակ փոփոխվում են մի քանի բաղադրիչներ՝ կարկուտի պես/նման թափվել/իջնել/տեղալ, երկնքից թռչուն/ղուշ ցած բերել/վեր բերել, նամուսը գետինը/ ջուրը կոխել /գցել, չոր գետնի վրա/ գետնին թողնել/ նստեցնել, անունը /պատիվը գետին/ գետնովը զարնել/ տալ և այլն: Քանակային տարբերակներ են նույն դարձվածքի լրիվ և կրճատված ձևերը` ոտի հողին արժանի չլինել – ոտի հողը չլինել, հողը մեր տան կտերը կենա - հողը մեր գլխին, ջուրը լցնել սանդն ու ծեծել – ջուր ծեծել, հողը մտնել – սև հողը մտնել, գլխին ամպեր են կուտակվել - գլխին սև ամպեր են կուտակվել: Քերականական  տարբերակներում ընդհանուր բաղադրիչները տարբերվում են քերականական ձևերով (հոլով, թիվ, ժամանակ և այլն)` բերանի ջուրը գնալ - բերանից ջուր գնալ, գլուխը քամի մտնել - գլուխը քամիներով լցնել, հողին հավասարեցնել – հողերին հավասարեցնել: Հաղորդակցական դարձվածային տարբերակներում բայ բաղադրիչը կարող է հանդես գալ հարցական և ժխտական հնչերանգով` առանց նշանակալի իմաստային տարբերության` կրակ տանելո՞ւ ես եկել – հո կրակ տանելու չե՞ս եկել, յուղդ կրակի՞ն է - յուղդ հո կրակին չէ՞: Դարձվածային տարբերակները դարձվածքների բաղադրիչների բառային և քերականական տարբերություններ ունեցող դարձ-վածքներ են, որոնք ունեն նույն իմաստը և կարող են դիտարկվել որպես նույնական դարձվածքներ:

Ռուսերենում  նույնպես հանդիպում են բառային և քերակա-նական տարբերակներ, որոնք նույն դարձվածքի տարատեսակներ են` чистой воды – чистейшей воды – իսկական, մաքուր (թանկարժեք քարերի մասին), седьмая вода на киселе – десятая вода на киселе – հեռու ազգական, прятать/ хоронить концы в воду – спрятать/ схоронить концы в воду – հետքերը թաքցնել, витать в облаках/эмпиреях – витать/ парить между небом и землей – իրականությունից կտրվել, ամպերում սավառնել, ветер свистит в кармане/карманах - փող չունենալ: Դարձվածքներում մի բաղադրիչի փոփոխությունը կարող է առաջ բերել մյուս բաղադրիչների քերականական ձևի փոփոխություն` бросать, кидать, швырять, пускать на ветер/бросить, кинуть, швырнуть, пустить на ветер – пускать/ пустить по ветру – քամուն տալ, վատնել, ծախսել, մսխել, видеть на три(два) аршина под землю/ землей – видеть на аршин под землю/землей – հեռատես, խորաթափանց լինել, հանդիպում են նույն դարձվածքի լրիվ և կրճատ տարբերակները` пройти (сквозь) огонь и воду (и медные трубы) – շատ փորձությունների ենթարկվել, հուր ու ջուր անցնել, толочь воду в ступе – толочь воду – ջուր ծեծել, զբաղվել անօգտակար աշխատանքով, стереть с лица земли – стереть с земли – ոչնչացնել և այլն:

Անգլերենում դարձվածային տարբերակները հանդես են գալիս քերականական, բառային և քանակական տարատեսակներով` the promised land – the land of promise, in deep water – in deep waters, ask/cry/wish for the moon, like a forest fire – like wildfire, add/put/       pour oil on the fire, make/turn the air blue, be in a world by oneself –   be in a world of one’s own, out of a clear/blue sky, come/get  back/down to earth, come/get/go/rise up in the world, extol/laud/praise to the  skies, smell/stink to (high) heaven, a better/another/the next/the other world,         to weather/ride out the storm, not for the world – not for worlds, there are spots (even) on(in) the sun, disappear/melt/vanish into the (thin)         air, one’s eyes flash/ shoot fire, get/have the wind/breeze up, cast/ fling/throw smth to the winds, how/what/when/why in thunder, happy hunting ground/grounds, break (fresh, new) ground, every (dark) cloud has a silver lining, a cloud in one’s sky / a cloud on one’s happiness, come/get/be back/down to earth  և այլն:

Դիտարկվող լեզուներում հանդիպող բնության երևույթ, առարկա բաղադրիչով դարձվածային տարբերակները, հանդես գալով բառային, քերականական (ձևաբանական և շարահյուսական) և քանակական տարբեր ձևերով, ներկայացնում են նույն դարձվածքը՝ պահպանելով իմաստային նույնությունը, լեզվի կառուցվածքային օրինաչափություններն ու ազգային լեզվամտածողությունը:

ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ ВАРИАНТЫ С КОМПОНЕНТАМИ ЯВЛЕНИЙ И ОБЪЕКТОВ ПРИРОДЫ В АРМЯНСКОМ, РУССКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ

ПЕТРОСЯН А. Г.

Резюме

Большинство фразеологизмов характеризуется  постоян-ным словарным и грамматическим составом  компонентов, но встречаются фразеологизмы, имеющие разновидности. Грамматические,  лексические (словарные) и количественные (квантитативные) формы фразеологических вариантов с   компонентами явлений и объектов природы в армянском, русском и английском языках семантически предсталяют один и тот же фразеологизм. Oсобенности фразеологи-ческих вариантов дают возможность употребить один вариант вместо другого, сохранив при этом его значение.

PHRASEOLOGICAL VARIANTS WITH THE COMPONENTS

OF NATURE PHENOMENA AND OBJECTS IN

ARMENIAN, RUSSIAN AND ENGLISH

H. PETROSYAN

Abstract

Most phraseological units have regular and fixed lexical, grammatical structure of components, but sometimes we come across varieties of the same idiomatic phrases. Phraseological unit variants with the components of nature phenomena and objects in the mentioned languages have grammatical, lexical and quantitative variant forms, which semantically introduce one and the same phraseological unit. Peculiarities of idiom variants give a chance to use one variant instead of the other meantime maintaining the meaning.

Заметки

[←1]

Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Ե., 1999, էջ 308: