ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ  ՀԱՅ  ՈՒՍԱՆՈՂՈՒԹՅԱՆ  ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅԱՆ  ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ  Ս. Ժ.

Կրթությունը մարդկության տնտեսական զարգացման և առաջընթացի հիմքն է: Այն մարդու ունակությունների բացահայտման բանալին է, որը նրան օգնում է մասնագիտություն ձեռք բերել  և լիարժեք մասնակցություն ունենալ մշակութային և հասարակական կյանքին: Կրթության անհրաժեշտությունը և դրա որակի խնդիրը տարբեր կերպ են ընկալում ուսանողները և գործատուները: Եթե առաջինները կրթության որակը մեկնաբանում են որպես համապատասխանություն աշխատաշուկայի պահանջներին, ապա գործատուներն այն համարում են աշխատանքային պարտականությունների արդյունավետ կատարման երաշխիք:

Աշխատաշուկան  բավական հստակ ազդակներ է տալիս աշխատողների կարիք ունենալու մասին: Հենց այս ազդակներն են նպաստում կրթական համակարգի զարգացմանը: Աշխատաշուկայում բուհերի ուսանողների և շրջանավարտների մրցունակությունը ապահովելու համար անհրաժեշտ է զարգացնել կրթական համակարգը՝ ի նպաստ ուսանողների գործնական հմտությունների և իրավիճակային մտածողության ձևավորման: Ըստ նրանց տարիքային, մասնագիտական, կրթական և արժեհամակարգային առանձնահատկությունների՝ աշխատաշուկայում ընդգրկված երիտասարդներին կարելի է բաժանել երեք խմբի.

առաջինում ներգավված են 14-18 տարեկանները, որոնք հիմնականում ավագ դպրոցների  աշակերտներ են,  վարժարանների և համալսարանների ուսանողներ: Այս տարիքում ձևավորվում են արժեքային համակարգը, աշխարհայացքը, հասարակության մեջ  դրսևորվելու վարքի կանոնները, նոր իրավիճակներում հարմարվելու հմտությունները և այլն,

երկրորդում 18-24 տարեկան երիտասարդներն են, որոնք ավարտում են կամ արդեն ավարտել են ուսումնական հաստատությունները, ինչպես նաև անցել զինվորական պարտադիր ծառայություն: Այս խումբը, ինչպես առաջինը, խոցելի են աշխատաշուկայում, քանի որ չունեն բավարար մասնագիտական հմտություններ, աշխատանքային  և  սոցիալական փորձ,  հետևաբար, թույլ է  նրանց մրցունակության մակարդակը,

երրորդ՝ 25-30 տարիքային խմբում ընդգրկվածները հիմնականում կողմնորոշվում են իրենց մասնագիտության ոլորտում և ունեն որոշակի աշխատանքային փորձ:

Ժամանակակից պայմաններում առաջանում  են նոր պահանջներ և միտումներ՝ կապված աշխատատեղերի կառուցվածքի և բովանդակության հետ: Այս միտումների ընկալման տեսաբանական հիմքը Դ. Բելլի՝ հետարդյունաբերական հասարակության և Մ. Կաստելսի՝ տեղեկատվական հասարակության հայեցակարգերն են: Նոր մարտահրավերներին արձագանքել և համապատասխանել ցանկացող գործատուն ձգտում է ապահովել վարձու աշխատանքի կազմակերպման  ճկունություն՝ աշխատանքային գրաֆիկի, աշխատատեղերի փոխատեղման (ռոտացիայի), հարմարվողականության բարձրացման, աշխատանքային գործողությունների և հմտությունների բազմազանության ապահովման միջոցով:

Եթե արդյունաբերական կապիտալիզմի ժամանակաշրջանում աշխատողից պահանջվում էր միայն յուրացնել գիտելիքների և հմտությունների որոշակի համալիր, որն արդիական կլիներ ողջ կյանքի համար, ապա ներկայումս՝ գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում, աշխատողը պետք է մշտապես ձեռք բերի նոր  հմտություններ:

Ինչպես նշում է սոցիալական պատմաբան Հ. Պերկինը, «Տեղի     է ունենում երրորդ մասնագիտական հեղափոխություն»[1], երբ բարձր մրցակցության պայմաններում առաջին պլան են գալիս «ազատ մասնագիտացում» և բարձր որակավորում ունեցող աշխատողները: Այս մասնագետներին Պերկինն անվանում է  «տրանսպրոֆեսիոնալներ», որոնք պետք է կարողանան իրենց մտածողության և մասնագիտական գործունեությունը կազմակերպելու միջոցով աշխատել տարբեր միջավայրերում: Նրանց համար կարևոր չէ կազմակերպական կառուցվածքում իրենց ունեցած դիրքը: Նրանց բնորոշ են ստեղծագործական խնդիրների լուծման համար զանազան մեթոդների կիրառումը, հրաժարումը ձևական չափանիշներից, ստեղծագործական մտածողությունը, հիմնախնդրի նկատմամբ  իրավիճակային մոտեցումը և այլն[2]:

Տրանսպրոֆեսիոնալների սոցիալական և մասնագիտական  միավորման գերակշռող ձևը ցանցերն են: Դինամիկ զարգացող տեղեկատվական ենթակառուցվածքի շնորհիվ ցանցերը վերածվում են որոշակի նախագծեր կյանքի կոչելու արդյունավետ միջոցի: Տրանսպրոֆեսիոնալ կապերի ձևավորման և զարգացման հետ  առաջին պլան են մղվում այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք են մասնագիտական հարմարումը, սոցիալականացումը և վերապատրաստումը:

Սոցիալ-տնտեսական տարածության գլոբալացումը, նորարարական տեխնոլոգիաների գործուն ներդրումը, տեղեկատվական ռեսուրսի դերակատարության մեծացումը, ազգային և համաշխարհային շուկաներում մրցակցության մակարդակի աճը գործոններ են, որոնք  մարդկանց դրդում են աշխատաշուկայում իրենց ուրույն տեղը զբաղեցնելու համար մրցակցային առավելություններ ձեռք բերել: Ահա այսպիսի պայմաններում էլ գործատուն ավելի բարձր պահանջներ է ներկայացնում «մարդկային կապիտալին»:

Ժամանակակից աշխատողը պետք է ունենա, այսպես ասած, «նախագծային մտածողություն», որի հիմքում ընկած են ոչ թե աշխատանքի կայունությունը և անփոփոխությունը, այլ որոշակի նախագծերի նկատմամբ հետաքրքրությունը և գործընկեր մասնագետների շրջանում վստահության ու հարգանքի ձեռքբերումը: Նախագծային մտածողություն ունեցող աշխատողը պետք է կարողանա հեշտությամբ մի նախագծից անցում կատարել մյուսին: Աշխատանքի նախագծային ձևը և իրավիճակային մոտեցումը հանգեցնում են կորպորատիվ չեզոքության մակարդակի և «սոցիալական կապիտալի» նվազեցմանը, դրա պակասը հաճախ լրացնում են մասնագիտական ցանցերը:

Հիշենք, որ բուհական կրթությունը երիտասարդության մասնագիտական պատրաստման միայն մի փուլ է: Կրթական համակարգի զարգացման միջոցով անհրաժեշտ է ապահովել աշխատաշուկայում բուհերի շրջանավարտների մրցունակությունը, իսկ  մասնագիտական կրթության հիմքը պետք է դառնա ուսանողների՝ մշտապես զարգանալու և կատարելագործվելու ձգտումը: Ընդհանրապես, շրջանավարտների մրցունակության խնդիրը կապված է կրթության գործընթացից բուն աշխատանքային գործունեության անցնելուն, և այս ամենը տեղի է ունենում աշխատանքային ազատ շուկայի  պայմաններում, որն  ունի իր օրենքները և դիպլոմավոր  մասնագետների նկատմամբ իր պահանջները: Աշխատանքային շուկայի՝ «պահանջարկը պայմանավորում է առաջարկը» սկզբունքը  արտահայտություն է գտնում կրթական ծառայությունների ոլորտում և արտացոլվում է գործատուների կողմից  բուհերի շրջանավարտների նկատմամբ անընդհատ աճող պահանջների մեջ: Այսինքն` «առաջարկը պետք է համապատասխանի պահանջարկին», բուհերը պետք է ունակ լինեն պատրաստելու աշխատաշուկայի պահանջներին համապատասխանող մրցունակ մասնագետներ: Այդպիսով, երիտասարդ մասնագետների աշխատանքային փորձի պակասը աշխատաշուկա մտնելու լուրջ արգելք է, որը պայմանավորված է մասնագիտական կարողությունների բացակայությամբ և տեսական գիտելիքները գործնական հմտությունների վերածելու անկարողությամբ: Այս  խնդիրը կրթական հաստատությունների թերացման արդյունք է, ուստի և վերջիններս պետք է մեծ ուշադրություն դարձնեն արտադրական պրակտիկաների պատշաճ կազմակերպմանը:

Բացի այդ, տեխնոլոգիաների զարգացմանը զուգնթաց մեծանում են կադրերի նկատմամբ ցուցաբերվող ոչ միայն մասնագիտական, այլև հոգեբանական, սոցիալական և անհատական պատրաստվածության պահանջները: Որքան ավելի հստակ սահմանվեն շրջանավարտների՝ աշխատանքի տեղավորման չափորոշիչները, նրանք այնքան ավելի պահանջված կլինեն: Այսպիսով, մի շարք խոչընդոտներ խանգարում են դիպլոմավոր մասնագետներին՝  իրենց տեղը գտնելու աշխատաշուկայում[3]: Դրանք են`

- աշխատաշուկայի և կրթական ծառայությունների շուկաների փոխադարձ կապն ապահովող կառուցակարգերի բացակայությունը,

- կրթական հաստատությունների՝ իրենց շրջանավարտների աշխատանքի տեղավորման հարցում հետաքրքրվածության բացակայությունը,

- ընկերությունների կադրային քաղաքականությունը՝ կողմնորոշված միայն դեպի ընթացիկ արդյունքները, բայց ոչ երբեք հեռանկարային նպատակները,

- աշխատաշուկայում ինքնորոշման և կողմնորոշման, ինչպես նաև գործատուի հետ կառուցողական երկխոսության մեջ մտնելու՝ շրջանավարտների մեծ մասի  անկարողությունը:

Այդուհանդերձ, նմանատիպ խնդիրներից կարելի է խուսափել՝ ձեռնարկելով հետևյալ միջոցառումները.

- Երիտասարդ սերնդի մասնագիտական կողմնորոշման համակարգի զարգացում, ինչին կարող են աջակցել ինչպես վերջիններիս ընտանիքի անդամները, այնպես էլ ուսուցիչները, բուհերի դասախոսները, զբաղվածության գործակալությունները, կենտրոնները և այլն,

- ուսանողների սոցիալ-հոգեբանական և մասնագիտական հարմարման համակարգերի ներդրում. այսինքն, անհրաժեշտ է դեռևս դպրոցում օգնել երեխաներին՝ հասկանալու և ճիշտ գնահատելու  իրենց հնարավորություններն այս կամ այն մասնագիտության ձեռքբերման առումով, իսկ մասնագիտացված կրթական հաստատությունները պետք է աջակցեն ուսանողների սոցիալ-մասնագիտական հարմարմանը՝ կողմնորոշվելու աշխատաշուկայի իրական պահանջների նկատմամբ:

- Աշխատաշուկայի և կրթական ծառայությունների շուկայի մշտադիտարկման համակարգի ձևավորում, որը թույլ կտա վերհանել գործատու (պահանջարկ) - դիպլոմավոր մասնագետ (առաջարկ) անհամապատասխանություները:

- Դիպլոմավոր մասնագետների աշխատանքի տեղավորմանն առնչվող խնդիրների մանրամասն ուսումնասիրություն՝ հաշվի առնելով նրանց  շահերն ու  պահանջմունքները:

Դիտարկելով երիտասարդ մասնագետների նկատմամբ աշխատաշուկայի ներկայացրած պահանջները՝ ակնհայտ է դառնում, որ կրթական համակարգը բավական հետ է մնում գործատուների պահանջներից: Թերևս դա է պատճառը, որ կրթական համակարգի հրատապ խնդիրներից են երիտասարդ մասնագետներ պատրաստելը և վերջիններիս՝ աշխատաշուկայի նոր պայմաններին ծանոթացնելը, մասնագիտական հարմարեցմանն աջակցելը: Սակայն հնարավոր չէ լուծել աշխատաշուկա-կրթական ծառայություների շուկա արդյունավետ փոխգործակցության ապահովման խնդիրը՝ առանց հաշվի առնելու կրթական ծառայությունները, սպառողի նպատակները, խնդիրները, շահերը, պահանջմունքները: Մեր կարծիքով, ներկայումս երիտասարդ մասնագետների աշխատանքի տեղավորված լինելու մակարդակը պետք է դառնա ոչ միայն բարձրագույն կրթության համակարգի, այլև աշխատաշուկայի և, ընդհանուր առմամբ, տնտեսության գործառնության արդյունավետության գնահատման  չափորոշիչ: Գործատուի կողմից մասնագետի պատրաստվածությունը  դիտարկվում է որպես նրա մրցունակությունը և աշխատանք գտնելու հնարավորությունը որոշող գործոն: Մյուս կողմից, այսօր աշխատաշուկան ունի մասնագիտական այնպիսի որակների կարիք, որոնք պայմանավորված չեն աշխատանքային  որոշակի գործունեության տեսակով:

ՀՀ-ի աշխատաշուկան, ինչպես անցումային տնտեսություն ունեցող մյուս երկրներում, գտնվում է  հասարակության և տնտեսության մեջ արմատական փոփոխություններ առաջացրած համակարգային և կառուցվածքային մի շարք գործոնների ազդեցության ներքո, որոնք դեռևս անբավարար են ուսումնասիրվել:  Վերջին 25 տարիներին ՀՀ-ում աշխատաշուկայի զարգացումները բնութագրվում են մի շարք օրինաչափություններով.

- Աշխատուժի առաջարկը կրել է ժողովրդագրական մի շարք գործոնների ազդեցությունը: Հայաստանը համարվում է ծերացող, նույնիսկ աշխարհի արագ ծերացող երկրներից մեկը:

- Բնակչության տարիքային կազմը փոփոխվել է հօգուտ ծերացման: Ավելացել է բնակչության կյանքի տևողությունը, իսկ ծնելիությունը՝ նվազել, որի հետևանքով մեծանում է աշխատունակ տարիքում գտնվող բնակչության, տվյալ դեպքում` ուսանողության  տնտեսական ծանրաբեռնվածությունը: Այն արտահայտվում է տարբեր ցուցանիշներով.

- Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ շարունակվում է տնտեսապես գործուն բնակչության նվազումը: Տնտեսական ակտիվության անկումը և զբաղված բնակչության թվի նվազումը վերջին տարիներին ցայտուն է դրսևորվել մանավանդ կանանց շրջանում:

- Բավական ցածր է աշխատունակության տարիքում գտնվող բնակչության զբաղվածության մակարդակը՝ մասամբ պայմանավորված նրանով, որ անցումային բարեփոխումների նախաշեմին Հայաստանում աշխատաշուկայի իրավիճակը  անբարենպաստ էր, իսկ հետագա բարեփոխումները բացասական ազդեցություն ունեցան դրա  վրա[4]:

- Անցյալ տասնամյակում տնտեսական աճի բարձր տեմպերը չեն զուգորդվել զբաղվածության աճով: Ինչպես անցումային շատ երկրներում,  Հայաստանում նույնպես արձանագրվել է  «աշխատատեղեր չապահովող աճ», անգամ «աշխատատեղերի կորստով զուգորդված աճ»[5]:

- Տնտեսության գլխավոր ճյուղերում, հատկապես արդյունաբերության և շինարարության մեջ տեղի են ունեցել զբաղվածության կառուցվածքի էական փոփոխություններ: Զբաղվածների թվի ամենամեծ կրճատումը դիտարկվել է գիտության մեջ: Ծառայությունների ոլորտում զբաղվածների հարաբերակցությունը մնացել է համեմատաբար կայուն, սակայն այստեղ ևս գրանցվել  է զբաղվածների թվի նվազում, շարունակվում է զբաղվածության տեղաշարժը պետականից դեպի մասնավոր ոլորտ[6]:

Ուսանողության զբաղվածության մակարդակի վերլուծությունը կարևորվում  է հասարակական հարաբերությունների համակարգում նրանց հատուկ դերով և կարգավիճակով: Տնտեսագետների և սոցիոլոգների մի շարք հետազոտույուններ ցույց են տվել, որ աշխատաշուկայում տնտեսապես պաշտպանված չեն 18-24 տարեկան երիտասարդները: Այս խմբի ուսանողությունը յուրահատուկ սոցիալական կատեգորիա է, որը չունի ավարտուն սոցիալականացում, աշխատանքային փորձ,  երբեմն նաև՝ աշխատաշուկայում իր ուրույն տեղը[7]:

Հասարակական կառուցվածքը և կրթվածության մակարդակ-գործազրկություն համադրությունն ուսումնասիրելիս նկատվում է, որ գործազուրկների թվում մեծ տեսակարար կշիռ են կազմում բարձրագույն կրթություն ունեցողները: Սա կարող է պայմանավորված լինել մի շարք հանգամանքներով.

- Կրթական ծառայությունների շուկան էականորեն հետ է մնում աշխատաշուկայի պահանջներից,

- Խորանում է աշխատուժի մասնագիտական կարգավիճակի և գործատուի պահանջարկի միջև անհամապատասխանությունը,

- Գործատուի կողմից առաջարկվող ցածր  վարձատրությունը,

- Գործատուի բարձր պահանջները՝ կապված մասնագետների փորձի և որակավորման մակարդակի հետ:

Նոր տնտեսության արժեքներով կողմնորոշվող երիտասարդությունը ձեռք է բերել ձգտում դեպի այն մասնագիտությունները, որոնք կարող են կարճ ժամանակում ապահովել ֆինանսական ինքնուրույնություն և նյութական անկախություն, առաջխաղացում և կարիերային աճ: Վերջին 10-15 տարվա ընթացքում արմատացած այս կողմնորոշումներին մեծապես համապատասանում են տնտեսության առանձին ճյուղերում, ձեռնարկություններում, հատվածերում երիտասարդների կողմից որոնվող և պահանջվող հնարավորություները: Հայաստանը փոփոխությունների հետևանքով նախկին արդյունաբերական մակարդակից նահանջեց նախաարդյունաբերական մակարդակին: Արդյունաբերական այլ չափանիշներով առաջընթաց քայլ է կատարվել՝ ընդլայնվել է ծառայությունների ոլորտը, ներմուծվել ու զարգանում են տեղեկատվական տեխնոլոգիաները, մեծանում է բնակչության կրթամակարդակը, հատկապես երիտասարդ սերնդի շրջանում, մտավոր աշխատանքը տնտեսության որոշ ոլորտներում սկսել է հարաբերաբար վարձատրվել[8]: Զբաղվածության մակարդակի աճը ապագայում պայմանավորված է լինելու հիմնականում գործազրկության մակարդակի կրճատմամբ, թեև ակնկալվում է նաև տնտեսական ակտիվության ցուցանիշի  ոչ բացասական դինամիկա:

1.      Տնտեսական ակտիվության կամ աշխատուժի մասնակցության ցուցանիշը արտացոլում է զբաղվածության մակարդակում տեղի ունեցող պարբերական փոփոխությունները: Վերջին 10  տարիների ընթացքում զբաղվածության և աշխատուժի մասնակցության մակարդակի պարբերական տատանումները խիստ փոխկապակցված են, ինչը վկայում է պասիվից ակտիվ կարգավիճակի անցնելու ՀՀ աշխատուժի կարողության մասին:

2.      Մասնակցության և զբաղվածության մակարդակներ պայմանավորող մեկ այլ բացարձակ ցուցանիշ` 16 տարեկանից բարձր բնակչության թիվը էական փոփոխության չի ենթարկվելու:

3.      Զբաղվածության ճյուղային կառուցվածքի տեսանկյունից ակնկալվում են նկատելի փոփոխություններ: Ենթադրվում է, որ  ժամանակի ընթացքում պետք է նվազի գյուղատնտեսությունում զբաղվածների տեսակարար կշիռը՝ հօգուտ արդյունաբերությունում և շինարարությունում աշխատողների, թեև  իրակաությունն այս առումով քիչ հույսեր է ներշնչում:

4.      Բնակչության եկամուտների աղբյուրների մասով նշանակալի փոփոխություններ չեն սպասվում: Վարձու աշխատանքից ստացված եկամուտների տեսակարար կշիռը ընդհանուր եկամուտների մեջ վերջին 12-13 տարիների ընթացքում ավելացել է գրեթե  1.8 անգամ` 2012 թ. հասնելով շուրջ 54%ի: Մինչև 2017 թ. այս ցուցանիշը կհասնի 55%-ի, իսկ 2021 թ., ըստ կանխատսումների,  կկազմի 58%:

5.      Աշխատաշուկայի վերաբերյալ գործուն քաղաքականություն մշակելիս ապագայում պետք է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել երիտասարդության շրջանում գործազրկության հիմնախնդիրներին, մասնավոապես մանրամասն վերլուծել բարձր գործազրկության պատճառները: Նման ուսումնասիրության շնորհիվ հնարավոր կլինի մշակել ուսումից դեպի աշխատանքն անցումն ապահովող պրակտիկաները կամ կրթության ֆինանսավորման այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք ենթադրում են սահմանված տևողությամբ հանրային աշխատանքի իրականացում կրթաթոշակ ստացողի կողմից: Ընդհանուր առմամբ, աշխատաշուկայի ակտիվ քաղաքականության իրագործման արդյունավետությունը կգնահատվի նաև երիտասարդների գործազրկության և գործազրկության միջին մակարդակի միջև եղած տարբերության կրճատման տեսանկյունից[9]:

Այսպիսով, ուսանողների  հիմնախնդիրները պետք է մշտապես գտնվեն պետության ուշադրության կենտրոնում, որը պետք է մշակի և իրականացնի պետական երիտասարդական քաղաքականություն՝ որպես  պետության ընդհանուր քաղաքականության կարևորագույն ռազմավարական ուղղություն, նպաստի ակտիվ դիրքորոշում ունեցող երիտասարդ  ուսանողի  անձի ձևավորմանը` ապահովելով նրա իրավունքները և քաջալերելով  նախաձեռնություններն ու  հետաքրքրությունները:

ПРОБЛЕМЫ ТРУДОУСТРОЙСТВА СОВРЕМЕННОГО АРМЯНСКОГО СТУДЕНЧЕСТВА

ЕГИАЗАРЯН С. Ж.

Резюме

Рынок труда сам диктует профессиональный выбор студентов. Высшее образование является лишь этапом в подготовке молодежи для будущей трудовой деятельности. Чтобы обеспечить конкурентоспособность выпускников вузов на рынке труда, необходимо развивать систему специального образования, направленного на обеспечение профессионального развития и подготовку высококвалифицированных специалистов.

PROBLEMS OF EMPLOYMENT OF CONTEMPORARY ARMENIAN STUDENTS

S. YEGHIAZARYAN

Abstract

The labor market itself dictates the professional choice of students. Higher education is only a stage in the preparation of young professionals. For future employability and competitiveness of graduates in the labor market it is necessary to develop a system of specialized education aimed at providing professional development and training of highly-qualified experts, which should be based on the desire for self-development and self-formation of students.

Заметки

[←1]

Авраамова Е. М., Верпаховская Ю. Б. Работодатели и выпускники вузов на рынке труда: взаимные ожидания(Социологическиеисследования,2006,№4,с.37-46)http://demoscope.ru/weekly/2007/0291/analit01.php

[←2]

https://www.bookdepository.com/Rise-Professional-Society-Professor-Harold-Perkin/9780415301787

http://www.amazon.com/The-Rise-Professional-Society-England/dp/0415301785 «Տրանսպրոֆեսիոնալներ» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է դրել Հ. Պերկինը (տե՛ս Perkin H. The Rise of Professional Society, England Since 1880, NY, 2002):

[←3]

Տե՛ս Лаврентьев Г. В., Лаврентьева Н. Б., Неудахина Н. А. Инновационные обучающие технологии в профессиональной подготовке специалистов.

http://www2.asu.ru/cppkp/index.files/ucheb.files/innov/Part2/ch7/glava71.html

[←4]

ԱՊՀ վիճակագրություն, 1994 թ. և ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալներ, 2006 թ.: Հայաս-տանի Հանրապետության 2014-2025 թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագիր 77-78 էջ: http://www.mtc.am/edfiles/files/voroshumner/442.1k.voroshum-1.pdf

[←5]

Մելքումյան Ա.,Աշխատանքի շուկա և զբաղվածություն.արդի հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում և ԱՊՀ այլ երկրներում, Ե., 1999:

[←6]

Նույն տեղում:

[←7]

Николаева П. П. Молодежь в социальном пространстве России, М., 2008, с. 109.

[←8]

Պողոսյան Գ. Ա., Հայ հասարակությունը XXI դարասկզբին, Ե., 2006, էջ 344:

[←9]

Հայաստանի Հանրապետության 2014-2025 թթ. հեռանկարային զարգացման ռազմավարական ծրագիր, էջ 74-75: http://www.gov.am/files/docs/1322.pdf