ՉՆՔՈՒՇԻ  ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ  ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍԱՐԳՍՅԱՆ  Ա. ՅՈՒ.

Չնքուշ գյուղաքաղաքը* գտնվել է Հայոց Միջագետքի եպիսկոպոսանիստ և մայրաքաղաք Ամիդից հյուսիս-արևմուտք՝ 103 կմ հեռավորության վրա[1]: Բնակավայրը հայտնի է Սիրահայաց Ս. Աստվածածին վանքով և քաղաքամիջի Ս. Կարապետ եկեղեցով[2]: Չնքուշի հետ է կապված նաև հարակից Ատիշ (Ադիշ) գյուղը, որի կառույցներից հիշատակվում են Ս. Սարգիս, Ս. Կարապետ ու  Ս. Մարուֆին եկեղեցիները[3]: 1895 թ. ջարդերի ժամանակ Ատիշն ամբողջությամբ այրվել է (310 տուն), և գյուղը գաղթել է Չնքուշ, իսկ  1915 թ. բնաջնջվել է նաև Չնքուշը (10000 հայ բնակչություն)[4]:

Չնքուշի պատմության մեջ մեծ դերակատարություն  է ունեցել հոգևոր կյանքը, որի վերաբերյալ տեղեկություններ են պահպանվել  գրչագիր մատյանների հիշատակարաններում: Դրանք  այլևայլ դեպքերի հավաստի ծանուցումներով ձեռք են բերել սկզբնաղբյուրի արժեք: Բնակավայրի մասին գրականությունը մեծ չէ, և ուշադրության է արժանի հատկապես «Կռունկ» շաբաթաթերթի (Ֆիլադելֆիա, 1919-1962) խմբագիր Գառնիկ Գևորգյանի «Չնքուշապատում» աշխատությունը, որը ներառում է Չնքուշին վերաբերող բոլոր տեղեկությունները՝ պատմություն, ժողովրդական բանահյուսություն, բառարան, անգամ հատվածներ Մինաս Ամդեցու «Օրագրութիւնից»:

Արդ, հիշատակարանների համադրումով փորձենք  ներկայացնել Չնքուշի ձեռագրական ժառանգությունը՝ որպես հոգևոր-մշակութային պատմության  կարևոր գործառույթ:

Չնքուշի Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքը, ըստ Գարեգին Սրվանձտյանցի  «Թորոս Աղբար» աշխատության մեջ տեղ գտած հիշատակարան-պատմության,  հիմնադրվել է 1561 թ. մոտակա բնակավայր Ջերմուկից փախստական դարձած Պողոս վարդապետի կողմից. «Արդ ի թվ. ամի տեառն 1561, եւ հայոց թվին Ռ. Ժ. …Յայսմ դառն եւ դժուար ժամանակի, որ էր թվական Ռ. Ժ. ին  նախ եւ յառաջ Պաւղոս վարդապետ այր հոգեշնորհ, որ էր յերկրէն Հասառնայ, որ է նահանգէն Ջերմուկայ, եւ այժմ ասի Հասառնայ գալայ, ուր էր վանքն երկրին մեր, զոր քակեալ աւերէին ազգն քրդաց. եւ այս լուսահոգի Պաւղոս վարդապետն փախստեայ դիմելով ի մատուռս այս, որ է յանուն Ս. Աստուածածնի, զոր ի վաղուց ժամանակաց կառուցեալ էր նախնեաց սրբոց. եկեալ աստ երջանիկ վարդապետն Պաւղոս ուխտ եւ աթոռ կարգեալ եւ հաստատեալ ի նոյն ժամանակի, ոչ գոյ եղեալ պարիսպ եւ շինութիւն, բայց միայն խուց եւ տնտեսատուն, այսպէս կառավարելով մինչեւ ի թվ. Ռ. Խ. Բ (1593). լինի զրաւ կենաց նորին….»[5]:

Վանքը նշանավորվում է Պողոս վարդապետի հաջոդ վանահայր Մարտիրոս Չնքուշեցու օրոք (1593-1632), որն ըստ երևույթին, հիմնել է Չնքուշի վարդապետանոցը[6]: Մարտիրոս վարդապետն  աշակերտել է նշանավոր վարդապետ և եկեղեցական գործիչ Պետրոս Կարկառեցուն (1552-1608): Ժամանակի պատմիչ Գրիգոր Դարանաղցին արժևորում է հատկապես  Կարկառեցու ուսուցչական վաստակը՝ բազմաթիվ առիթներով հիշատակելով նրա «լսարանն» ու աշակերտներին[7]: Նա Հայոց Միջագետքի եպիսկոպոս Հովհաննես Շիրակի (1553-1582) աշակերտներից էր և մատենագրության մեջ ընդունված՝ Արևմտյան վարդապետական  ճյուղի գլխավոր ներկա-յացուցիչներից, նույնիսկ պահպանվել են  ցանկեր, որտեղ վարդապետների Արևմտյան մի  ճյուղը շարունակվում է  Կարկառեցու և նրա աշակերտ Մարտիրոսի և Չնքուշի վարդապետների անուններով՝ ներառյալ մինչև Հովհաննես Բ Չնքուշեցի վանահայրը (1703-1723)[8]: Այս ճյուղավորման փաստագրումն ինքին վկայում է Չնքուշի վարդապետանոցի կշռի մասին, իսկ այդ  ցանկում  Երուսաղեմի պատրիարք (1666-1668, 1670-1677) և կաթողիկոս (1681-1691) Եղիազար Այնթափցու, եկեղեցական հայտնի գործիչ, Երուսաղեմի պատրիարք (1697-1704), մատենագիր Մինաս Համդեցու անունները ևս մեկ փաստարկ են ասվածի վերաբերյալ:

Վարդապետանոցի հիմնումը և բարձր կրթություն ապահովելը պայմանավորված էր XVI դ. երկրորդ կեսին սկսված Հայոց Միջագետքի հոգևոր-մշակութային վերընթացով, մասնավորապես՝ Հովհաննես Շիրակի և նրա հետևորդների գործունեությամբ[9]:

Չնքուշի վանական կյանքի աշխուժացմանը զուգընթաց սկսում է զարգանալ գրչությունը, որը  նշանավորվում է հատկապես XVI դարավերջի գրիչ Գասպարի գործերով:

1. Շարակնոց (անհայտ - Ս. Ա.)-1580 թ.: Տեղը՝ Չնքուշ: Գրիչ՝ Գասպար դպ.[10]:

Ըստ հիշատակարանի պահպանված մասի՝ «Գրեալ Շէնգուժ (Չնքուշ) գիւղաքաղաք, ի թվին Ռ. Ի. Թ (1580) ի դառն եւ նեղ ժա-մանակի…տիրեալ էր աշխարհիս Հայոց սով, սուր, գերութիւն… յիշեցէք Գասպար դպիրս…ժամանակս (գրելոյ) ամառային էր եւ ճանճին չարիքն եւ խայթուածքն յոլով էր. ո՛հ այս ճանճերու չարիքն»[11]: Հատվածը քաղված է «Թորոս Աղբար» աշխատասիրու-թյունից, որի հիշատակարանների բաժինը նվիրված է Փորք Հայքի և Մեծ Հայքի հարավային գավառների ձեռագրերին: Ձեռագրերը խմբավորված են ըստ գտնվելու վայրերի, և դրանց նկարագրությունը սահմանափակված է վերնագրի և հիշատակարանից հատվածների մեջբերումով. երբեմն հիշատակարանները կրճատումներով են կամ ոչ ամբողջական[12]: Ձեռագրերի մեծ մասը ոչնչացվել է և  անհետացել 1895-1896 թթ. ջարդերի և 1915 թ. ցեղասպանության ընթացքում: Մեջբերված կտորը, բարեբախտաբար, ձեռագրի վե-րաբերյալ հիմնական տվյալներ է պարունակում: Սրվանձտյանցի ցուցակագրման ժամանակ այն գտնվել է Բարձրահայաց Ս. Աստվածածին վանքում (Դիարբեքիրի նահանգ, Արղնի շրջան) և այս տվյալը կարող է շաղկապվել ստացողի անվան  հետ:

2 Շարակնոց (Մ1627) -1586 թ.: Տեղ՝ Չնքուշ: Գրիչ՝ Գասպար երեց[13]:

Այս հիշատակարանային տվյալները լրացնում են նախորդին. «Գրեցաւ Երգարանս այս ի գիւղաքաղաքս Շէնքուշ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնին եւ Սուրբ Կարապետին, ի լաւ եւ ընտիր աւրինակէ Խլկցի, ի թվին ՌԼԵ (1586), ձեռամբս մեղսամակարդ անձիս եւ սուտանուն՝ Գասբար չերիցուս, որ կամաւ իմով անձն առեալ եմ տարագիր եւ աւժար եմ ընթանալ զհետ կորուսչին` գերեալսն ի նմանէ, որ եւ իմ ակնկալութիւն եպերելոյս ի կորուստն է…. Արդ, աղաչեմ զմեզ, ո՜վ մանկունք սուրբ եկեղեցոյ, որք հան-դիպիք այսմ Երգարանիս, սղալանաց եւ պակասանաց եւ ան-արուեստ գրչութեանս եւ գրադարձիս անմեղադիր լերուք…»[14]: Սա Չնքուշի քաղաքամեջի Ս. Կարապետ եկեղեցու հնության մասին փաստող առաջին վկայությունն է: Չնայած ստացողի անուն չի նշվում, սակայն մեջբերվածից պարզ է դառնում, որ ձեռագիրն օրինակվել է եկեղեցական կիրառության համար: Այստեղ նաև Գասպար գրչի մասին հետաքրքիր փաստեր կան. ինչպես տեսնում ենք, նա դպիրից երեցի աստիճանի է բարձրացել, նաև պարզվում է, որ Գասպարը տեղաբնիկ չէ:

3. Շարակնոց (Ե1612) -1588թ.: Տեղ՝ Չնքուշ: Գրիչ՝ Գասպար[15]: Ստացող՝ Յակոբ երեց և տէր Սահակ:

Ձեռագրի հիշատակարանը ստացողների անունների հավելումով գրեթե նույնությամբ կրկնում է  նախորդը:

4. Շարակնոց (MAF56) -1591թ.: Տեղ՝ Չնքուշ: Գրիչ՝ Գասպար: Ստացող՝ Աստվածատուր եպ.[16]:

Ձեռագիրն ունի երկու մեծ հիշատակարան՝ գրչի և հետագա ստացողի: Գրչի հիշատակարանը վերևում մեջբերվածը բովանդակելուց բացի (տե՛ս Մ1627), հավելյալ տեղեկություններ է հաղորդում Գասպարի ընտանիքի անդամների վերաբերյալ: Ստացող Աստվածատուր եպիսկոպոսի պաշտոնավարման վայրը նշված չէ: 1591 թ. մոտ ժամանակահատվածում նույնանուն եպիսկոպոսի անունով հայտի են երկու ձեռագիր՝ գրված 1594 թ.: Դրանցում նրա անունը կապվում է Ջերմուկի՝ վերը նշված Աբդլմսեհ վանքի հետ[17]:

Հետագա ստացողի հիշատակարանը կարևոր է թե՛ ձեռագրի ճակատագրի, թե՛ առաջին ստացողի վերաբերյալ  տվյալների պա-կասը լրացնելու համար: Երկրորդ ստացողն է մահտեսի Դավիթ պատանին. «Վերստին ստացօղ եղեւ…. մահտեսի Դաւիթ պատանին….Եւ մանուկս այս՝ է ցեղեալ ի զարմէն խոճայ  Ասատխանենց, որդի մահտեսի Յունանին եւ եղբօր որդի մահտեսի Յովհաննիսին: Յառաջնորդութեան Ամիթ մայրաքաղաքիս տեառն Իսահակայ աստուածաբան վարդապետին եւ ի կաթողիկոսութեան սրբոյ Էջմիածնի՝ տեառն Նահապետի ամենայն հայոց Հայրապետի, եւ ի թագաւորութեան Օսմանցոց Սուլթան Մուստաֆայ կոչեցելոյ»[18]: Այստեղ որոշ տվյալներ հստակեցման կարիք ունեն: Խոջա Ասատ-խանը Երուսաղեմի թիվ 1947 ձեռագրի պատվիրատուն է, որը գրվել է Ամիդում (1660 թ.) և նվիրատրվել Երուսաղեմի Սրբոց  Հակոբյանց վանքին[19]: Այս և Ֆրանսիայի հայկական թանգարանի (MAF 56) ձեռագրերի հիշատակարանային տվյալների համադրումը կասկածի տեղիք չի թողնում, որ Ասատխանը, հետևաբար և Դավիթը ամդեցիներ են: Ձեռագիրը ստանալու թվականը նույնպես բացակայում է, սակայն Նահապետ կաթողիկոսի (1691-1705), Ամիդի առաջնորդ Իսահակ վարդապետի (1690-1711)[20] և օսմանյան սուլ-թան Մուստաֆա Բ-ի (1694-1703) հիշատակումը թույլ  են տալիս նշել ժամանակը. ստանալու տարեթիվը պետք է փնտրել 1694-1703 թթ. միջև ընկած ժամանակահատվածում:

Փաստորեն, ձեռագիրը Աստվածատուր եպիսկոպոսից մոտ մեկ դար անց հայտնվել է Ամիդում: Ենթադրելի է, որ այն հեռու չի տարվել, հետևաբար Աստվածատուրին Ջերմուկի վանքի նույնա-նուն եպիսկոպոսի հետ կապելը հավանական վարկած է:

Թվարկված շարակնոցներից մեզ հասած երեք օրինակները (I-ը՝ անհայտ) Խլկեցու խմբագրությամբ են, և դրանց արտաքին նկարագրությունը գրեթե նույնն է[21]: Մանրանկարչության տեսանկյունից առանձնահատուկ է Ֆրանսիայի Հայկական թանգարանում պահվող ձեռագիրը (MAF 56)[22], որում երևում են Գասպարի նկարչական  ձիրքն ու հմտությունը:

5. Ավետարան (անհայտ - Ս. Ա.)-Թիվ՝ անհայտ: Տեղ՝ Չնքուշ: Գրիչ` Գասպար:  Ստացող` Միհե տիկին[23]:

Ցուցակագրման ժամանակ ձեռագիրը գտնվել է Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքում: Հիշատակարանային տվյալներն     աղճատված են:

6. Գևորգ Սկևռացի, Մեկնութիւն Եսայու մարգարեութեան (Վ1380) -1593թ.: Տեղ` Կարկառ: Գրիչ՝ Գասպար[24]:

Ձեռագրի հիշատակարանը տեղեկություն է հաղորդում Գասպարի՝ Կարկառում հաստատվելու և նրա  հեղինակություն վայելելու վերեբերյալ.  «Արդ ես նուաստս եւ անպիտանս եւ թշուառացեալս  յամենեցունց, եկեալ առ ոտս քաջ րաբունապետի Պետրոսի վարդապետի, հանգչելով ի գոգ նորա եւ սպասաւորելով նմա եւ կերակրելով ի տուէ եւ ի գիշերի զբանն կենաց…մեղաց թողութիւն խնդրել Գասպար գծողիս և սիրելի եղբարց իմոց եւ աշակերտակցացն իմոց…»[25]: Այն նույնանում է նախորդ ձեռագրերի գրչի հետ ընտանիքի անդամների անուններով, որոնց բոլորին կորցրել է մեկ ամսվա ընթացքում: Տվյալ ձեռագրի հիշատա-կարանային տվյալները թույլ են տալիս Գասպար գրչի մասին նոր բացահայտումներ անել: Գրիգոր Դարանաղցին Պետրոս Կարկառեցու բազմաթիվ աշակերտների մեջ նշում  է «Չնքուշեցի Գասպար վարդապետ»[26] անվանումը: Հետևաբար, համանուն վարդապետն ու գրիչը նույն անձն են:

7. Բառարան (անհայտ-Ս.Ա.) -1594 թ.: Տեղ` Կարկառ: Գրիչ՝ անհայտ: Ստացող` Պետրոս վարդապետ (Կարկառեցի-Ս. Ա.) [27]:

Ձեռագիրը պահվել է Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքում և գրվել է Պետրոս Կարկառեցու անանուն աշակերտների կողմից: Սա ենթադրել է տալիս, որ Գասպարը մասնակցություն ունի ձեռագրի գրչության գործում:

8. Մաշտոց (BL Arm. 2669)-1605: Տեղ` Ատիշ: Գրիչ` Բարսեղ: Ստացող` Յոհան (Հարպաթու գյուղից)[28]:

Ըստ ստացողի հիշատակարանի` «Արդ` գրեցաւ…ի թըւականիս Հայոց ՌԾԴ (1605) ամին, ի գեւղս որ այժմ ասի Ատիշ, ընդ հովանեաւ Ս. Կարապետին և Ս. Սարգսին, ի հայրապետության տեառն տէր Գրիգորի [նկատի ունի Գրիգոր ԺԳ կաթ.-ին (1603-1605)` Սրապիոն Ուռհայեցուն-Ս.Ա.] և մերոյ առաջնորդի Ս. ուխտիս Աստուածածնին` տէր Ղազար արհեպիսկոպոսին… կրկին անգամ յիշեցէք ի Քրիստոս Յոհանն, որ ըստացաւ զՄաշթոցս զայս՛ ի հալալ ընչից իւրոց, եդ յիշատակ Ս. Աստուածածնի միջի վանքն…»[29]: Այս ձեռագիրը գրվել է Չնքուշին հարող Ատիշում, որտեղ նշված եկեղեցիները առաջին անգամն են հիշատակվում[30]: Բրիտանական թանգարանի ձեռագրացուցակը կազմող Կոնիբիրը Ղազարին համարում է Ատիշի արքեպիսկոպոս, սակայն, գյուղը պատկանել է Չնքուշի թեմին, բացի այդ, այլ աղբյուրներում Ղազար արքեպիսկոպոսը հիշատակվում է որպես Արղնի առաջնորդ[31]: Նաև «Չնքուշապատման» հեղինակ Գառնիկ Գևորգյանը, ձեռա-գիրն անձամբ տեսնելով Բրիտանական թանգարանում, ևս մեկ կարևոր դիտարկում է արել այդ առիթով` նշելով, որ ստացող Հովհաննեսի բնակավայր Հարպաթո գյուղը Արղնում է[32]:  Հետևա-բար, ձեռագիրը նվիրաբերվել է Արղնի Բարձրահայաց Ս. Աստվածածին վանքին:

Այդուհետև, Չնքուշում ձեռագրեր օրինակելու վերաբերյալ տեղեկությունները միայն վկայությունների տեսքով են` «Թորոս Աղբարի» նշված հիշատակարան-պատմության մեջ, որտեղ Մարտիրոս Չնքուշեցուն «գոն ծրեալ մատանց նորին յոլով գրեանք ի սուրբ վանքս….» բնութագրումն է տրվում, իսկ Մարկոս Չնքուշեցու (1643-1679) մասին ասվում է. «Գանձատետր մի գրեալ ձեռամբ իւրոյ»[33]:

Ձեռագրերի մեծ մասի գրիչ Գասպարի թողած հիշատակարաններն արժեքավոր են թե՛ Չնքուշի պատմության և թե՛ իր կենսագրության համար: Ոչ բոլոր ձեռագրերի հիշատակարաններում է Գասպարը ազգականների անուններ նշել, որի շնորհիվ համանուն գրիչներին նույնացնելը կասկածից դուրս կլիներ: Սակայն Գասպար-Չնքուշ անունների փոխկապակցվածությունը, այլ գրիչների անունների հայտնի չլինելը, նաև թվական տվյալներ նշելն ու հիշատակարանների ոճական նմանությունը  թույլ տվեցին վերջինիս վերագրել յոթ ձեռագիր: Տեղեկություններն ավելի հարուստ կլինեին, եթե «Թորոս Աղբար» հիշատակարանների ժողովածուում Գասպարի անունով երեք (որոնցից մեկը՝ կասկածելի)  ձեռագրերը պահպանված լինեին:

Գրչության շարունակական չլինելու վերաբերյալ այլ ապա-ցույց են Չնքուշի վարդապետների՝ Ամիդի գրչակենտրոնին արված պատվերները, որոնց հիշատակարանները լի են կարևոր տեղեկություններով:  Ստորև ներկայացնենք այդ ձեռագրերը` կարևորելով  Ամիդ-Չնքուշ փոխառնչություններն ու պատմական տեղեկությունները:

1. Համառոտ Աստվածաշունչ (անհայտ-Ս. Ա.) [34] -1621 թ.: Տեղ` անհայտ: Գրիչ` անհայտ: Ստացող` Մարտիրոս Չնքուշեցի[35]:

Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածնում պահվող այս ձեռագիրը              չի պահպանվել, և կրճատ հիշատակարանը Մինաս Համդեցունն  է (Չնքուշի առաջնորդ` 1679-1703 թթ.), որը ձեռագրի ժառանգորդն է: Այնուամենայիվ, մեզ հասած տվյալներով,  հնարավոր է ենթադրություններ անել գրչության վայրի վերաբերյալ (տե՛ս ստորև):

2. Աստվածաշունչ (անհայտ-Ս. Ա.)-1626 թ.: Տեղ՝ Ամիդ: Գրիչ և ծաղկող՝ Մինաս և նրա աշակերտներ Հովհաննես և Առաքել: Ստացող՝ Մարտիրոս Չնքուշեցի, Հովհաննես Չնքուշեցի (Չնքուշի հետագա առաջնորդ՝ 1632-1643 թթ.)[36]:

Վերը նշված հավաքածուի այս օրինակը նույնպես չի պահ-պանվել, այնուամենայնիվ, հիշատակարանում բազմաբնույթ տեղեկություններ են հաղորդվում ձեռագրի գրվելու և տիրող քաղաքական իրավիճակի, ինչպես նաև  ստացող վարդապետների վերաբերյալ.  «Պատուական ծերունին Տէր Մարտիրոս արքեպիսկոպոսն և ….քաջ փիլիսոփայն Տէր Յովհաննէս վարդապետն ցանկացող և փափաքող եղեն աստուածային մեծ բուրաստանիս….»[37]:

3. Ավետարան (BAV85)-1637 թ.: Տեղ՝ Ամիդ: Գրիչ, ծաղկող՝ Մինաս: Ստացող՝ Յովհաննես վարդապետ[38]:

Ձեռագիրն  այժմ պահվում է Վատիկանի գրադարանի Բորգյան  հավաքածուում: Ծաղկողի, ստացողի և հետագայի ընդարձակ հիշատակարաններում ձեռագրի գրչության, ստացողի, ծաղկողի, Չնքուշի և Ամիդ-Չնքուշ փոխառնչությունների վերաբերյալ բազմաբնույթ տեղեկություններ են պարունակվում: Մենք հաջորդաբար կանդրադառնանք նշված երեք հիշատակարաններին:

Ըստ Մինաս ծաղկողի հիշատակարանի` «Եղև ինձ մեղապարտ և թարմատար գրչի Մինասի հանդիպիլ յաստուածապահ և ի՚տիրա-խնամ գիւղաքաղաքն Շենքուշ որ ստուգաբանի Շէն քօշայ որ և այսպէս է. առ սիրելի և բազմագութ  երախտաւորն իմ տէր Յոհանէս սրբազան Հայրապէտն և աստուածաբան վարդապետն. յորդորեաց զքեռու որդին իւր զԹորոսն (պարոն պատվանունով - Ս. Ա.) և            հարկեաց( ի վերայ իմ գրել  զգիրս Աւետարանիս, և ես յանձն առա…..»[39]: Շարունակության մեջ ասվում է, որ հանձնառու պատվիրատու պարոն Թորոսը խոջայական գերդաստանից է՝ ամդեցի խոջա Մաղսուտի ազգականը: Փաստորեն, Հովհաննես Չնքուշեցի վարդապետը՝ պարոն Թորոսի քեռորդին, խոջա Մաղսուտի եղբոր` Հովասափի թոռն է: Իսկ խոջա Մաղսուտը Էջմիածնի հայրապե-տական աթոռի դեմ Սահակի դավադրությունը կանխող Տիգրա-նակերտի համաժողովի (1630 թ.)  գլխավոր մասնակիցներից է[40]:

Այս հիշատակարանը նաև Հովհաննես վարդապետի համբավի և երկու կենտրոնների փոխգործակցության մասին վկայող մեկ օրի-նակ է, ըստ որի՝ «…եկն Շնքուշայ տէր Յովհաննէս աստուածաբան վարդապետն ի քաղաքս Համիթ (1635-1637 թթ - Ս. Ա.) և նստեալ ի Ս. Սարգիս յեկեղեցին դաս ասելով, և լուսաւորելով զբազումս աստուածիմաստ վարդապետութեամբն իւրով»[41]: Մինաս ծաղկողը Հովհաննես Չնքուշեցու հետ հիշատակում է նաև Չնքուշի մի շարք հոգևորականների անուններ, որը խոսում է վանական կյանքի աշխուժության մասին[42]:

Ստացողի` Հովհաննես Չնքուշեցու հիշատակարանը մանրամասն պատմում է գրչության ավարտից հետո Մինաս գրչապետի   հիվանդանալու և մահվան մասին: Իսկ հետագայի հիշատակարանում մասնավորապես ասվում է. «….ես շնքուշցի Սարգիսս և  այլք ոմանք ընդ իս, վասն պակասութեան մերոյ եկեղեցւոյն: Որ ի մէջ սովու և հարկապահանջութեան գոլով բերաք զայս Բ Աւետարանքս ի Յամիթ, և սուլթան մէզատն ծախեցաք զսոսա. ԿԵ (65) ղուռուշ: Եւ գնօղք եղէն սուրբ Սարգսայ եկեղեցւոյ երեսփոխան խոճայ Սարգիսն և այլ տովլաթաւորք վասն եկեղեցւոյն իւրեանց, ի թվին ՌՃԼԸ (1689)»[43]: Շարունակության մեջ հայտնի է դառնում, որ  վաճառքից մեկ տարի անց  Ավետարանը վերագնվում է, և դրվում Չնքուշի Ս. Կարապետ եկեղեցում Ամիդի առաջնորդ Իսահակ վարդապետի այն պայմանով, որ այլևս դուրս չպետք է հանվի եկեղեցուց:

Փաստորեն, ձեռագրի գրչության ժամանակի և հետագայի հիշատակարանները հակակշռում են իրար. ի տարբերություն ձեռագիրը պատվիրելու ժամանակի հոգևոր հաստատությունը դարա-վերջին վատթար վիճակում էր հայտնվել:

Ամիդի կենտրոնին չնքուշեցի վարդապետների պարբերական  պատվերներից ենթադրում ենք, որ առաջին՝ «Համառոտ Աստվածաշունչ» ձեռագրի գրչության վայրը նույնպես Ամիդն է:

4. Աւետարան (Ե2347)-1652 թ.: Տեղ` Ամիդ: Գրիչ` Խաչատուր:  Ստացող` Մալիճան[44]:

Գրչի հիշատակարնում Միջագետքի առաջնորդի անունը հիշա-տակելուց բացի` նշվում է նաև «զսրբազան դիտապետն զտէր Մարկոս հայրապետն եւ աստուածաբան վարդապետն», որից հետո ասվում է ձեռագիրը Ս. Աստվածածին  «եկեղեցում» դրվելու մասին: Ժամանակաշրջանը համընկնում է  Մարկոս Չնքուշեցու պաշտոնավարման (1643-1679)  և եկեղեցական աստիճանի հետ: Նշենք, որ այդ շրջանում նույնանուն այլ վարդապետ հայտնի չէ[45]: Հետևաբար կարծում ենք, որ խոսքը  Սիրահայաց Ս. Աստվածածնի մասին է:

5. Աղոթամատույց (Մ42) -1677 թ.: Տեղ՝ անհայտ: Գրիչ՝ Թումա երեց: Ստացող՝ Մարկոս վարդապետ[46]:

Աղոթամատույցի ստացողը  աստվածաբանության վարդապետ Մարկոսն է: Նախորդ ձեռագրի օրինակով՝ ենթադրվում է, որ պատիրատուն Չնքուշի Մարկոս վարդապետն է: Իսկ գրչության տեղայնացման համար նշված հիմնավորումներին գումարվում է գրչի անունը (տե՛ս ստորև):

6. Ժողուածոյ (Մ2038)-1674 թ.: Տեղ՝ Ամիդ: Գրիչ՝ Թումա:   Ստացող՝ Մինաս Ամթեցի (Չնքուշի վանահայր՝ 1679-1703) [47]:

7. Պատմագիրք Հայոց (Մ1482)-1678 թ.: Տեղ՝ Ալիփուղար գիւղ (Ամիդի արվարձանային գյուղերից է[48]): Գրիչ՝ Գրիգոր, Թումա: Ստացող՝ Մինաս վարդապետ[49]:

Մատենագիր, եկեղեցական մի շարք պաշտոններ զբաղեցրած Մինաս վարդապետը տարբեր գրչակենտրոնների (հատկապես Եվդոկիայի[50]) պատվերներ է տվել, որոնց մեջ կա նաև Ամիդը: Ձեռագրերի հիշատակարանները հարուստ չեն տեղեկատվությամբ, սակայն,  ինչպես նկատեցինք, այս երկու ձեռագրերի և Մ42 Աղոթամատույցի գրիչների անունները նույնանում են: Այդ փաստը ենթադրել է տալիս, որ  վերջինիս գրչության վայրը Ամիդն է: Այս ենթադրության համար հավելյալ փաստարկ է  գրելաձևի և ուղղագրության համեմատությունը:

Այսպիսով, հիշատակարանային տվյալների համադրումով փորձ արվեց ամբողջացնել Չնքուշի ձեռագրական ժառանգությունը: Այն Չնքուշի և առհասարակ Հայոց Միջագետքի հոգևոր-մշակութային կյանքի (XVI դարի  վերջին քառորդից մինչև XVII դարավերջ) մի կողմն է ներկայացնում, որի ուսումնասիրությամբ հնարավոր եղավ էական  ճշգրտումներ կատարել նյութի շրջանակում:

Չնքուշի գրչության պատմությունը մեծ չէ և արժևորվում է միայն Գասպար գրչի գործերով:  Սա կարող էր պայմանավորված լինել տարբեր հանգամանքներով: Ամենահավանական վարկածն այն է, որ առավելապես կարևորվել է վարդապետական կրթությունը, իսկ գրչությունը երկրորդ պլան է մղվել: Նույն երևույթին հանդիպում ենք նաև Բաղեշի դպրոցի պարագայում, երբ Բաղեշը XVII դարում տվեց վարդապետների մի ամբողջ շարք, սակայն գրչության տեսանկյունից  բավական համեստ է[51]:

Գասպար գրչի  օրինակած ձեռագրերի հիշատակարնների քննությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ  նա՝

- Հեղինակավոր գրիչ էր, որի վկայությունն է ձեռագրերի պատվիրատուներ ունենալը, այդ թվում՝ եպիսկոպոսական, ինչպես նաև նրա վկայությունը աշակերտներ ունենալու վերաբերյալ,

- Գրիգոր Դարանաղցու երկում նշված Պետրոս Կարկառեցու աշակերտը «Չնքուշեցի  Գասպար վարդապետն» է:

Չնքուշ-Կարկառ փոխառնչությունների օրինակներ են Չնքուշի գրչության մարումը, վարդապետների` Ամիդի դպրոցին արած պարբերական պատվերները և դրանց հիշատակարանային տվյալները: Այս ամենից կարելի է ենթադրել, որ՝

- Չնքուշը սերտորեն կապված էր եպիսկոպոսանիստ Ամիդ հետ,

- Չնքուշի հոգևոր դասը բարեկեցիկ պայմաններ ուներ, քանի որ  նրանց տված պատվերներից շատերը նկարազարդ ձեռագրեր են,  և անգամ Բորգյան հավաքածուի Ավետարանը մեկենասի միջոցով է նվիրաբերվել Սիրահայաց Սուրբ Աստվածածին վանքին:

ПИСЬМЕННОЕ НАСЛЕДИЕ ЧНКУША

САРГСЯН А. Ю.

Резюме

Селение Чнкуш находилось в Армянской Месопотамии и являлось как духовным, так и культурным центром. В с. Чнкуш действовала духовная семинария. Воспитанники се-минарии содействовали развитию армянской письменности, от руки переписывая и передавая будущим поколениям духовную литературу, в частности, Евангелие. Среди этих писцов прославился писец Гаспар, являвшийся учеником Петроса Каркареци и известный как “Архимандрит Гаспар Чнкушеци”, упомянутый Григором Даранакци. Со временем чнкушские архимандриты стали заказчиками рукописного центра г. Амид в Армянской Месопотамии.

MANUSCRIPT HERITAGE OF CHNQUSH

A. SARGSYAN

Abstract

Town Chnqush was located in Armenian Mesopotamia and was known both as spiritual and cultural center. A spiritual seminary operated in Chnqush. Pupils of the seminary contributed to the development of the Armenian literature. They studied spiritual literature and in particular, the manuscripts copying from hand to hand to future generations. Gaspar who was Petros Karkaretsi’s pupil was well known among scribes. Grigor Daranaktsi also mentioned him as “Archimandrid Gaspar Chnqushetsi”. Later chnkushian archimandrites became customers of Amid’s scriptorium in Armenian Mesopotamia.

Заметки

[←1]

Գէորգեան Գ., Չնքուշապատում (այսուհետև` Չնքուշապատում), հ. 1, Երուսաղեմ, 1970, էջ 4-6: Տե՛ս նաև Հակոբյան Թ., Մելիք-Բախշյան Ստ., Բարսեղյան Հ., Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան,          հ. 4, Ե., 1998, էջ 262, Հարությունյան Բ., Հայաստանի ազգային ատլաս, հ. Բ, Ե., 2008, էջ 80-81:

[←2]

Սրվանձտեանց  Գ., Թորոս Աղբար (այսուհետև՝ Թորոս Աղբար), հ. Բ,                     Կ. Պոլիս, 1884, էջ 187-190:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 454, 463,  տե՛ս նաև Չնքուշապատում, էջ 21:

[←4]

Չնքուշապատում, էջ 93-95, 65-66:

[←5]

Տե՛ս Թորոս Աղբար, էջ 457-458 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 20 ձե-ռագրի հիշատակարան): Ջերմուկ բնակավայրը գտնվել է Չնքուշից  29 կմ հե-ռավորության վրա (Հակոբյան Թ., նշվ. աշխ., հ. 4, էջ 401, տե՛ս նաև Չնքուշապատում, էջ 5): Բանն այն է, որ վանք հիմնելու համար Չնքուշը նպաստավոր վայր էր մի քանի առումներով. նախ, գլխավոր ճանապարհներից հեռու էր գտնվում (Հակոբյան Թ., նշվ. աշխ., հ. 4, էջ 262, Հարությունյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 80-81:), երկրորդ՝ գրեթե ամբողջությամբ հայատարր էր իրեն  հարող Ատիշ գյուղի հետ միասին (Չնքուշապատում, էջ 83-84) և, ինչպես Գառնիկ Գևորգյանն է փաստարկում, կիսանկախ դրություն է ունեցել մինչև XVII դ. վերջը (Չնքուշապատում, էջ 31-38,  Գէորգեան Գ., Հայ Չնքուշը ԺԸ               դար (Բազմավէպ, 1964, - 7-9, էջ 218-225), Գէորգեան Գ., ԺԷ դարու Չնքուշի մէկ խորհրդաւոր գաղտնիք (Սիոն, 1966, - 10-12, էջ 540-545):

[←6]

Հմմտ.  Թորոս Աղբար, էջ 458, 484,  Ակինեան Ն., Բաղեշի դպրոցը, Վիեննա, 1952, էջ 5, 14-17, Մինաս Համդեցու ‹‹Վարդապետաց գովասանք›› տաղը, որը ‹‹կարգ վարդապետացի›› չափածո տարբերակ է (Չնքուշապատում, էջ 116-118):

[←7]

Գրիգոր Դարանաղցի, Ժամանակագրութիւն, Երուսաղէմ, 1915, էջ 320-324, 351-353, 363-364, 390-393: Պետրոս Կարկառեցու մասին տե՛ս նաև Սիւրմէեան Ա., Հալէպի պատմութիւն, հ. 2, Փարիզ, 1950, էջ 117-129:

[←8]

Տե՛ս Թորոս Աղբար, էջ 458, 484, տե՛ս նաև Ակինեան Ն., նշվ. աշխ., էջ 5,      14-17, Չնքուշապատում, էջ 116-118:

[←9]

Հովհաննես Շիրակ (1553-1582), Ղուկաս Կեղեցի (1582-1592), Սրապիոն Ուռհայեցի (1592-1604), Բարսեղ Արծրունի (1604-1639) և այլք: Հայոց Միջա-գետքի հոգևոր գլխավոր կենտրոնը Ամիդն էր, որից բացի, տարածաշրջանում հայտնի էր Կարկառի դպրոցը՝ Պետրոս Կարկառեցու գլխավորությամբ:

[←10]

Թորոս աղբար, էջ 384 (Բարձրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 4):

[←11]

Նույն տեղում:

[←12]

Աշխատասիրությունը պաշտոնական վիճակագրություն է. այն իրականա-ցրել է Գարեգին Սրվանձտյանցը 1878-1879 թթ. ընթացքում՝ Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանի հանձնարարականով:

[←13]

Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան Մատենադարանի,               հ. Ե, Ե., 2009, էջ 683-686 (Մ1627):

[←14]

Նույն տեղում:

[←15]

Պողարեան Ն., Մայր ցուցակ ձեռագրաց Սրբոց Յակոբեանց, հ. 5, Երու-սաղէմ, 1971, էջ 410 (Ե1612):

[←16]

Vardanyan  E. Reflections of Armenia Manuscripts and Religious Art, Paris, 1912, pp. 60-63 (MAF56-Musռe armռnien de France ձեռ. 56): Տե՛ս նաև  Սիւրմէեան Ա., Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Եւրոպայի մասնաւոր հաւաքումներու, հ. 1, Փարիզ, 1950, էջ 70-72 (ԵվՄ30):

[←17]

Տե՛ս Սարգիսեան Բ., Սարգսեան Գ., Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց               Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, հ. Գ, Վենետիկ, 1966, էջ 106-110 (Վ326), Տաշեան Յ., Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխի-                 թարեանց ի Վիեննա, հ. Ա, Վիեննա, 1895., էջ 748-750 (Վի314):

[←18]

Vardanyan E., նշվ. աշխ.,  էջ 60-63, Սիւրմէեան Ա., նշվ. աշխ., էջ 70-72:

[←19]

Պողարեան Ն., նշվ. աշխ., հ. 6, Երուսաղէմ, 1972, էջ 503-504 (Ե1947):

[←20]

Իսահակ վարդապետի՝ Ամիդի և Հայոց Միջագետքի առաջնորդ լինելու թվական տվյալները ճշգրտել ենք հիշատակարաններով, որոնց մեջ նա  առաջին անգամ  որպես Ամիդի և Արղնի առաջնորդ է հիշատակվում 1690-ին, իսկ վերջին անգամ` 1711-ին: Այս մասին տե՛ս Ոսկեան Հ., Տիարպէքիրի կամ Տիգրանակերտի նահանգին վանքերը (Բազմավէպ, 1961, թիւ 1-6, էջ 51), տե՛ս նաև Tisserant E. Codies armeni Byblothecae Vatikanae Brgiani Vaticani Berberiani chisiani, Rome, MGMXXVII(1927), pp. 185-192 (BAV Borg. arm. 85/BAV85), Թորոս Աղբար, էջ 411-412:

[←21]

Մ1627-թերթ՝ 324: Նիւթ՝ թուղթ: Մեծ.՝ 11,5*8,2: Գր.՝ միասիւն: Գիր՝ բոլոր-գիր: Տող՝ 21: Կազմ՝ դրոշմազարդ շագանակագոյն կաշի, միջուկը՝ տախտակ, աստառը՝ կապոյտ կտաւ: Ե1612-թերթ՝ 332: Նիւթ՝ թուղթ: Մեծ.՝ 13,5*8,5*6: Գր.՝ միասիւն: Գիր՝ բոլորգիր: Տող՝ 23: Կազմ՝ կաշեկազմ տախտակեայ դրոշմազարդ: MAF56-թերթ՝ 310: Նիւթ՝ թութ: Մեծ.՝ 10*7,5*4: Գր՝. միասիւն: Գիր՝ բոլորգիր: Կազմ՝  կաշեպատ տախտակեայ, շագանակագոյն, լանջքով եւ թիկունքով, կողքին վրայ զոյգ ճարմանդով եւ շղթայակապ:

[←22]

Vardanyan E., նշվ. աշխ., էջ 60-63.

[←23]

Թորոս Աղբար, էջ 453 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 4):

[←24]

Ճեմճեմեան Ս., Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, հ. Է, Վենետիկ, 1996, էջ 767-770 (Վ1380):

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Գրիգոր Դարանաղցի, էջ 363:

[←27]

Թորոս Աղբար, էջ 454 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 19):

[←28]

Conybeare F. A catalogue of the Armenian manuscripts in the British             museum, London, 1913, pp 70-72 (BL Arm. 2669).

[←29]

Նույն տեղում:

[←30]

Հմմտ. Թորոս Աղբար, էջ 454 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 14),               էջ 463 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 28):

[←31]

Տե′ս Ակինեան Ն., Բարսեղ վ. Արծրունի, Եպիսկոպոս Ամիթի եւ վերատեսուչ Մուշի Առաքելոյ վանքի (Հանդէս Ամսօրեայ, - 10-12, 1956, էջ 438), տե՛ս նաև Տաշեան Յ., նշվ. աշխ., էջ 799-800 (Վի347):

[←32]

Conybeare F., նշվ. աշխ., pp. 70-2 հմմ. Գէորգեան Գ., Ճշտումներ Չնքուշի մասին (Բազմավէպ, 1966, - 1-3, էջ 56-60):

[←33]

Թորոս Աղբար, էջ 458 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ  20):

[←34]

Նույն տեղում, էջ 463-465 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 31): Սրվանձտյանցը  ձեռագիրը խորագրել է <<Աւետարան>>, որը, մեր կարծիքով, սխալ է: Մեր՝ <<Համառոտ Աստվածաշունչ>> խորագրումը պայմանավորված է հիշատակարանով, ըստ որի, <<Տէր Մարտիրոս Շընքուշցին տեսեալ զիմաստաշատ և զդիւրագիւտ կարգ տոհմից ազգակցութեանց պատմութեանց Հին և Նոր Կտակարանաց Աստուածաշունչ տառից. ետ գրել զսա ոսկենկար զարդուք ի վայելում սրբասէր անձին իւրոյ….>> (նույն տեղում): Այն  ձևային առումով տարբերվում է մնացած հիշատակարաններից, և, փաստորեն, դրանով էլ հատուկ է միայն տվյալ նյութին, հմմտ. CBL551 (Չեսթր Բիթի գրադարան), Մ10772, Մ2700, Մ481, Մ2710 ձեռագրերի հիշատակարանները:

[←35]

Նույն տեղում:

[←36]

Նույն տեղում, էջ 477-479 (Սիրահայաց Ս. Աստվածածին, թիվ 38):

[←37]

Նույն տեղում:

[←38]

Tisserant E., նշվ. աշխ., էջ  185-192 (BAV85):

[←39]

Նույն տեղում, էջ  187:

[←40]

Առաքել Դաւրիժեցի, Գիրք Պատմութեանց, Ե., 1990, էջ 202-207, տե՛ս նաև Օրմանեան Մ., Ազգապատում, հ. Բ, Էջմիածին, 2001, էջ 2798-2801: Խոջա Մաղսուտը պատվիրատուն է Մ1767, Վ198  ձեռագրերի, տե՛ս Մայր ցուցակ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի, հ. Ե, էջ 1129-1132  (Մ1767), Սարգիսեան Բ., Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վենետիկ, հ. Ա, Վենետիկ, 1914, էջ 831-834  (Վ198):

[←41]

Tisserant E., նշվ. աշխ., էջ 185-192 (BAV85):

[←42]

Մեսրոպ, տեր Թորոս, միաբաններ՝ մեծ տեր Խաչատուր,  փոքր տեր Խաչատուր, տեր Կիրակոս, տեր Յովհանես, տէր Մարկոս (Tisserant E., նշվ. աշխ., էջ 188): Նշված անուններով կարելի է կռահումներ անել, քանի որ հետագայում Չնքուշից այս անուններով եկեղեցական գործիչներ են հայտնի, սակայն այս դեպքում զերծ ենք մնում ենթադրություններից:

[←43]

Նույն տեղում, էջ 185-192:

[←44]

Պողարեան Ն., նշվ. աշխ., հ. 7, Երուսաղեմ, 1974, էջ 478-9 (Ե2347):

[←45]

Հմմտ. Աճառյան Հ., Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Գ. , Ե., 1946,              էջ 267: Այստեղ նշված ,Մարկոս Շնքլցինե, հավանաբար,  Մարկոս Չնքուշեցին է: Կարծում ենք, որ ազգանուն-տեղանունը սխալագրություն է:

[←46]

Մայր ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան Մատենադարանի, հ. Ա, Ե., 1984,  էջ 155-160 (Մ42):

[←47]

Նույն տեղում, հ. Զ, Ե., 2012, էջ 1153-4 (Մ2038):

[←48]

Տե′ս Էփրկյան Ս., Պատկերազարդ բանաշխարհիկ բառարան, Վենետիկ,  1902, էջ 49:

[←49]

Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան Մատենադարանի,                  հ. Դ, 2008, էջ 1381-1392 (Մ1482):

[←50]

Մինաս Համդեցու մասին տե′ս Աճառյան Հ., նշվ. աշխ., հ. Գ, էջ 344:  Մինաս վարդապետի հիմնական պատվերներ կատարողներն են եղել եվդոկացի Միքայել գրիչ-ծաղկողը և Մկրտում Ջուղայեցի գրչը ( Մ1149, Մ1370, Մ1483,  Վ 1100, Վ 911):

[←51]

Տե′ս Ակինեան Ն., Բաղեշի դպրոցը: