ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ  ԵՎ  ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎՐԱՄԻՈՒԹՅԱՆ  ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄԸ  ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ  ՀԱՐՑՈՒՄ

ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ  Ա. Ց.

Ինչպես հայտնի է, Եվրամիությանը (այսուհետև՝ ԵՄ) Թուր-քիայի անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկն է եղել նաև հարևան երկրների, այդ թվում` Հայաստանի հետ Թուրքիայի հարաբերությունների կարգավորումը: Այս համատեքստում ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունների ցավոտ խնդիրներից մեկն էլ վերջինիս կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն  է, որը մինչև այժմ համառորեն ժխտում է ներկայիս Թուրքիան: Բրյուսելն Անկարայի հետ բանակցություններում երբեմն բարձրացնում է նաև Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը՝ հիմնվելով Եվրախորհրդարանի՝ դեռևս 1987 թ. հունիսի 18-ի ‹‹Հայկական հարցի քաղաքական լուծման մասին›› հայտնի բանաձևի վրա[1], թեև այդ հարցը չի ներառվել Թուրքիային ներկայացվող նախապայմանների և չափանիշների պաշտոնական փաստաթղթերի մեջ:

2000 թ. նոյեմբերի  15-ին  Եվրախորհրդարանը,  լսելով  ‹‹Թուրքիայի առաջընթացը Եվրամիության անդամակցության ճանապարհին›› զեկույցը, ընդունեց հռչակագիր, որի 21-րդ կետով հատուկ ամրագրվում  էր  Հայաստանի  հետ  երկխոսություն սկսելու  հարցը, որն ուղղված էր լինելու դիվանագիտական և առևտրային բնականոն հարաբերությունների հաստատմանը և առկա շրջափակման վերացմանը[2]: 2002 թ. ‹‹Հարավային Կովկասին վերաբերող բանաձև››-ով էլ ԵՄ-ն ևս մեկ անգամ Թուրքիային առաջարկեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը: 2004 թ. ընդունած հերթական բանաձևով Բրյուսելը նրան կրկին կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը[3]: Վերջին անգամ ԵՄ-ն այս  հարցին անդրադարձել էր 2005 թ. ‹‹Թուրքիայի հետ բանակցություններ սկսելու վերաբերյալ բանաձևում››, որի հինգերորդ կետով ԵՄ-ին անդամակցության համար Թուրքիայի առաջ նախապայման է դրվում Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը:

Այս նախապայմաններից ելնելով էր, որ Բրյուսելը հետագայում ակտիվ դերակատարում ստանձնեց նաև հայ-թուրքական դիվանա-գիտական հարաբերությունների հաստատման գործընթացում, ինչի հետևանքով 2009 թ. հոկտեմբերի 10-ին Ցյուրիխում ստորագրվեցին Հայաստանի և Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերու-թյունների հաստատման և զարգացման մասին արձանագրություն-ները: Անկարան փորձում էր ԵՄ-ին համոզել, որ կատարում է Բրյուսելի պահանջները և պատրաստ է ‹‹բարի կամք ցուցաբերել›› Հայաստանի ապաշրջափակման հարցում` փոխարենն ակնկալելով Հայոց ցեղասպանության հարցով ԵՄ-ի կողմից իր նկատմամբ  ճնշման թուլացում: Սակայն գործընթացը ձախողվեց, և դրանում Բրյուսելը  անվերապահորեն մեղադրում է Անկարային՝  վերջինիս դիտելով որպես անվստահելի գործընկեր:

Եվրոպական երկրների կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող ու դատապարտող բանաձևերի ընդունումը չափազանց ցավոտ է ընկալում Անկարան,  որը, նախ, փորձում էր շանտաժի մի-ջոցով կանխել այդ բանաձևերի ընդունումը, իսկ անհաջողությունից հետո այդ երկրներից հետ է կանչում իր դեսպաններին և լարվածություն առաջացնում երկկողմ հարաբերություններում: Արտահայտելով Անկարայի պաշտոնական տեսակետը՝ նախկին արտգործնախարար Մ. Սոյսալը նշում էր, որ Թուրքիայի և ԵՄ-ի միջև հարաբերություններն իրավահավասար և արդարացի չեն, քանի որ Թուրքիան Բրյուսելի կողմից անընդհատ ենթարկվում է շանտաժի` Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և Թուրքիայի անդամության ձգձգման հարցերով[4]:

Սխալված չենք լինի, եթե նշենք, որ Հայոց ցեղասպանության հարցում ԵՄ-ի դիրքորոշման գլխավոր արտահայտիչը դարձավ Ֆրանսիան, որն, ի տարբերություն կառույցի մյուս երկրների, հայերի նկատմամբ կատարված այդ հանցագործությունը ճանաչել է ոչ թե բանաձևով կամ հայտարարությամբ, այլ՝ օրենքով: Թուրք-ֆրանսիական հարաբերությունների վրա որոշակիորեն ազդում  են Ֆրանսիայում լավ ինտեգրված և իշխանության գրեթե բոլոր աստիճաններում ազդեցություն ունեցող հայկական մեծաթիվ համայնքի առկայությունն ու նրա արդյունավետ գործունեությունը: Դրա շնորհիվ Ֆրանսիայում բարձրացվեց Հայոց ցեղասպանության հարցը, որտեղ, նախ, 2001 թ. հունվարի 29-ին Սենատն ընդունեց օրենք, որում ասվում էր. ‹‹Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թ. հայերի ցեղասպանությունը: Ներկայիս օրենքը պետք է իրագործվի իբրև պետական օրենք››[5]: Այս քայլը թուրք-ֆրանսիական հարաբերությունների վրա անդրադարձավ նրանով, որ Թուրքիան անմիջապես Փարիզից հետ կանչեց իր դեսպանին` խորհրդա-տվության համար, այնուհետև չեղյալ հայտարարեց ‹‹Ալկատելի›› հետ կնքված 149 մլն դոլար արժողությամբ պայմանագիրը`  առաջին լրտես-արբանյակի արտադրության մասին: Անկարան նաև ընդհատեց Ֆրանսիայի հետ մի քանի բավական շահավետ պայմանագրերի, մասնավորապես` ԱԷԿ-ի կառուցման, մարտական ուղղաթիռների և տանկերի գնման բանակցությունները՝ չնայած այն բանին, որ Գերմանիայի և ԱՄՆ-ի հետ մեկտեղ Ֆրանսիան նույնպես Թուրքիայի առաջատար գործընկերն էր:  Թուրքական ազատ սպառողների միությունը (նախագահ Բ. Դենիզի գլխավորությամբ) ֆրանսիական արտադրանքին բոյկոտ հայտարարեց` կոչ անելով բոյկոտել  ֆրանսիական ‹‹Total›› նավթային ընկերությանը, իսկ որպես հաջորդ ‹‹զոհ›› հայտարարեց ‹‹L’Oreal›› գեղարարական ընկերությունը[6]:

Թուրքիային նյարդայնացնում է նաև եվրոպական որոշ երկրների կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնելու օրենսդրության ընդունումը, մասնավորապես այդ ուղղությամբ Ֆրանսիայում կատարված քայլերը: 2006 թ. հոկտեմբերին Ֆրանսիայի խորհրդարանի ստորին պալատի` Ազգային ասամբլեայի կողմից առաջին անգամ ընդունվեց Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելու համար քրեական պատասխանատվություն նախատեսող օրինագիծը: Թեև այն չհաստատվեց Սենատի կողմից, Անկարան մեծ արշավ սկսեց Փարիզի դեմ, որն իր ծավալներով շատ նման էր 2001 թ. Թուրքիայի ձեռնարկած քայլերին:

2011 թ. նոյեմբերին Հայաստան կատարած իր այցի ժամանակ Ֆրանսիայի նախագահ Սարկոզին Թուրքիային կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը` միաժամանակ շեշտելով, որ ԵՄ-ն Թուրքիայի համար չէ: 2011 թ. դեկտեմբերի 22-ին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովն ընդունեց Ֆրանսիայի կողմից օրենքով ճանաչված ցեղասպանությունների` հրեաների Հոլոքոստի, Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար քրեական պատիժ սահմանող օրինագիծը[7], ինչին  ի պատասխան Անկարան Փարիզից հետ կանչեց իր դեսպանին:     2012 թ. հունվարի 23-ին Ֆրանսիայի Սենատը, անտեսելով Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վատթարացման վտանգները, հաստատեց այդ օրենքը, որով, փաստորեն, հրեական Հոլոքոստի ժխտման համար ‹‹Գեյսոյի օրենքով›› նախատեսված պատժամիջոցները տարածվելու էին նաև Հայոց ցեղասպանության ժխտման վրա` հավասարության նշան դնելով երկու նույնական հանցագործությունների միջև արդեն ոչ միայն ճանաչման, այլև դրանց զոհերի հիշատակը և տուժած ժողովուրդների զգացմունքները հարգելու առումով: Օրենքին կողմ քվեարկեցին 127, դեմ` 86 ծերակուտականներ:

Արձագանքելով Ֆրանսիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտման քրեականացման օրենքի ընդունմանը` Էրդողանը հայտարարեց, որ այդ փաստաթուղթը հիմնված է ռասիզմի, խտրականության և այլատյացության վրա: Նա միաժամանակ նշեց, որ իր երկիրը պատժամիջոցներ կկիրառի Ֆրանսիայի նկատմամբ` նախ, չեղյալ կհամարվեն ռազմական, տնտեսական և քաղաքական հարցերի շուրջ բանակցություններում Փարիզի հետ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, բացի այդ, ֆրանսիական ձեռնարկությունները, որոնք գործում են Թուրքիայում տրանսպորտի, սպառազինության և միջուկային ոլորտներում, կզրկվեն պետական պայմանագրերից, ինչը նշանակում էր, որ Փարիզը կզրկվեր բազմամիլիարդանոց գործարքներից: Ֆրանսիական ռազմական և քաղաքացիական ինքնաթիռներին կարգելվի վայրէջք կատարել Թուր-քիայում, իսկ ֆրանսիական նավերը կզրկվեն թուրքական նա-վահանգիստներ մուտք գործելու իրավունքից: Այս որոշումները քննարկվում էին թուրքական կառավարության նիստում, որն ըն-թանում էր Սենատում Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնելու օրենքի ընդունմանը զուգահեռ[8]: Ինչ վերաբերում է թուրք հասարակությանը, ապա ֆրանսիական օրենքի ընդունման հետևանքով Թուրքիայի ավելի շատ քաղաքացիներ սկսեցին իրենց երկրի` ԵՄ-ին անդամակցելու դեմ արտահայտվել:

Օրենքը չեղյալ հայտարարելու հարցով Ֆրանսիայի Սահմանադրական խորհրդին (ՍԽ) դիմելու համար պահանջվում էր խորհրդարանականների ոչ պակաս, քան 60  ձայն, մինչդեռ դեմ էին քվեարկել 86 խորհրդարանականներ: Անկարան պատրաստվում էր կապեր հաստատել դեմ քվեարկած խորհրդարանականների հետ` օրենքը չեղարկելու նպատակով: Հունվարի 31-ին 76 պատգամավորների և  72  ծերակուտականների ստորագրությամբ հարցը փոխանցվեց Սահմանադրական  խորհրդի  քննարկմանը: ՍԽ դիմած  պատգամավորները գտնում էին, որ տվյալ օրենքով խախտվում են խոսքի, խղճի և համոզմունքի ազատության սկզբունքները:

ՍԽ-ն որոշում ընդունելուց առաջ՝ փետրվարի 4-ին, իր պաշտոնական կայքէջում արդեն տեղադրել էր  ‹‹Օրենքի նորմատիվային ուժի կամ նորմատիվային հիմքի բացակայությունը›› վերնագրով գրքույկը, որը վերաբերում էր 2001 թ. հունվարի 29-ի 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության ճանաչման օրենքին, ինչը գնահատվում էր իբրև ոչ նորմատիվային կամ անորոշ նորմատիվությամբ ակտ: Սահմանադրական խորհրդի նման  գործողությունները, սակայն, համարվում են ֆրանսիական օրենսդրության խախտում, քանզի այդ մարմինն իրավունք չունի նախնական կարծիք հայտնել այն հարցի մասին, որը հանձնվել է իր քննությանը[9]: Ստեղծված իրավիճակում Ֆրանսիայի նախագահ Ն. Սարկոզին ուղղակի կարող էր ստորագրել և հրապարակել 2012 թ. հունվարի 23-ի օրենքը, քանզի ՍԽ-ն արդեն իսկ գերազանցել էր իր իրավասությունները, և հունվարի 23-ի օրենքը այլևս չէր կարող մնալ նրա ընդդատության տակ: Սակայն, չնայած նախապես Երևանում տված իր խոստումներին, նախագահ Սարկոզին ոչինչ չձեռնարկեց և սպասեց ՍԽ-ի կանխատեսելի որոշմանը:

2012 թ. փետրվարի 28-ին Ֆրանսիայի Սահմանադրական խորհուրդը հակասահմանադրական ճանաչեց 2012 թ. հունվարի 23-ին Սենատի ընդունած օրենքը, որը 2001 թ. հունվարի 29-ի՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման օրենքի տրամաբանական շարունակությունն էր և նախատեսում էր քրեական պատասխանատվություն սահմանել նաև Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար, ինչն արդեն արվել էր հրեական Հոլոքոստի առնչությամբ: ՍԽ-ի այս  որոշման տրամաբանությամբ, հակասահմանադրական պետք է ճանաչվեր նաև 1990 թ. ‹‹Գեյսոյի օրենքը››, սակայն այս կերպ, փաստորեն, խտրականություն մտցվեց այս երկու նույնանման հարցերի իրավական գնահատման հարցում:

Իր որոշմամբ Ֆրանսիայի ՍԽ-ն խոչընդոտներ ստեղծեց նաև Եվրամիության առջև Ֆրանսիայի ստանձնած պարտավորությունների կատարման առումով, քանզի Ֆրանսիան Եվրամիության մյուս երկրների հետ մեկտեղ 2008 թ. նոյեմբերի 28-ին ստորագրել էր ‹‹Ռասիզմի և այլատյացության առանձին ձևերի և բացասական դրսևորումների դեմ քրեական օրենսդրության միջոցով պայքարելու մասին›› շրջանակային համաձայնագիրը, որով ԵՄ-ի անդամ պետություններն իրենց քրեական իրավունքում պետք է պատժող դրույթներ նախատեսեին ցեղասպանության, մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունների և պատերազմական հանցագործությունների հրապարակային ժխտման, ինչպես նաև դրանց զոհերի հիշատակի անարգման համար[10]:

ՍԽ-ի որոշումից հետո Ֆրանսիայի նախագահ Ն. Սարկոզին կառավարությանը հանձնարարեց մշակել օրենքի նոր նախագիծ, ինչը, կարծում ենք, ավելի շատ ցուցադրական գործողություն էր, որով նա փորձում էր քավել հայկական համայնքի առջև իր մեղքը՝ վճռական պահին անգործություն ցուցաբերելու համար: 2013 թ. փետրվարի 6-ին Վ. Բուայեն և իր հինգ գործընկերներն օրենքի նոր նախագիծ ներկայացրին ֆրանսիական խորհրդարանին` ‹‹Ազգային օրենսդրությունը Եվրամիության խորհրդի 2008 թ. նոյեմբերի 28-ի ‹‹Ռասիզմի և այլատյացության առանձին ձևերի և բացասական դրսևորումների դեմ քրեական օրենսդրության միջոցով պայքարելու մասին›› շրջանակային համաձայնագրի դրույթներին համապատասխանեցնելու մասին››[11]:

2014 թ. հունվարին Ֆրանսիայի նախագահ Ֆ. Օլանդը երկօրյա պետական այց կատարեց Թուրքիա, որի ընթացքում իր տեսակետներն արտահայտեց ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության և Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ[12]: Ֆրանսիայի նախագահը Անկարային կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը և դադարել ժխտել այդ պատմական փաստը, ինչը, նրա, կարծիքով, խոչընդոտ է ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցելու ճանապարհին: Օլանդը հանդիպեց նաև 2007 թ. հունվարին սպանված հայ լրագրող Հրանտ Դինքի այրու` Ռաքել Դինքի հետ: Ֆրանսիայի նախագահը հույս հայտնեց, որ Թուրքիան կվերացնի առևտրային արգելքները, որոնք կիրառվեցին այն ժամանակ, երբ ընդունվեց Հայոց ցեղա-սպանության ժխտումը քրեականացնող օրենքը[13]:

2014 թ. սեպտեմբերի 9-ին Հունաստանի խորհրդարանը ձայների մեծամասնությամբ՝ 54 կողմ, 42 դեմ, 3 ձեռնպահ, ընդունեց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող՝ ‹‹Այլատյացության դեմ պայքարի մասին›› օրենքը, որի  համաձայն, Հունաստանի  տարածքում քրեական պատասխանատվության պետք է ենթարկվեին ոչ միայն հրեաների, այլև հայերի և Պոնտոսի հույների ցեղասպանության ժխտման համար: Օրինագծով սահմանվում է, որ այն անձինք, որոնք կժխտեն կամ բացասաբար կարտահայտվեն այդ ցեղասպանությունների մասին, կազատազրկվեն 3 ամսից մինչև 3 տարի ժամկետով: Իսկ եթե օրենքը խախտողը պատգամավոր է կամ պետական պաշտոնյա, սահմանվելու է 3-5 տարվա ազատազրկում: Ֆիզիկական անձինք նման խախտման համար կարող  են տուգանվել՝ 10-ից մինչև 100000 եվրոյով: Ժխտում ենթադրող միջոցառումներին մասնակցության համար նախատեսվում է 5-20000 եվրո տուգանք:

ԵՄ-ի՝ Հայոց ցեղասպանության հարցում նախկին գործընթացներից, ինչպես նաև Անկարայի հետ խորացող հակասություններից ելնելով՝ միանգամայն կանխատեսելի էր, որ այդ ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ԵՄ-ում նոր զարգացումներ էին լինելու:

2015 թ. մարտի 3-ին Եվրոպական ժողովրդական  կուսակցության Քաղաքական համաժողովն ընդունեց ‹‹Հայկական ցեղասպանությունը և եվրոպական արժեքները›› խորագրով բանաձև: Բանաձևի հենց վերնագրում Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը փոխկապակցվում է եվրոպական արժեքների հետ: Հատկանշական է, որ բանաձևում դատապարտվում է ոչ միայն երիտթուրքերի, այլ  նաև թուրքական հաջորդ վարչակարգերի կողմից 1894-1924 թթ. իրականացված ցեղասպանությունը` այդպիսով ցույց տալով թուրքական վարչակարգերի ցեղասպան քաղաքականության ժառանգականությունը: Ցեղասպանության ժխտումը բանաձևում համարվում է  պատասխանատվությունից  խուսափելու և իրականացված  ոճրագործությունները մոռացության մատնելու կամ արդարացնելու փորձ՝ որպես շարունակական հանցագործություն և նոր ցեղասպանություններ խրախուսելու միտում: Բանաձևը բացառիկ է նրանով, որ առաջին անգամ խոսվում է նյութական հատուցման, հողերի վերադարձի, մշակութային ժառանգության պահպանման, հնագույն մեծ քաղաքների, եկեղեցիների, դպրոցների, գերեզմանոցների և Արևմտյան Հայաստանում տեղակայված այլ պատմամշակութային արժեքների վերականգնման մասին[14]:

Մարտի 12-ին Եվրախորհրդարանն ընդունեց ‹‹Մարդու իրավունքներ, ժողովրդավարությունն աշխարհում և ԵՄ-ի քաղաքականությունը 2013 թ.›› զեկույցը, որում առանձին կետով, նշելով  Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի մասին, ԵՄ-ի անդամ-պետություններին կոչ է արվում ճանաչել այդ փաստը, իսկ ԵՄ-ի կառույցներին` նպաստել ճանաչման գործընթացին[15]: Մարտի 18-ին էլ Եվարնեստի խորհրդարանական վեհաժողովն ընդունեց բանաձև Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ` Թուրքիային կոչ անելով ճանաչել այդ փաստը և հաշտվել իր անցյալի հետ: Բանաձևում նշվում էր, որ Հայոց ցեղասպանությունը ժամանակին չդատապարտելը հանգեցրեց նրան, որ չհաջողվեց հետագայում ևս կանխարգելել այդ հանցագործության կրկնությունները: Բանաձևում ընդգծվում է, որ ցեղասպանությունների կանխարգելումը պետք է առաջնահերթություն դառնա միջազգային հանրության համար, և Եվրանեստի խորհրդարանական վեհաժողովը պաշտպանում է ցեղա-սպանությունների կանխարգելման, ցեղասպանության ենթարկված անձանց իրավունքների և պատմական արդարության վերականգնման գործում միջազգային հանրության ջանքերը: Փաստաթղթում նաև ափսոսանք է հայտնվում զանգվածային սպանության փաստերի, Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Օսմանյան կայսրությունում 1,5 միլիոն հայերի ցեղասպանության, ինչպես նաև մյուս ցեղասպանությունների ժխտման կապակցությամբ: Խորհրդարանական վեհաժողովը Թուրքիային կոչ արեց առերեսվել իր պատմական անցյալի հետ, ինչը հիմք կդառնա ժողովուրդների ապագա հաշտեցման համար: Երևանում տեղի ունեցած նիստի ժամանակ այդ բանաձևին կողմ քվեարկեցին 33, դեմ` 4 պատգամավոր[16]:

Ապրիլի 2-ին Կիպրոսի խորհրդարանը ձայների 54 կողմ առավելությամբ ընդունեց Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող օրենքը, որի համաձայն, պատերազմական, մարդկության դեմ հանցագործությունների և ցեղասպանությունների ժխտումը պատժվում է մինչև 5 տարվա ազատազրկմամբ և/կամ  10000 եվրո տուգանքով[17]: Այսպիսով, Կիպրոսը Շվեյցարիայից, Սլովակիայից  ու Հունաստանից հետո դարձավ չորրորդ պետությունը, որտեղ Հայոց ցեղասանության ժխտումը քրեորեն պատժելի արարք է համարվում:

Այս քայլերը, սակայն, իրենց հնչեղությամբ չէին կարող համեմատվել 2015 թ. ապրիլի 12-ին, Սուրբ Պետրոսի տաճարում Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի մատուցած պատարագի հետ, որի ժամանակ հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված հանցագործությունը նա անվանեց XX դ. առաջին ցեղասպանություն: Պապը պատարագի ժամանակ  նաև մեծարեց սուրբ Գրիգոր Նարեկացուն՝ նրան շնորհելով  ‹‹Տիեզերական եկեղեցու վարդապետ›› տիտղոսը, որին մինչ օրս արժանացել է ընդամենը 35 մարդ[18]: Շատ կարևոր էր, որ Հռոմի պապի պատարագից հետո ելույթներով հանդես եկան Հայ Առաքելական Եկեղեցու երկու նվիրապետական աթոռների առաջնորդները` Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ և Մեծի Տանն Կիլիկիո Արամ Ա կաթողիկոսները, ինչպես նաև Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցու առաջնորդ Ներսես Պետրոս XIX-ը:

Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը XX դարի առաջին ցեղասպանություն համարելը ‹‹զառանցանք›› անվանեց և պապին հորդորեց այլևս չկրկնել այդ սխալը[19]: Չբավարարվելով դրանով` Անկարան պատարագի հաջորդ օրը՝ ապրիլի 13-ին, Վատիկանից հետ կանչեց իր դեսպանին: Հռոմի պապին հասցրած վիրավորանքներն առաջացրեցին կաթոլիկ ամբողջ աշխարհի, այդ թվում` Եվրոպայի խիստ վրդովմունքն ու քննադատությունը` հանգեցնելով մի շարք եվրոպական կառույցների ու եվրոպական նորանոր երկրների կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ու դատապարտման բանաձևերի ընդունմանը:

Ապրիլի 15-ին ‹‹Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցը›› թեմայով քննարկումների շնորհիվ Եվրախորհրդարանը բանաձև ընդունեց, որով դատապարտում էր Հայոց ցեղասպանությունը՝ Թուրքիայի իշխանություններին կոչ անելով ճանաչել այն  և առանց նախապայմանների կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ` սահմանները բացելու և դիվանագիտական հարաբերություններ ստեղծելու միջոցով:

Ապրիլի 14-ին Չեխիան միացավ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած ու դատապարտած եվրոպական երկրների շարքին: Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ, Չեխիայի խորհրդարանի ընդունած բանաձևը, վկայակոչելով ՄԱԿ-ի 1948 թ. դեկտեմբերի 9-ի՝ ‹‹Ցեղասպանության հանցագործության կանխարգելման և պատժի›› մասին կոնվեցիան, Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած երկրների օրենսդիր ու գործադիր մարմինների, ինչպես նաև միջազգային կազմակերպությունների որոշումները, դատապարտում է ցեղասպանությունների ծանրության նվազեցումը կամ ժխտումը, միջազգային հանրությանը կոչ է անում՝ կանխել մարդկության դեմ հանցագործություններն աշխարհի ցանկացած հատվածում և վեճերը կարգավորել խաղաղ միջոցներով[20]:

Հաջորդն Ավստրիայի խորհրդարանն էր, որը ապրիլի 21-ին ընդունած բանաձևով ճանաչեց ու դատապարտեց Հայոց ցեղասպանությունը` Թուրքիային կոչ անելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի բնաջնջումը ճանաչել որպես ցեղասպանություն[21]:

Ապրիլի 23-ին Գերմանիայի նախագահ Յոախիմ Գաուկը Բեռլինի մայր տաճարում կրկնեց Հռոմի պապի ձևակերպումը Հայոց ցեղասպանության հետ կապված՝ այն անվանելով XX դ. առաջին ցեղասպանություն: Գերմանիայի նախագահն իր ելույթում հատուկ ընդգծեց, որ Թուրքիան ավանդաբար մերժում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին շուրջ մեկուկես միլիոն հայերի զանգվածային ջարդեր իրականացնելու մեղադրանքները և չափազանց ցավագին է վերաբերվում Արևմուտքի այն քննադատություններին, որոնք առնչվում են Հայոց ցեղասպանության հարցին[22]:

Գերմանիայի նախագահի ելույթից հետո սպասվում էր նաև այդ երկրի խորհրդարանի` Բունդեստագի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ նոր բանաձևի ընդունումը, քանզի շրջանառվում էին բանաձևի չորս նախագծեր, որոնցից երկուսի հենց վերնագրերում տեղ էր գտել ‹‹Հայոց ցեղասպանություն›› ձևակերպումը: Սակայն բանաձևի ընդունում այդպես էլ տեղի չունեցավ. Գերմանիան որոշեց բավարարվել միայն նախագահի ելույթով:

Լյուքսեմբուրգի խորհրդարանն էլ մայիսի 5-ին ընդունեց բանաձև, որում, հարգանքի տուրք մատուցելով Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին, ընդգծվում է, որ մեկ դար առաջ Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրականացվածը հենց ցեղասպանություն է, և Թուրքիայի իշխանություններին կոչ էր արվում` առերեսվել սեփական պատմությանը[23]:

Վերը նշվածի լույսի ներքո միանգամայն տրամաբանական պետք է համարել, որ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին` 2015 թ. ապրիլի 24-ին, Եվրամիության երկու երկրների` Ֆրանսիայի ու Կիպրոսի, ինչպես նաև այդ կառույցի անդամության թեկնածու Սերբիայի նախագահներն ԱՄՆ-ի պաշտոնական պատվիրակության ներկայությամբ Ծիծեռնակաբերդում հնչեցրած իրենց  ելույթներում ևս մեկ անգամ դատապարտեցին այդ հանցագործությունը՝ կրկին ուղերձներ հղելով Անկարային:

Կիպրոսի նախագահ Նիկոս Անաստասիադիսն իր խոսքում մի քանի անգամ արտասանեց հայերեն ‹‹Մեծ եղեռն›› բառերը՝ ընդգծելով, որ Կիպրոսը եվրոպական այն երկիրն է, որն առաջիններից մեկը ճանաչեց հայերի ցեղասպանությունը: Կիպրոսի նախագահը, զուգահեռ տանելով Հայաստանի ու Կիպրոսի միջև, նշեց, որ երկու երկրներն էլ անպատժելիության զոհեր են:

Սերբիայի նախագահ Տոմիսլավ Նիկոլիչը նշեց, որ ինքը՝ որպես մի երկրի նախագահ, որի ժողովուրդը զանգվածային կորուստներ է կրել վերջին շրջանի բոլոր պատերազմներում՝ զուտ սերբ լինելու համար, պարզապես չէր կարող ներկա չգտնվել այդ օրը Ծի-ծեռնակաբերդի բարձունքում: Դատապարտելով ‹‹ցեղասպանություն›› եզրույթի շահարկումը, իրավական ակտերի՝ երկակի չափորո-շիչներով կիրառումը, ցեղասպանությունների զոհերին որպես ոճրագործներ ներկայացնելը` Սերբիայի նախագահն ընդգծեց, որ ոչ ոք իրավունք չունի մոռանալ Հայոց ցեղասպանության զոհերին:

Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրանսուա Օլանդն իր ելույթում խոնարհվելով Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի առջև, նշեց, որ հանցագործության կազմակերպիչներին չհաջողվեց հասնել  իրենց նպատակին, քանզի հայ ժողովուրդը շարունակում է ապրել: Ֆրանսիայի նախագահն անդրադարձավ Մեծ եղեռնի հանցավոր քաղաքականության իրականացման մեթոդներին ու փուլերին` մատնանշելով մտավորականների ձերբակալումն ու  ոչնչացումը, բռնի տեղահանումները, զանգվածային արտաքսումները, և  հրաշքով փրկված հայերի սպանդը համակենտրոնացման ճամբարներում[24]:

Այսպիսին էր Եվրոպայի պատասխանը Հայոց ցեղասպանու-                        թյունը ժխտող և այդ հարցի հետ կապված կաթոլիկ աշխարհի հոգևոր առաջնորդին վիրավորանք հասցնող ու սպառնացող Թուրքիայի նախագահին:

Ամփոփելով ԵՄ-ում Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի շրջանակներում ընթացող զարգացումները՝ պարզապես չենք կարող շրջանցել հոկտեմբերի 15-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ) ‹‹Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի›› գործով կայացված վերջնական դատավճիռը: Ինչպես հայտնի է, Թուրքիայի ‹‹Աշխատավորական›› կուսակցության նախագահ Դողու Փերինչեքը, որը ներկայանում է նաև որպես իրավագիտության դոկտոր, 2005 թ. մայիս, հուլիս և սեպտեմբեր ամիսներին Շվեյցարիայի Լոզան, Օպֆիկոն և Կոնիզ քաղաքներում կազմակերպված միջոցառումների ընթացքում հրապարակայնորեն հերքել է 1915 թ. և հետագա տարիներին հայ ժողովրդի նկատմամբ Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած ցեղասպանության փաստը` Հայոց ցեղասպանությունը որակելով որպես ‹‹միջազգային կեղծիք››[25]: 2005 թ. հուլիսի 15-ին ‹‹Շվեյցարիա-Հայաստան›› ասոցիացիան բողոք ներկայացրեց Փերինչեքի դեմ, և 2007 թ. մարտի 9-ին Լոզանի դատարանը նրան մեղավոր ճանաչեց Շվեյցարիայի քրեական օրենսգրքի՝ ռասսայական խտրականության համար պատասխանատվություն նախատեսող 261 bis հոդվածի 4-րդ մասով: Դատարանն արձանագրեց, որ Փերինչեքի` Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող ելույթն ունեցել է ռասիստական շարժառիթներ, կրել է ազգայնական բնույթ և չի կարող դիտարկվել պատմական բանավեճի կամ քննարկման շրջանակներում: Դատարանը նաև նշեց, որ Հայոց ցեղասպանությունը, ըստ շվեյցարական հանրային կարծիքի, համընդհանուր  ապացուցված եղելություն է, ապացուցված պատմական փաստ: Այս հիմնավորմամբ, Փերինչեքը Շվեյցարիայում դատապարտվեց պայմանական ազատազրկման և պարտավորվեց վճարել 12 հազար շվեյցարական ֆրանկ տուգանք[26]:

Փերինչեքը բողոքարկեց այդ վճիռը՝ պահանջելով վերաքննել գործը և  հարցի վերաբերյալ կատարել ուսումնասիրություն, սակայն Վո նահանգի վերաքննիչ դատարանը նույն թվականի հունիսի 19-ին մերժեց նրա բողոքը: Վերաքննիչ դատարանի որոշ-ման մեջ նշված է, որ Հայոց ցեղասպանությունը նույնպիսի պատ-մական փաստ է, ինչպես հրեաների Հոլոքոստը, և այն, որպես այդպիսին, ճանաչվել է շվեյցարական օրենսդիր մարմնի կողմից: Փերինչեքն այս վճիռը նույնպես բողոքարկեց, արդեն Շվեյցարիայի Դաշնային գերագույն դատարանում, որը 2007 թ. դեկտեմբերի     12-ին մերժեց բողոքը և վերահաստատեց Վոյի շրջանային վերաքննիչ դատարանի վճռի օրինականությունը:

2008 թ. հունիսի 10-ին Դ. Փերինչեքը Շվեյցարիայի դեմ գան-գատ ներկայացրեց  ՄԻԵԴ՝ պնդելով, որ շվեյցարական դատարանները խախտել են Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով (արտահայտվելու ազատություն), 7-րդ հոդվածով (պատիժ` բացառապես օրենքի հիման վրա), ինչպես  նաև մի շարք այլ հոդվածներով երաշխավորված իր իրավունքները: Մասնավորապես, նա վիճարկում էր շվեյցարական քրեական օրենսգրքի               261-րդ հոդվածի  4-րդ մասը` այն գնահատելով որպես ոչ բավարար կանխատեսելի, իսկ դատավճիռը` ոչ օրինական:

ՄԻԵԴ-ը 2013 թ. դեկտեմբերի 17-ին ‹‹Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի›› գործով իր կայացրած վճռում բավարարեց Փերին-չեքի հայցը, ըստ որի` Շվեյցարիան խախտել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածը, այն է` Փերինչեքի խոսքի  ազատությունը, քանի որ նման սահմանափակումը չի ունեցել ‹‹հրատապ սոցիալական նշանակություն›› և անհրաժեշտ չի եղել ժողովրդավարական հասարակությունում հայերի ցեղասպանության զոհերի ժառանգների պատիվը և արժանապատվությունը պաշտպանելու համար: ՄԻԵԴ-ն իր որոշման մեջ նշել էր, որ ‹‹Փերինչեքի քրեական դատապարտումը 1915 թ. և  դրանից հետո հայ ժողովրդի դեմ կատարված վայրագությունների մերժման  համար արդարացված չէր››[27]: Եվրոպական դատարանը գտավ, որ Փերինչեքի արտահայտությունները չեն վերաբերում Կոնվենցիայի 17-րդ հոդվածին (իրավունքների չարաշահման արգելում)` միաժամանակ նշելով, թե այնպիսի գաղափարների արտահայտումը, որոնք կարող են ‹‹վիրավորել կամ շփոթության մեջ գցել››, պաշտպանվում  է Կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածով: ՄԻԵԴ-ի վճռի համաձայն՝ ‹‹զգայուն և հակասական բնույթ կրող հարցերի ազատ քննարկման իրավունքի ազատ իրականացումը կարծիք արտահայտելու ազատության հիմնարար չափանիշներից է, և դրա միջոցով հանդուրժողականություն, բազմակարծություն ապահովող ժողովրդավարական վարչակարգը տարբերվում է ամբողջատիրական և բռնատիրական վարչակարգերից››[28]:

ՄԻԵԴ-ը, նշելով հանդերձ, որ Հայոց ցեղասպանության իրա-վական ձևակերպման հարցը իր խնդիրը չէ, հետևաբար, չի անդրադառնալու Օսմանյան կայսրության կողմից 1915 թ. հայերի դեմ կատարված ոճրագործություններին առնչվող բովանդակային հարցերին, այնուամենայնիվ, իր վճռում անդրադարձավ Հայոց ցեղասպանության պատմական փաստին և տվեց հայկական կողմի համար սկզբունքորեն անընդունելի գնահատականներ: Փաստորեն, ՄԻԵԴ-ը գերազանցեց իր իրավասությունները՝ փորձելով տարբերակում մտցնել Հայոց ցեղասպանության և հրեական Հոլոքոստի միջև` նշելով, որ վերջինս եղելություն է և, ի տարբերություն առաջինի, ապացուցված է մի շարք անհերքելի պատմական փաստերով,  ինչպես, օրինակ, գազախցերի առկայությամբ: Տվյալ պարագայում Փերինչեքի գործն ակնհայտորեն դուրս եկավ զուտ Շվեյցարիայի քրեական օրենսգրքի՝ Կոնվենցիային համապատասխանության որոշման շրջանակից և վերաբերեց նաև հայ ժողովրդին: Թերևս, սա    էր պատճառը, որ Հայաստանը` որպես երրորդ կողմ, որոշեց ներգրավվել դատական գործընթացում, որպեսզի հնարավորություն ունենա Եվրոպական դատարանին ներկայացնել հայության դիրքորոշումն ինչպես տվյալ գործի, այնպես էլ դատարանի առանձին ձևակերպումների վերաբերյալ:

2014 թ. մարտի 17-ին Շվեյցարիայի իշխանությունները բողոքարկեցին ՄԻԵԴ-ի վերոհիշյալ վճիռը: Հայաստանի նախագահը ողջունեց Շվեյցարիայի կառավարության` ‹‹Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի›› գործով ՄԻԵԴ-ի վճիռը բողոքարկելու որոշումը` հույս հայտնելով, որ ՄԻԵԴ-ն այնպիսի որոշում կընդունի, որը վիրավորական չի լինի ցեղասպանություն վերապրած ժողովուրդների համար և չի անարգի այն միլիոնավոր մարդկանց հիշատակը, որոնք ուղղակի անմեղ զոհ են դարձել[29]: 2014 թ. հունիսի 2-ին ՄԻԵԴ-ը որոշում ընդունեց գործը Մեծ պալատում քննելու մասին: Նույն թվականի օգոստոսին Հայաստանի Հանրապետությունը դիմեց Եվրոպական դատարանին` գործով որպես երրորդ կողմ ներգրավվելու համար, և սեպտեմբերի 26-ին ՄԻԵԴ-ը հաստատեց ՀՀ-ի մասնակցությունը: Տվյալ գործին որպես երրորդ կողմ մասնակցեց նաև Թուրքիան:

Հայաստանի Հանրապետությունը, տվյալ գործում որպես երրորդ կողմ ներգրավվելով, Եվրոպական դատարանից ակնկալում էր այնպիսի վճիռ, որը զերծ կլիներ Հայոց ցեղասպանության փաստը` պատմական, իրավական կամ որևէ այլ համատեքստում կասկածի տակ դնող ձևակերպումներից, և որ Եվրոպական դատարանի վճիռը չի դառնա գործիք Հայոց ցեղասպանությունը ժխտողների ձեռքին, որոնք կփորձեն այն օգտագործել իրենց անբարոյական նպա-տակներով:

2015 թ. հունվարի 28-ին ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատում տեղի ունեցան ‹‹Փերինչեքն ընդդեմ Շվեյցարիայի›› գործով դատական լսումները:  ՄԻԵԴ-ում գործի քննությանը որպես երրորդ կողմ մասնակցող Հայաստանի պատվիրակության կազմում ընդգրկված էին ՄԻԵԴ-ում ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցիչ, ՀՀ  գլխավոր դատախազ Գ. Կոստանյանը, ՀՀ արդարադատության  նախարարի տեղակալ, ՄԻԵԴ-ում ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցչի տեղակալ Ա. Թաթոյանը, ՀՀ գլխավոր դատախազի տեղակալ Է. Բաբայանը, Լոնդոնի ‹‹Doughty Street›› փաստաբանական  պալատի հիմնադիր, ‹‹Անհարմար ցեղասպանություն. ո՞վ է այսօր հիշում հայերին›› գրքի հեղինակ, միջազգային հայտնի փաստաբան Ջ. Ռոբերտսոնը, միջազգային հայտնի փաստաբաններ Ա. Քլունին և            Թ. Քոլիսը:

2015 թ. հոկտեմբերի 15-ին ՄԻԵԴ-ում ավարտվեց թուրք ազգայնական գործիչ Դ. Փերինչեքի գործով ‹‹Փերինչեքն ընդդեմ  Շվեյցարիայի››  գործով վերջնական լսումը, և  դատարանը վերջնական որոշում կայացրեց: ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատը որոշեց, որ Շվեյցարիան խախտել է Փերինչեքի ազատ խոսքի իրավունքը, սակայն, միևնույն ժամանակ, դատարանի վճռում նշվում է, որ այս գործով դատարանի խնդիրը չէ որոշել, թե արդյո՞ք Օսմանյան կայսրու-թյունում 1915 թ. հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված զանգվածային կոտորածներն ու տեղահանությունները կարող են որակվել որպես ցեղասպանություն՝ միջազգային իրավունքում այդ եզրույթին տրված սահմանման տեսանկյունից: Այնուհետև դատարանի Մեծ պալատը սահմանեց, որ Եվրոպական դատարանը չունի որևէ իրավասություն՝ իրավական հայտարարություններ կատարելու այս հարցի վերաբերյալ՝ անկախ այն բանից, թե ինչ տեսանկյունից են դրանք արվում: Բացի այդ, դատարանի վճռում նաև արձանագրվեց, որ հայերն ունեն իրենց և իրենց նախնիների արժանապատվության նկատմամբ հարգանքի իրավունք, այդ թվում` այն շրջանակում, որն առնչվում է ցեղասպանության հետևանքով վնաս կրած հայկական համայնքի ինքնությանը: Դատարանն այդպիսով արձանագրեց, որ հայերի այդ համոզմունքները և դրա հետ կապված` նրանց արժանապատվությունը ենթակա են պաշտպանության կոնվենցիոն դրույթների շրջանակում: Վերջապես, դատարանի վճռում սահմանվեց, որ Փերինչեքին քրեական պատասխանատվության ենթարկելը ոչ թե ընդհանրապես հակասում է Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքին, այլ, որ նրա նկատմամբ շվեյցարական  օրենքը սխալ է կիրառվել: Սա նշանակում է, որ Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելը քրեականացնելը և դրա համար քրեական պատասխանատվության ենթարկելն ընդհանրապես համարվել է իրա-վաչափ, ինչը, սակայն, պետք է կատարվի բացառապես Եվրոպական կոնվենցիայի շրջանակում[30]: Հայաստանի՝ որպես տվյալ գործով երրորդ կողմի ներկայացրած բոլոր պահանջները բավարարվեցին Եվրոպական դատարանի կողմից:

Այսպիսով, ՄԻԵԴ-ի Մեծ պալատը շվեյցարական դատարանի կողմից Փերինչեքի խոսքի իրավունքի խախտման մասով ուժի մեջ թողեց Փոքր պալատի վճիռը, սակայն ամբողջությամբ հանեց Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող՝ Հայաստանի ու հայ ժողովրդի համար անընդունելի հիմնական ձևակերպումները:

ՄԻԵԴ-ի այս փոխզիջումային որոշման վրա, անշուշտ, ազդեցություն ունեցան ոչ միայն Հայաստանի մասնակցությունն ու հայկական կողմի ներկայացրած փաստարկները, այլև Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի միջոցառումների շրջանակներում Եվրոպայում տեղի ունեցած զարգացումները:

Ստիպված ենք արձանագրել, որ ՄԻԵԴ-ի վճիռն ունի երկակի բնույթ, և շահագրգիռ կողմերից յուրաքանչյուրը` թե՛ Թուրքիան, թե՛ Հայաստանը կարող են այն մեկնաբանել որպես իրենց հա-ջողություն: Այս որոշման մեջ ակնհայտորեն նկատվում է Եվրա-միություն-Թուրքիա՝ առանց այդ էլ բավական լարված հարաբե-րություններում վերջինիս էլ ավելի չգրգռելու միտումը:

Թուրքիայի համար, անշուշտ, առավել կարևոր էր, որ ՄԻԵԴ-ի Փոքր պալատի վճռում Հայոց ցեղասպանությունը կասկածի տակ դնող ձևակերպումները պահպանվեին նաև Մեծ պալատի վճռում, ինչը, սակայն, ձախողվեց, և Անկարան ստիպված եղավ բավարարվել միայն Շվեյցարիայի կողմից Փերինչեքի ազատ խոսքի իրավունքի խախտման արձանագրումով: Թուրքիայի վարչապետ  Ա. Դավութօղլուն ողջունեց եվրոպական դատարանի որոշումը` նշելով, որ այդ վճռից հետո 1915 թ. դեպքերը Եվրոպայում արդեն պետք է քննարկվեն առավելապես ակադեմիական մակարդակում: Փաստորեն, թուրքական կողմը, վճռի միայն առաջին մասը հիմք ընդունելով, կրկնում էր պատմաբանների հանձնաժողով ստեղծելու չարչրկված ու իրեն վաղուց սպառած տեսակետը:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս վճռում կարևորն այն է, որ ՄԻԵԴ-ի որոշումով Հայոց ցեղասպանության հարցը, ի հեճուկս թուրքական կողմի ցանկությունների, շարունակելու է մնալ եվրոպական երկրների իրավական ու քաղաքական օրակարգում: ՄԻԵԴ-ի վճիռը որևէ կերպ չի սահմանափակում երկրներում Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնելու գործընթացը, ինչը նշանակում է, որ նորանոր երկրներ կարող են ընդունել նմանատիպ օրենքներ` պայմանով, որ դրանք հիմնվեն Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի և ԵՄ շրջանակներում ընդունված իրավական այլ նորմերի վրա: Այս տեսակետից կարևոր է, որ ԵՄ-ի անդամ երկրների՝ ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող օրենսդրությունը  հիմնվի նաև 2008 թ. նոյեմբերի 28-ի՝  ‹‹Ռասիզմի և այլատյացության առանձին ձևերի և բացասական դրսևորումների դեմ քրեական օրենսդրության միջոցով պայքարելու մասին›› շրջանակային համաձայնագրի վրա, որով Եվրամիության երկրները պարտավորություն են ստանձնել իրենց օրենսդրությունը համապատասխանեցնել այդ փաստաթղթի դրույթներին[31]:

Նշենք, որ ՄԻԵԴ-ի որոշումը չի կարող խանգարել կամ բա-ցասական ազդեցություն ունենալ նաև ՄԱԿ-ի միջազգային դա-տարանում Հայոց ցեղասպանութան հարցով հնարավոր դատական գործընթացի վրա, երբ Հայաստանը, հիմնվելով Ցեղասպանության մասին կոնվենցիայի դրույթների վրա, պատրաստ կլինի դիմել այդ ատյանին իր և Թուրքիայի միջև առկա վեճը լուծելու,  կոնվենցիայի դրույթների մեկնաբանման ու կիրառման հարցերով, կամ էլ`        ՄԱԿ-ի կառույցների՝  ԳԱ-ի  կամ  ԱԽ-ի միջոցով կդիմի այդ ատյանին՝  ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռի  օրինականության և վավերականության հետ կապված խորհրդատվական եզրակացություն տալու խնդրանքով:

ПОЗИЦИЯ ЕВРОСОЮЗА В ВОПРОСЕ ГЕНОЦИДА АРМЯН

МАРУКЯН А. Ц.

Резюме

В отношениях между ЕС и Турцией существует множество разногласий и проблем, которые порой  перерастают    в противоречия. Важнейшей проблемой является вопрос членства Турции в ЕС. Брюссель выдвигает все новые и  новые предусловия перед Анкарой, не желая допустить членство Турции в составе ЕС. Помимо других предусловий фигурирует вопрос нормализации отношений Турции с соседними государствами, в том числе и с Арменией, а также вопрос признания геноцида армян. В связи с этим ЕС уже приняла несколько резолюций, признающих и осуждающих геноцид армян и призывающих Анкару признать это преступ-ление.

Подобные резолюции приняли также парламенты многих стран  ЕС, некоторые из них – Швейцария, Словакия, Греция и Кипр – даже приняли законы, криминализирующие отри-цание геноцида армян. 24 апреля 2015 г. президенты двух стран Евросоюза – Франции и Кипра, а также Сербии–кандидата  в члены этой стуктуры в своих выступлениях еще раз осудили это преступление, обратившись  к Анкаре с призывом признать его. Папа  Римский  Франциск  назвал  геноцид  армян первым геноцидом XX века. Парламенты Чехии, Австрии и Люксембурга также приняли соответствующие резолюции.

Что же  касается  Турции, то она первым делом пытается путем шантажа предотвратить принятие подобных резолюций,  а после их принятия отзывает своих послов из этих стран, создавая тем самым напряженность в двусторонних отношениях.

POSITION OF THE  EUROPEAN UNION  ON THE ARMENIAN

GENOCIDE QUESTION

A. MARUKYAN

Abstract

In relationship between the EU and Turkey there is a set of disagreements and problems which develop into contradictions. The most important problem is the question of membership of Turkey in the EU. Brussels puts forward new preconditions in front of Ankara, without wishing to allow inclusions of Turkey in structure of the EU. Besides other preconditions appears the question of normalization of the relations of Turkey with neighboring states including with Armenia, and also the question of recognition of the Armenian Genocide. In this regard the EU has already adopted several resolutions recognizing and condemning Armenian Genocide and urging Ankara to recognize this crime.

Similar resolutions were adopted also by parliaments of many EU countries, some of them – Switzerland, Slovakia, Greece and Cyprus, have even adopted the laws criminalizing denial of Genocide of Armenians. On April 24, 2015 presidents of two European Union countries – France and Cyprus, and also the state-candidate for member of that structure Serbia, in their speeches at the memorial of the victims of Armenian Genocide, once again condemned the crime and sent messages to Ankara. The Pope Francis in the liturgy called the crime committed concerning the Armenian people the first genocide of the 20th century, parliaments of the Czech Republic, Austria and Luxembourg have also adopted the relevant resolutions.

As for Ankara, it at first tries to prevent adoption of these resolutions by blackmail, and after their acceptance recalls the ambassadors from these countries, creating intensity in the bilateral relations.

Заметки

[←1]

î»°ë European Parliament Resolution on a political solution to the Armenian question, Doc. A2-33/87, http://www.europarl.europa.eu/intcoop/euro/pcc/aag/ pcc_meeting/resolutions/     1 987_07_20.pdf

[←2]

Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества. Документы и комментарий. Сост., отв. редактор, автор предисловия и комментария Ю.Г. Барсегов, т. 2, ч. 1, М., 2003, с. 816.

[←3]

Ñâàðàíö A. Ãåíîöèä àðìÿí â Îñìàíñêîé Òóðöèè: ïðè÷èíû, ýòàïû è ïîñëåäñòâèÿ â íàöèîíàëüíîé è ìåæäóíàðîäíîé æèçíè, Ì., 2006, ñ. 38.

[←4]

Տե՛ս Быкова О. Симпозиум в Анкаре: Турция обращает свои взгляды к Евразии, http://www.geopolitica.ru/Articles/917

[←5]

Геноцид армян: ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 2, ч. 1, с. 818.

[←6]

Տե՛ս Թուրքիա. էներգետիկան և միջազգային տնտեսական կապեր, վերլուծական նյութեր, թողարկում 2, Ե., 2008, էջ 191-192:

[←7]

Տե՛ս Preposition de Loi Anti-negationnisme ter pdf - 16.12.2012, 23H43.pdf www.philippekrikorian-avocat.fr

[←8]

Տե՛ս Анкара наказывает Париж, http://expert.ru/2012/01/24/

[←9]

Տե՛ս Constats d’huissier en date des 30 Janvier et 2 Février 2012 établissant la preuve d’une publication en trente-trois pages figurant sur le site internet officiel du Conseil Constitutionnel, mettant à l’index la loi du 29 Janvier 2001, réputée être non normative, laquelle publication constitue une infraction manifeste au devoir d’impartialité et à l’obligation de réserve des membres du Conseil Constitutionnel expressément prévue par les dispositions de leur statutJanvier 2012, www.philippekrikorian-avocat.fr

[←10]

Journal officiel de l’Union Europeenne, L 328 du 6.12.2008, p. 55.

[←11]

Տե՛ս Preposition de Loi PK-VB depose le 06.02.2013.pdf, www.philippekrikorian-avocat.fr

[←12]

Տե՛ս Оланд начал визит в Турцию словами о геноциде армян, http://www. nakanune ru/news/2014/1/28/22339101#sthash.1wzP43I1.dpuf

[←13]

Տե՛ս Мамедов М. Турецкий гамбит французского президента, http://www. politcom.ru/17266.html

[←14]

Տե՛ս ԵԺԿ-ն Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված բանաձև է ընդունել, http://news.am/arm/news/255195.html

[←15]

Տե՛ս ПА «Евронест» приняла резолюцию к 100-летию геноцида армян, http://www.regnum.ru/news/polit/1906311.html#ixzz3V0tOa6K0

[←16]

Տե՛ս http://armeniangenocide100.org/euronest-parliamentary-assembly-approves-resolution-on-armenian-genocide-centennial/

[←17]

Տե՛ս Կիպրոսը քրեականացրել է Հայոց ցեղասպանության ժխտումը, http://armtimes. com/hy/read/62052

[←18]

Տե՛ս Պապ. Հայերի հետ կատարվածը 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունն էր, http://www.azatutyun.am/content/article/26951506.html

[←19]

http://www.panarmenian.net/arm/news/190692/

[←20]

Տե՛ս http://www.azatutyun.am/archive/news/20150414/2031/2031.html?id=26955763

[←21]

Տե՛ս http://www.panarmenian.net/arm/news/190959/

[←22]

Տե՛ս http://arka.am/am/news/politics/germania468_1915_/#sthash.zpp0YdcM.dpuf

[←23]

Տե՛ս http://armedia.am/arm/news/17670/

[←24]

Տե՛ս Հայաստանի, Սերբիայի, Կիպրոսի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի նախագահները ելույթ ունեցան Ծիծեռնակաբերդում, http://www.azatutyun.am/content/article/26976030.html

[←25]

Հայոց ցեղասպանությունը միջազգային իրավական փաստաթղթերում, կազմող՝ Վ. Քոչարյան, Ե., 2014, էջ 94-95:

[←26]

Տե՛ս http://armeniangenocide100.org/perincek-wins-case-against-switzerland-loses-to-armenia/

[←27]

Տե՛ս Case of Perincjek v. Switzerland, http://hudoc.echr.coe.int/app/pdf/?library

[←28]

Տե՛ս http://armeniangenocide100.org/perincek-wins-case-against-switzerland-loses-to-armenia/

[←29]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←30]

Տե՛ս http://armenpress.am/arm/news/822218/

[←31]

Մարուքյան Ա., Հայոց ցեղասպանության հետևանքների հաղթահարման հիմնախնդիրներն ու պատմաիրավական հիմնավորումները, Ե., 2014, էջ 288: