ՊԱՏԿԵՐԱՎՈՐՄԱՆ  ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ  ՄՈՒՇԵՂ  ԳԱԼՇՈՅԱՆԻ ԱԿՆԱՐԿՆԵՐՈՒՄ

ԵՐՎԱՆԴՅԱՆ Զ. Ա.

«Առաջին անգամ եմ անցնում այս ճանապարհով` զարմացած նայում եմ առնական լեռներին, ամպ է` մառախուղը թավալվում է կատարին, և տոհմիկ գյուղացու իմ երևակայությամբ ամեն սար դառնում է մի թոնրատուն, մառախուղը` երդիկից բարձրացող ծուխ…»[1]: Մուշեղ Գալշոյանի` «Ագռավաքար» էսսեից մեջբերված այս խոսքով սկսեցինք` ցույց տալու համար, թե հողեղեն աշխարհի ու նրա բնության աներևակայելի շքեղությունը  իր արյան հոսքի հետ զգացող «տոհմիկ գյուղացու» երևակայությունը պատկերա-ստեղծման ինչ ընթացք ունի: Հենց սկզբում շեշտենք, որ արձակագրի ստեղծագործական անհատականությունն ընդգծող լեզվամշակույթն ու պատկերային համակարգի ընտրությունը մեծապես պայմանավորվում են նրա ժանրային ու ոճային նախասիրություններով և որոշակի գեղարվեստական տարածքում գրական տարրերի համադրման մեծ վարպետությամբ:

Պայմանավորված ակնարկների կառուցվածքային, գաղափարական ու ոճային առանձնահատկություններով՝ Գալշոյանի խոսքարվեստի դիտարկումներից պարզվում են նրա գեղարվեստական մտածողությանը  հատուկ մի շարք առանձնագծեր, որոնք շատ թե քիչ չափով արտահայտվում են նրա գրական ժառանգությունը կազմող փոքր ու մեծ ծավալի ստեղծագործություններում: Նախքան պատկերավորման  ինքնատիպ համակարգին անդրադառնալը հարկ ենք համարում շեշտել կողմնորոշիչ մի դիտարկում. չնայած ակնարկների ներքին թեման ավելի քան ռեալիստական է, հեղինակի պատկերավոր մտածողության համակարգն ավելի շատ ռոմանտիկական է. նրա երազանքը, գեղագիտական իդեալն ու իրականությունը        ներթափանց են գրեթե բոլոր գործերում:

Այս առանձնահատկությունն իր տարաշերտ դրսևորումներով դիտարկման նյութ պիտի դարձնենք «Քեզ վերևից չպետք է նայել» ժողովածուում ամփոփված ակնարկների օրինակներով:

Ակնարկաշարի հատկապես դիմապատկեր-պատումները կրում են հեղինակի համադրական մտածողության կնիքը: Ակնարկներում համաձուլված են հերոսականն ու ողբերգականը, գեղարվեստական պատկերներով, հնարանքներով ու որոշակի պայմանականություններով սերտաճած են իրականն ու երևակայականը, օգտագործված են հեղինակի իմացական ու զգայական հարուստ հնարավորություններն ու լեզվաոճական հմտությունները:

Գալշոյանի հրապարակագրության շեշտառու առանձնահատկություններից է  խոսքի  անմիջականությունը: Հայտնի է, որ    հատկապես հասարակական մեծ հնչեղություն ունեցող թեմաներով ակնարկների զորությունը արծարծած թեմաների խորության, բազմազանության  և, անշուշտ, հեղինակային լայն դիտողականության մեջ է: Սակայն ընդգծենք՝ ոչ միայն: Ակնարկների գեղարվեստական կատարելության չափանիշներից է նաև գեղագիտորեն անթերի խոսքաոճային համակարգի, նուրբ պատկերավորության  միջոցով առինքնող անմիջականություն ստեղծելու հատկանիշը: Այս առանձնահատկությունը Գալշոյանն ապահովում է ժողովրդական մտածողությանն հատուկ խոսքաորակներով, ժողովրդա-                 խոսակցական լեզվաոճից օգտվելու իր անսահման հնարավորությամբ ու, որ ամենակարևորն է, գրելաձևի ինքնօրինակությամբ: Ակնարկներում խոսքի ու զգացումի փոխհարաբերությունն այն աստիճան է ներդաշնակ, որ կարողանում է անընդհատ լարված պահել պատումի ընթացքը:

Գալշոյանական խոսքի պատկերավորությունն սկսվում է հենց գործի հետ «հանդիպումից»` վերնագրից: Ակնարկների վերնագրերը հիմնականում գրողի ասելիքը կենտրոնացնող խորհրդանիշեր են: Հավաստենք՝ «Անվախճան գիշերում ուղեկցող լույսը», «Նրա ձեռքում դանակը կյանք է», «Իր ճամփան գտած մարդը», «Հո-րովելին ու կալի երգին վերջ չկա», «Կյանքին դաջված ոտնահետքեր», «Անթեղված ոգի», «Անապատից քաղցրություն քամող մարդիկ», «Հայի պես հին է երգը հայոց», «Ճանապարհը սրտով է անցնում», «Տաք ձեռքերով մարդիկ» և այլն: Հենց վերնագրերից սկիզբ առնող պատկերավորությամբ է արձակագիրն սկսում մարդու և հասարակության իր գեղագիտական իդեալի մարմնավորումը:

Մուշեղ Գալշոյանի ակնարկներում փոխհարստացնող դաշնության մեջ են հրապարակախոսական խոհն ու բարձրարվեստ  գեղարվեստականությունն ապահովող պատկերավորման միջոցները: Նրա ստեղծած պատկերավորման համակարգը նպաստում է խոսքի գեղագիտական ընկալմանը, խորապես ազդում ընթերցողի զգայական աշխարհի վրա ու կարևոր  դեր խաղում հերոսների և ներկայացվող իրադարձությունների նկատմամբ նրա վերաբեր-մունքի ձևավորման գործում: Այս գործառույթն իրականացնելու համար գրողի «լեզուն պետք է լինի «ձևափոխված», այսինքն՝ ոճավորված կա՛մ հնաբանությունների ձևով, կա՛մ որևէ այլ ձևով, կա՛մ էլ «օտարաբանությունների» գործածությամբ»[2]: Գալշոյանական «ձևափոխված» կամ «որևէ այլ ձևով ոճավորված» լեզվի առանձնակիությունն արտահայտվում է հեղինակային հայտնություններով ու արձակ կառուցվածքայնության խորքում ներքին առինքնող երաժշտականության առկայությամբ: Նրա արձակը շատ ավելի պոետական է, քան չափ ու ոտքով գրված բազմաթիվ ոտանավորներն են. հատկանիշ, որ Գալշոյանի գեղագիտության և բանարվեստի առանձնագծերի մեջ ուրույն կենսականություն ունի:

Գեղարվեստական փոքր տարածքում ասելիք ամբողջականացնելը վարպետություն է պահանջում: Ժամանակի հասարակական բարքերի, մարդկային փոխհարաբերությունների համապատկերը Գալշոյանը գոյավորում է՝ օգտագործելով հայերենի պատկերավորության հարուստ զինանոցը: Ինքնատիպ մակդիրները, փոխաբերություններն ու այլաբանությունները, չափազանցության ու անձնավորման անկրկնելի հնարքներն ու հնարանքները, նկարկեն համեմատությունները, ներքին խորիմաստ խոհ ու ապրումով հարակրկնությունները, իր իսկ բառով ասած՝ «գտածուրիկ» բառ              ու բանը, գեղագիտական ներազդեցությունից բացի, ստեղծում են խոսքային որակներով առանձնանշվող լեզվաոճական մի համակարգ, որը զուտ գալշոյանական է: Այդ համակարգի շրջանակում համադրվող գեղարվեստական խոսքի ու պատկերաստեղծման միջոցները անսպասելի երանգներ են մտցնում պատում. խտացնում են բառի, արտահայտության իմաստները, խոսքի գույներն ու բովանդակությունը, ստեղծում ժանրի համար կարևոր գեղագիտական մթնոլորտ:

Ակնարկներում լեզվական հնարանքների առատությունը, ազնվացնող խոհ ու զգացմունքի աշխարհը տանող քնարական զեղումները մեծապես նպաստում են հեղինակի հայեցումներից բխող դատումների ու մտորումների կենսականացմանը: Բերենք քնարական զեղման, խոհպատկերների, իմաստախոսություն-պատկերների օրինակներ՝ «Օ՜հ, բնություն, իմաստուն ես դու: ….Երկնքի՞ն ես շուտ անձրև տվել, թե՞ աչքին արցունք: Չգիտեմ: Բայց դրանք իրար նման են: Մեկ են: Երկուսն էլ կլոր են մեր աշխարհի պես, երկուսն էլ` բյուրեղ ու բարի՜, բարի: Ծնվում են ամպ ու որոտից, ընկնում ու միշտ` աչքը ճամփին պապակ հող կա, թևաթափ կանաչ ու ծաղիկ»[3]: «Արտասուքը հոգու երկնքից պոկվող անձրև է» [33], «Բոլոր դամբանականները իրար նման են: Ամենամեծ դամբանականը լռությունն է, և` խոսքով չէ, միայն լռությամբ պետք է լցնել գերեզմանափոսը, որովհետև… Երբե՜ք մարդ այնքան փիլիսոփա չէ, որքան գերեզմանոցում» [32]: «Մարդիկ կան, որոնց լեզուն ձեռքերն են» [282]:

Անժխտելի է՝ ակնարկների ներքին թեման բացահայտելուն նպաստում է գեղարվեստական պատկերների ամբողջությունը, որի միջոցով գրողն արտահայտում է ոչ միայն իր կենսահայեցողությունը, իրականության ընկալումն ու գնահատումը, այլև իր գեղագիտական իդեալը: Շեշտենք՝ նույն կարևոր դերակատարումով է նաև լեզվի ոճական առանձնահատկությունների ամբողջությունը: Գեղագիտական նպատակներով կատարվող քնարական շեղումները, ճարտասանական հարց ու բացականչությունները, բարբառային, ժողովրդախոսակցական բառերի, դարձվածքների առատ գործածությունը, հարակրկնությունները, գեղագիտորեն արդարացված թերասացություններն ու պարադոքսային մտքերը, ինչպես և բազմաթիվ այլ հնարանքներ  մեծապես օգնում են՝ բացահայտելու հեղինակի խոհերն ու հույզերը:

Գեղարվեստական պատկերները` կերպար-պատկեր, հանրություն-պատկեր, բնանակար-պատկեր և այլն, հեղինակը հյուսում, մարմնավորում և կենսականացնում է տեղին ու ճաշակով օգտագործված լեզվամիջոցներով: Հերոսների բնավորությունները, հոգեվիճակներն ու ինքնատիպ խոսելակերպը, դեպքերը, իրադարձություններն ու բնության տեսարանները նկարագրվում են հայերենի բառապաշարի նրբաճաշակ գործածությամբ, բնաշխարհիկ, ինքնօրինակ աշխույժ խոսքով:

Նշված յուրահատկություններից հարկ ենք համարում առանձնացնել նույն կամ բոլորովին այլ տեղում «հիմնային կամ մայր»[4]                 պատկերի, նախադասության, բառի ու բառակապակցության կրկնության գեղարվեստական միջոցի գործածությունը, որը  հաճախադեպ է առանց բացառության բոլոր ակնարկներում, ավելի շատ` «Դո՛ւ նայիր, դու…»,  «Պորտալար»,  «Ձեռքերը» ակնարկներում:

Գեղարվեստական պատկերների կրկնությունները ոչ միայն հետաքրքիր շեշտադրումներ են հաղորդում խոսքին, այլև նկատելի են դարձնում նրա խորաշերտերում պահված բովանդակային մեծ հարստությունը: Հաճախ են հանդիպում կրկնվող բառ-պատկերներ, նախադասություն-պատկերներ, խոհ-պատկերներ, խորհրդանիշ-արտահայտություններ ու բնապատկերներ: Երբ դրանք հայտնվում են մի քանի էջանոց ակնարկի սահմանափակ տարածքում, ավելի ընդգծուն են դառնում հեղինակային միտումները: Սովորաբար կրկնությունները արտահայտում են հերոսի ներքին ապրումների լարվածությունն ու դրամատիկությունը, բայց կարող են դառնալ նաև հեղինակի գաղափարական կարևոր շեշտադրումներն արտահայտող միջոցներ, որոնցով նկարագրվող արտաքին իրադարձությունների ներթափանց մասն է դառնում այն, ինչ կատարվում-ապրվում է հերոսների ենթագիտակցական մակարդակում: Դրանք խորհրդանշական են. ներկայացնում են ասելիքի, ապրումի, հույզի զգացական խորքերը, պահը գեղարվեստականի չափումից առանձնացնում, դարձնում են ավելի կյանքային, ավելի բնական ու կոլորիտային, իսկ հերոսների խոսքը` ավելի տիպական: Ինչ վերաբերում է զուտ բառական կրկնությանը (հարակրկնություն, բազմաշաղկապություն), ապա ընդգծելի է նրա այն գործառույթը, որով խոսքը դարձնում է ռիթմիկ և երաժշտական` ապահովելով ապրումի հուզականությունն ու ներազդեցությունը: Բոլոր կրկնություններն էլ, վերջին հաշվով, դառնում են մտքի ու ապրումի մարմնավորման ձևեր, որոնք, գրական խորհրդանիշերի վերածված, իրադրային և կերպարային ինքնատիպություններ են ստեղծում:

Մեջբերենք շարահյուսական նույն կառուցվածքի կրկնության` շարահյուսակների օրինակներ, որոնք գործում են կամ նույն ձևով, կամ էլ, որ ավելի հաճախադեպ է, մասնակի կառուցվածքային փոփոխություններով(, «Գրասեղանի դարակներից մեկը շատ մոտ է Ռազմիկի հոգուն. այնտեղ հորից մնացած շոշափելին է, առարկայականը` մի լուսանկար, մի նամակ… նաև` ռուսատառ մի նամակ, որի բովանդակությունը անգիր գիտե» [10, 13], «Աշխարհի ճամփաները տրորած մարդու կյանքի պատմությունը փակի տակ, դարակի մեջ չի տեղավորվի» [11, 14], «Անտեր աշխարհ  էր, խլող-խլողի» [16, 17], «Ռազմիկը ջահել կին թողեց» [32]:

Երբեմն էլ կրկնություններն իրենց փոփոխակներով դառնում են քնարական ապրում արտահայտող, տրամադրություն ստեղծող, զգացողականի վրա ազդող նկարկեն պատկերներ, ինչպես` «Վրձիններից կանաչ ներկ է կաթկթացել վազերի վրա» [111] և «Ճոճվող վրձիններից կանաչ ներկ է կաթկթացել շիվերի վրա» [111, 112]», «Ցուրտ է: Իջնում են աստղափայլ, աստղաձև փաթիլներ» [118, 122]:

Կրկնության արտահայտչամիջոցի մի յուրատիպ գործածություն ևս. երբեմն խոսքի նույն տիրույթում կարևոր իմաստ արտահայտող բառի (պատկերի հենաբառի), արտահայտության կամ հակիրճ նախադասության կարճ, կտրուկ կրկնություններով, որոնց տրոհումը սովորաբար կատարվում է վերջակետերով կամ կախման կետերով, ստեղծվում է ասելիքով հագեցած  ինքնավար իմաստային միավոր, որը պատումը հարստացնում է թեմատիկ ենթաշերտերով, հույզերի, ապրումների նորանոր հոսքերով («Երկար որոնել է պապենական տունը, չի գտել: Խմել է: Որոնել: Չի գտել: Խմել է, գնացել գերեզմանոց, դատարկել սիրտը, թողել, եկել է» [266], «Սարերը` պրկված բռունցքների պես ցցված դեպի երկինք: Սարերը` քարակոփ: Սարերը գանգուրների մեջ արևի շողեր քամող: Սարերը` աշխարհի արևածագը առաջինը տեսնող: Քո սարերը… ժայթքել են հոգու հարստությունից» [7]):

Աշխատող մարդու ձեռքերի անձեռակերտ մի քանդակ է «Ձեռքերը» ակնարկը` ստեղծված անթերի խոսքային  պատկերներով: Դիպաշարի ենթաշերտերում ամփոփված ասելիքով, խոհերի, մտորումների, իմաստախոսությունների ինքնատիպ ծավալումներով այն ստեղծարար աշխատանքի մի փառերգություն է: Ասածը փաստենք օրինակներով: Իմաստախոսություն. «…Պահեք նամակները: Նրանց հետ հիշողություններ են ծրարվում» (փոփոխակներով կրկնվում է երեք անգամ): Անվանական անդեմ նախադասություն. «Երկու ձեռք» (կրկնվում է վեց անգամ` տուն ու ավան կառուցող, ապառաժների միջով ջրի ճամփա բացող, անապատը ծիրանի ու խաղողի այգիների վերածող, արմունկը սեղանին «շրխկացնելով»` լավին` «Համաձայն եմ» ու վատին` «Չե՛մ ուզում» ասող, մանկան թաթիկի համար վահան ու զրահ դարձող…): Պատկերի հիմնա-բառերը. «ափը», «թաթիկը» (կրկնվում են երեք անգամ` «Ափը` բուն, թաթիկը աղվամազով պատված ծիծեռնակի ձագ: Ափը` զրահ, թաթիկը վահանի տակ թպրտացող սիրտ: Ափը` արևի առաջին շողերը առած, մի քիչ դեղնած ու կարմրած ծիրան, թաթիկը` դեղնաշագանակագույն կորիզ»): Խոսքի հիմնական շեշտադրումն արտահայտող կառույց. «Չե՛մ ուզում» (կրկնվում է երկու անգամ` «Չե՛մ ուզում, չէ՜, ռումբերի բացած փոսի մեջ ծառ չեն տնկում, խաղողի որթ չեն տնկում: Չե՛մ ուզում, որ իմ կառուցած շենքերի, իմ տնկած ծառերի ստվերներն աղավաղվեն…» [282]):

Մուշեղ Գալշոյանը խորապես զգում էր բառի արժեքն ու ներիմաստային ուժը: «Երբեմն մեն մի բառ մարդու համար կենսագրություն է դառնում, մի բառով մարդ ստանում է կյանքի վկայագիր», - գրում է նա մի մականվան առիթով [282]: Եվ ինքն էլ իր արձակում արժևորում ու մեծ պատասխանատվությամբ է վերաբերվում բառին: Նրբիմաստների խորիմացությամբ օգտվելով բառի հզոր ներունակությունից՝ նա ստեղծել է փոքր արձակի բարձրարվեստ գործեր՝ կենսականորեն հագեցված հարուստ պատումներով, անկրկնելի, ինքնակերպ հյուսված գունեղ խոսքով:

Բառ-պատկերի, բառակապակցություն-պատկերի դերակատարումների քննության արդյունքում «Պորտալար» ակնարկում, օրինակ, առանձնացվում են մեծ թվով հատվածներ, որոնցում բառերը կամ բառակապակցությունները վերածվում են հերոսների ներսի գաղտնագրերի. նրանցով բացվում է ներաշխարհային տարածքներ, որտեղ հերոսների բնավորության, ապրումների ու մտածումների նորանոր խորաշերտեր են բացահայտվում: Մեջբերենք մի հատված, որտեղ ապրումը բառի է վերածվում՝  ներառելով հերոսի երկփեղկվածության՝ ներսի՝ ներաշխարհային մարդու ու դրսի աշխարհին ի տես մարդու անհաշտությունից ծնված մի հոգեվիճակ, որ սկիզբ է առնում իր խորքերում կուտակված սոցիալական ողբերգության դառնությունից.

«-Քեռի՛, - Վասյան պոկ չի գալիս, մատը կպցնում է հողին, ձեռքերով է խոսում, - ո՞ւր ես տանում, ի՞նչ պետք է անես:

-Հա՜, - ծերունին գլխի է ընկնում, - գողանում եմ, գողանո՜ւմ, - գոռում է, որ Վասյան հասկանա: - Խոռո՜շ, խլե՜բ, - ասում ու սպառում է իմացած ռուսերենը: Վասյան շը՛րխկ-շը՛րխկ ծիծաղում է, նայում է հողին, էշին, սայլակին, մարդուն, շը՛րխկ-շը՛րխկ ծիծաղում է:

- Շո՜ւն, շանորդի՛, - շեղ նայում է ծերունին:

- Ռուգաե՞շ:

- Գնա՜, գնա՜,- նեղսրտած քշում է ձեռքով, - հիմա էլ էշին կպավ: - Էդպես է, - նայում է հեռացող Վասյայի հետևից, - կուշտը սովածին բետ է բրդում…» [258]:

Հատվածում տեսնում ենք այն խորքային շարժումները, որ ներիմաստներում պահում են գալշոյանական բառերն իրենց բառապաշարային տարաշերտությամբ, և, որ հատկանշական է, ներքին այդ դառնությունը վարպետորեն մատուցվում է հումորի հետ ներթափանց՝ հատկապես բառախաղային հնարանքով («Ռուգաե՞շ», «Հիմա էլ էշին կպավ»), «շը՛րխկ-շը՛րխկ» ձայնարկություն-մակդիրով ու «Շո՜ւն, շանորդի՛»-ով համեմված:

Երբ բացում ենք Գալշոյանի գործածած բառի կամ բառակապակցության, նախադասության խորհրդանշությունը, անգամ նրանց առաջացրած զգայություններն են դառնում գաղափարակիր («….Այս երկրի ծեր արևը ջահելացել է, աշխարհը նորացել, գյուղում՝ ոչ էլ տեր, ոչ տիրացու» [20], «….Գերանդին վիրավորում [էր] արտը, հողը փղձկում [էր]: Արտն ինքն էլ էր զգում, որ հնձվորները այրեր չեն» [24], «Այդ անանուն տափը, որ պետք է լիներ ու չկա, սպանվեց պատերազմում» [26]):

Գեղարվեստական պատկերներ դարձած բառերն ու  բառակապակցությունները, ինչպես և ժողովրդախոսակցական ու բարբառային արժեքավոր տարրերով նախադասությունները հիմնականում դառնում են առանցքային և կենտրոնացնում ասելիքն ու գաղափարը (ճիչուծիծաղ, ջոկածուրիկ, կռվահոտ նամակ,  հույսը մերժող մի թղթի կտոր, սև ամպ ծնկած աշուն, «Որտեղից որտեղ աչքերի  մեջ  ծնծղում  է ջահել օրերի ժպիտը…» [261], «Ավեր գեղ երկրի համար քոռ աչկու նման է, ոչ կծիծաղա, ոչ լաց կեղնի…» [100]):

Որպես լեզվաոճական առանձնահատկություն՝ կարելի է նշել աչքի ընկնող մի հատկանիշ ևս. գալշոյանական բառի բուն գեղարվեստական իմաստն ու դերը, նրա նշանակությունն իր գեղագիտական հմայքով ու խորքով դրսևորվում են հատկապես բնության նկարագրություններում: Հեղինակի խոսքում բառի քնարական կշռույթն ու բնության  գեղագիտական նուրբ զգացողության արտահայտումը, ակնարկների  պատումային  պատկերների գույներն ու ձևերը պահում են ներդաշն շարժման մեջ`                 նրանց հաղորդելով անբռնազբոս բնաշխարհիկություն («Ամառ էր, կապտամշուշ երկնքում արևը կախվել էր ձգված մի թելից: Արտը պապակ էր, ճաքճքված տաք շուրթերով: Կանաչը արևահար էր, կանաչը՝  թևաթափ» [31], «Լուսինը հուլունք-հուլունք կաթկթաց ձորապռունկներից» [236]):

Գալշոյանի լեզվական համապատկերի մեջ բառն ու արտահայտությունը հանդես են գալիս բովանդակային տարատեսակ գործառույթներով` թելադրված հերոսների բազմաշերտ լեզվամտածողությամբ: Հերոսներին ներկայացնելիս արձակագիրն օգտագործում է այնպիսի պատկերներ, բառեր ու արտահայտություններ, որոնք պահը դարձնում են ավելի կյանքային ու  բնական, հերոսներին առանձնանում են միմյանցից, տիպականացնում, դարձնում հետաքրքիր անհատականություններ (հորատող բանվորները «որձաքարերի փոշով կնքված տաք ճակատ ունեն, պնդապինդ ուսեր»[8], Շահումի  «շատ խոսքեր մնում են աչքերի խորքում՝ նշմարում  ես, կամ չէ…. Իսկ աչքերի խորքում բողոքում է կիսատ մնացած մանկությունը» [27], Ջեմմա Անանյանի  «ձայնն ու  հայացքը իրար շա՜տ են նման՝ մեղմ ու հանդարտ» [31]):

Գալշոյանի ակնարկների գեղագիտական հատկանշական արժեքներից է սեղմախոսությունը: Որոշ ակնարկներում նա օգտագործել է ասելիքի ներքին շերտերը վերհանող մի յուրատիպ միջոց. փակագծի մեջ է դրել առաջին հայացքից հեղինակային թռուցիկ միջամտությունները, որոնք, սակայն, երկարաբանելու դեպքում կարող էին դառնալ առնվազն մի քանի ոչ այնքան սեղմ պարբերություններ: Փաստելու համար բերենք երկու օրինակ. «….Անցած գիշերը վատ երազ տեսած սպիտակամազ մայր ունի գուցե (մայրերը միայն վատ երազ են տեսնում)» [51], «Նրա հայացքն էլ դարձավ ծնողների հայացքի պես` պանդուխտի ցուպ: (Ես բոլոր հայրենադարձներին ճանաչում եմ աչքերից)» [126]:

Չափի նուրբ զգացողությունը Գալշոյանին երբեք չի լքում: Հերոսի անհատականացման, նրա բնավորության այս կամ այն գիծն ընդգծելու համար միայն կարող է հազվադեպ տուրք տալ երկարաբանելուն՝ նորից  չափի զգացողությունը չկորցնելով:

Սեղմախոսությամբ ամբողջականացնելու հնարանքներից է նաև բառերի արանքում թաքնված ասելիքով խոսքի գործածումը: Հեղինակը նկարագրվող երևույթի նկատմամբ իր գնահատողական վերաբերմունքն արտահայտելու համար հաճախ է դիմում այլաբերության` նոր գույն ու երանգ հաղորդելով խոսքին, ըստ որում նա օգտագործում է այլաբերության տարբեր տեսակներ` փոխաբերություն, փոխանունություն, սինեկդոխ, հեգնանք, այլաբանություն, չափազանցություն, փոքրացում և այլն:

Բերենք օրինակներ Գալշոյանի ակնարկներում ավելի հաճախակի հանդիպող պատկերավորման-արտահայտչական միջոցներից: Մակդիր. լղարիկ գետ, ծնծղան շուրթեր, անմեղ թախիծ, մրսած քամի, իմաստուն թախիծ, մոլոր ճամփեք, ուղտաոտ ամպեր, ճերմակ լռություն: Բանադարձում. քաղցր տանջանք, խոսուն լռություն: Համեմատություն. «….Մի նամակ` մաշված տառերով` մշուշված աչքերի նման»[11], «Հորիզոնը մի կաթ ջրի նման ծվարել է  կոպերիս տակ» [271], «Երկինքը մորս աչքերի նման մշուշվել է, մորս  աչքերի նման խոնարհվել, մորս աչքերի նման խոնավ է, և թաց է գետինը» [272]: Փոխաբերություն.  «Ծիրանիները  միշտ  ապրիլին են ծաղկում: ….Կարկտաբեր էլ ո՛չ մի ամպ չի կախվի ծիրանենու գլխին: Ո՛չ մի մրրկասյուն չի փաթաթվի բնին, ճյուղերը չի խառնի իրար, չի՜ բզկտի, չի քշի ծիրանենու ճերմակ պսակաշորը» [10], «Թերթվեցին, իրար թիկնեցին օրերը» [54]: (Դեռևս Արիստոտելն էր ասել, թե կարևոր է արտահայտչամիջոցներից հմտորեն օգտվելը, իսկ ամենից կարևորը` մետաֆորներից օգտվելը, քանի որ, ըստ  նրա` «Պոեզիայի բոլոր գեղեցկություններից միայն դա է, որ սովորել չի կարելի: Այն իսկական տաղանդի նշան է, քանի որ գտնել բնական մետաֆորներ, նշանակում է կարողանալ բնության մեջ նկատել առարկաների նմանությունը»)[5]:  Անձնավորում. «Հանկարծ ինձ թվում է, որ Հաճարկուտ սարը հոգնած ժամանակ նստում  է  իր այդ բացատում, հանգստանում է» [15], «Արևը կախվել  է երդիկների վրա, երդիկից իրեն ներս է գցել թոնրի շրթին նստած տատի գոգը ու տաքանում է» [44]: Չափազանցություն. «Թիկնեղ ու բարձր է սարը, կանաչ գանգուրները երկինք են քսվում» [14], «Առավոտը արևով է բացվել, և անձրևի կախված ամեն մի կաթիլ` պսպղուն մի գլոբուս է` աշխարհի բոլոր գույներով, աշխարհի չափ մեծ» [94]: Նվազաբերություն. «….Եվ դու, երկիր Հայաստան, աչքերիս  հայելու մեջ ես» [7], «Երկնքից պոկված անձրևի մի կաթիլ Սևան» [7]: Փոխանունություն. «Պատերազմն ավարտվեց: Գյուղում շատացան աշխարհին բարի լույս ավետող առաջին ճիչերը» [41], «Գույնզգույն գլխաշորերը շատացան Ոսկեվազի դաշտերում» [162]: Հումոր.  «Մարագի կտուրին մի շուն անհասցե  հաչում էր, թուլեքը նրա տնազն էին անում» [88], «Վլադիմիր Միխեևը պողպատյա ատամներով մի այնպիսի հարմոնիկ ժպիտ է նվագում, որ քեֆդ գալիս է» [255]:

Ասելիքը հետաքրքիր որակներ է ստանում, երբ  պարադոքսային խտամտքերով է արտահայտվում, երբ «խոսքի տրամաբանական հիմքի խախտումը չափազանցության է հասցված»[6] («Երևաց` ամենախոս իր լռությամբ» [82], «Ուրախ սկսում են տխուր երգը» [127], «Ախր, ճանապարհն էլ իր ճամփան ունի» [256]): Պարադոքսի խորաշերտը, ի վերջո, իմաստախոսությունն է, որով հաճախ ամբողջանում է հիմնական ասելիքը:

Գալշոյանի գրեթե բոլոր ակնարկներում ճիշտ տեղում ու ճիշտ պահին հայտնվում են ժողովրդական իմաստախոսություններ, ասացվածքներ ու դարձվածքներ, որոնք ոչ միայն, «որպես ինքնաճանաչողության աղբյուր», նպաստում են «ազգային ինքնության ամրապնդմանն ու զարգացմանը»[7], այլև իրենց ընդոծին լինելու կարևոր և գնահատելի հատկանիշով լավագույնս ծառայում են ազգային կերպարի և նրա հոգեկերտվածքային տեսակի մատուցմանը («Աշխարհը մեծ է, աշխարհի անարդարությունն էլ աշխարհի չափ մեծ է՝ ամեն քայլի վրա կա, էս մշուշի պես ամեն պուճախ հասել է» [211], «Ճարահատ մարդիկ ավելի շատ  են երազում» [213], «Մարդ իր մորթուց դուրս մարմին ու աշխարհ պետք է           ունենա» [266], «Քոլոյի մերը չմեռնի, իր հաշիվը գիտի, գործ չունես» [267]:

Ակնարկներում հաճախադեպ են նաև որպես գեղարվեստական խոսքի արտահայտամիջոցներ, պատկերներ ու խորհրդանիշեր օգտագործվող բառերը. օրինակ` կարոտը, կապույտը, երազը, ամպն ու մշուշը… Դրանց փոխաբերական նշանակությունները անգնահատելի են հատկապես պատկերաստեղծման գործում. դրանցով կազմված պատկերներն առանձնանում են իրենց կենսունակ ենթաշերտերով ու գունեղությամբ («Կարոտի քարավանը տեղ հասավ տարեմուտին» [126], «Կապույտ խաղաղություն է իջել Այգեձորին» [30], «Հետո էլ հանդիպեցին ու երազները դարձրին մեկ» [126], «Մեկը անժառանգ է գնում….և մի տոհմ պոկվում է հողից, դառնում ծուխ ու ամպ լեռների վրա» [210]):

Այն նշանակությունը, որ ամենատարբեր համատեքստերում գործածվող գեղարվեստական պատկերները հաղորդում են խոսքին, պարզապես անգնահատելի է գալշոյանական ակնարկներում: Պատկերներով վերարտադրվող ենթատեքստերում առաջանում են հույզերի և ապրումների յուրատիպ հոսքեր, իրերն ու իրադարձությունները իրենց սովորական նշանակություններից դուրս են ներկայանում, հարստանում ներիմաստային նոր որակներով: Պատկերների միջոցով խոսք են ներթափանցում հույզի, ապրումի առավել նուրբ երանգավորումներ, բառերն ի ցույց են դնում իրենց գեղագիտական ներունակությունն ու հարստությունը, արտահայտությունները դառնում են առավել ընդգրկուն և սաստկացնում ասելիքի ներգործման հնարավորությունն ու ընդգծում նրա խորքը:

Ստեփան Թոփչյանը գրել է. «Եթե գրականությունը բնորոշելիս կարելի է օգտագործել խորք բառը, ապա աներկբայորեն կարելի է ասել, որ Մուշեղ Գալշոյանը խորքի արձակագիր է, ավելին, նա ձգտում է թափանցել խորքերի խորքը»[8]: Ասվածը, արդարև, վերաբերում է նաև մեծ գրողի ստեղծած ակնարկային գրականության պատկերավորման համակարգին:

ОСОБЕННОСТИ ОБРАЗНОЙ СИСТЕМЫ В ОЧЕРКАХ МУШЕГА ГАЛШОЯНА

ЕРВАНДЯН З. А.

Резюме

Языковая культура и образная система в творчестве Мушега Галшояна в основном обусловлена его жанровыми и стилевыми пристрастиями, а также умением сочетать те или иные средства создания художественной системы. Его очеркам присущи публицистичность и художественность, обусловленная выбором изобразительных средств. Изобилие все-возможных стилистических приемов, лирические отступления, открывающие перед читателем мир чувств и эмоций, отражают его восприятие жизненных реалий. Его публи-цистика отличается характерной для народного мышления непосредственностью, лаконизмом, самобытной лексикой. Художественные образы, используемые писателем в разных контекстах, подчеркивают глубинный смысл его публицисти-ческой прозы.

THE PECULIARITIES OF DEPICTION SYSTEM IN THE  ESSAYS OF MUSHEGH GALSHOYAN

Z. YERVANDYAN

Abstract

The research depicts the observations of the author concerning the particular features of figurative system of the essay literature created by Mushegh Galshoyan.

Mushegh Galshoyan is transferring his conceptions, taken from usual stories, to essay material, created with indisputable talent of peculiar description.

In the essays the journalistic thought and highly artistic aesthetic figurative methods are in interconnection of mutual enrichment, assisting to aesthetic perception of the world, deeply influencing perceptional world of a reader and playing an important role in the formation of his attitude to the heroes and presented developments.

Заметки

[←1]

Գալշոյան Մ., Ի տեղ բաց նամակի, Ե., 1994, էջ 246:

[←2]

Ուելլեք Ռ., Ուորրեն Օ., Գրականության տեսություն, Ե., 2008, էջ 360:

[←3]

Գալշոյան Մ., Քեզ վերևից չպետք է նայել, Ե., 1990, էջ 32: Այսուհետև այս ժողովածուից  մեջբերումները կտրվեն շարադրանքում՝ էջանշումով:

[←4]

Աթաբեկյան Ս., Բառի կեցության խորհուրդը, Ե., 1988, էջ 232:

[←5]

Արիստոտել, Պոետիկա, Ե., 1955, էջ 195:

[←6]

Խլղաթյան Ֆ., Ոճաբանական տերմինների բառարան-տեղեկատու, Ե., 1976, էջ 90:

[←7]

Միրզոյան Վ., Առածանին վարքականոն, Ե., 2012, էջ 8:

[←8]

Գալշոյան Մ., Մարութա սարի ամպերը Ե., 1981, էջ 298: