ՄՈՆՐԵԱԼԻ «ԱՐՄԵՆՅԱՆ» ԹԱՏԵՐԱԽՄԲԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ (1981-1985)

ԲԵՔԱՐՅԱՆ  Ա. Ա.

Կանադահայ գաղութում 1976-ից գործում է Մոնրեալի  «Արմենյան» թատերախումբը: Անդրադառնանք  թատերախմբի՝ 1981-1985 թթ. գործունեությանը[1]: Շուրջ մեկ տարվա ընդմիջումից հետո, 1981-ի աշնանը, նա վերսկսում է իր բեմական գործը: Թատերաշրջանի բացումը տեղի ունեցավ հոկտեբերի 24-ին և 25-ին «Մարի Անն» լեփ-լեցուն թատերասրահում ներկայացված «Չարշըլը Արթին աղա» կատակերգությամբ[2]: Արևմտահայ ականավոր երգիծաբաններ Միքայել Կյուրճյանի (1879-1965) և Երվանդ Օտյանի (1869-1926) այս կատակերգությունը, ինչպես հետագայում նշել է Ե. Օտյանն իր՝ տվյալ ժանրի մեջ յուրահատուկ գըլ-ուխգործոցի՝ «Տասներկու տարի Պոլսեն դուրս» (1896-1908) հուշագրական երկում, 1906-ին «հույնի խարխլիկ սրճարանի մը մեջ» գրած «Ֆրանքո-թրքական պատերազմ» կատակերգությունն է, «զոր հետո Պոլսո մեջ «Չարշըլը Արթին աղա» անունով մկրտեցին և որ այնքա՜ն ընդունելություն գտած է հոս և թե գավառ-ներուն մեջ, առանց տասը փարա շահ բերելու հեղինակներուն»[3]: Այս ստեղծագործության մեջ, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1909-ին, հեղինակները ծաղրել են ազգային արժեքների ժխտման, եվրոպական մշակույթի հանդեպ ունեցած ստորաքարշության և ապազգայնացման գաղափարը: Կատակերգությունն առաջին անգամ բեմադրվել է 1906-ին Կահիրեում՝ սիրողական խմբի ուժերով և, չնայած դրան, ունեցել է մեծ հաջողություն: Նշենք, որ այս կատակերգությունը, բարքերի ճշմարիտ  արտացոլման շնորհիվ, միշտ էլ խանդավառ ընդունելություն է գտել հայ թատերասեր հասարակայնության մեջ:

Ներկայացման մեջ գլխավոր դերում (Չարշըլը Արթին աղա. չարշըլը - շուկայի մարդ, վաճառական) և որպես բեմադրիչ հանդես է եկել Արտո Նշանյանը[4]: Մյուս դերերը կատարել են Ռ. Վասիլյանը, Մ. Աբանյանը, Վ. Սավուլյանը, Վ. Թաշճյանը, Գ. Գանարը, Ժ. Խանճյանը, Ժ. Մխճյանը և այլք:

Ականատեսների վկայությամբ՝ ներկայացումն արժանացել է հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանը. նրանց  մեջ եղել են նաև մի քանի տասնյակ օտարազգիներ, և մեծ խանդավառություն է առաջացրել կանադահայ լայն խավերի մեջ: Դա բացատրվում է նրանով, որ, նախ, «Արմէնեան թատերախումբը, անկախ թատրոնի գծով հայ մշակոյթի ծառայելու իր կոչումէն, ունի… աւելի վսեմ տեսլական մը, աւելի նուիրական առաքելութիւն մը, որ է իր ասպնջական երդիքին տակ, առանց խտրականութեան ընդունիլ համայնքիս բոլոր հոսանքներուն պատկանող թատերասէրներ»[5]: Իրոք, սփյուռքահայ իրականության բարդ պայմաններում բավական դժվար է համախմբել աշխարհի այլևայլ ծայրերից Կանադա ներգաղթած «տարբեր գաղափարական հոսանքներու, տարբեր դաւանանքներու պատկանող պատուական հայորդիներ, մեր բազմադարեան տոհմիկ մշակոյթին ծառայելու նուիրական առաջադրութեամբ»[6]: Երկրորդ, առավել կարևոր և հուսադրիչ է այն իրողությունը, որ XX դ. երկրորդ կեսին Հյուսիսային Ամերիկայի մայրցամաքում հաստատված հայերի մեջ «տակաւին կան բուռ մը նուիրուած հայորդիներ, որոնք հայ բեմի ծառայելու տենչով տոգորուած, սիրայօժար կը տրամադրեն իրենց ժամանակը առանց ամենադոյզն նիւթական ակնկալութեան»[7]: Եվ միանգամայն հասկանալի է, այլ ոչ թե զարմանալի, այն փաստը, որ այդ «բուռ մը նուիրուած հայորդիներից» մեկը՝ տոքթ. Շավարշի դերակատար Վահագն Սավուլյանը, «հայ թատրոնի նուիրական ատրուշանին ծառայելու» նպատակով, այդ ներկայացումներին մասնակցելու համար իր սեփական միջոցներով է Լոս Անջելեսից ժամանել Մոնրեալ և վերադարձել:

Ինչպես հայտնի է, Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախումբը «Չարշըլը Արթին աղա» կատակերգությունն առաջին անգամ ներկայացրել է դեռևս 1976-ի նոյեմբերի 7-ին` Սելմա Քեքլիկյանի բեմադրությամբ[8]: 1981-ին կայացած ներկայացմանը նախկին դերակատարներից մասնակցել են միայն Ա. Նշանյանը (բեմադրիչ, և Արթին աղա) և Հրանտ Պահլավը (Ռոստովից, ռուսահայ):

Դերասանական նոր խումբը կարողացել է հաջողությամբ լուծել իր առջև դրված խնդիրները: Իր բնական, հմուտ և արհեստավարժ խաղով հատկապես աչքի է ընկել «Արմենյան» թատերախմբի հիմնական ուժերից մեկը՝ Ա. Նշանյանը, որը կարողացել է ճշգրտորեն մարմնավորել Արթին աղայի կերպարը և շատ հաճելի րոպեներ պարգևել հանդիսականներին՝ բազմիցս արժանանալով նրանց բուռն ծափահարություններին:

Թատերախմբի հնագույն անդամ Ռ. Վասիլյանին վստահվել էր Արթին աղայի կնոջ՝ Եվփիմեի դերը: Հիշենք, որ 1976-ին այդ կերպարը մարմնավորել է տաղանդաշատ երգչուհի և դերասանուհի Սելմա Քեքլիկյանը[9]: Այդ պարագայում հաճելի է արձանագրել, որ Ռ. Վասիլյանը կարողացել է պատվով դուրս գալ այդ փորձությունից և իր կերտած Զարուհու (Ս. Էքմեքճյան՝ «Հարս ու կեսուր»), Սյուզի Կուրտուայի (Մ. Պանյոլ` «Տոպազ»), մոր (Պ. Մասիկյան` «Աղջիկտես») կերպարներին ավելացնել ևս մեկ՝ հաջողությամբ ստեղծած կերպար: Ինչպես նշում է մամուլը, «Ռօզալիան՝ արդէն իսկ մեր բեմին վրայ վստահելի եւ ուշագրաւ ոյժ մը կը հանդիսանայ»[10]:

Մյուս դերակատարները նույնպես հաջող են հանդես եկել և արժանացել հանդիսականների ջերմ ընդունելությանը: Այսպես, Լոս Անջելեսից հրավիրված Վ. Սավուլյանը յուրովի և նորովի է մեկնաբանել տոքթ. Շավարշի կերպարը և արժանացել հատուկ ուշադրության: Թատերախմբի նոր, բայց խոստումնալից անդամ Մ. Աբանյանը, թատերախմբի փորձառու դերասաններ Վ. Թաշճյանը           և Ժ. Մխճյանը նույնպես հաջողությամբ են ներկայացրել իրենց հերոսներին՝ երկու ծայրահեղ հայացքներ ունեցող ծնողների խելացի և հնարամիտ դստերը` Ռոզին և Ագրիպաս աղային ու Նիկողոս աղային՝ արժանանալով հանդիսականների բուռն ծափահարություններին: Իրենց խաղով լավ տպավորություն են թողել նաև երիտասարդ ու համակրելի Գ. Գանարը (Տիրան), երաժշտական շրջանակերում հանրածանոթ Ժ. Խանճյանը (Լևոն), շնորհալի Ա. Լիպարյանը (Գառնիկ աղա), Հ. Հեքիմօղլուն (Վահան) և մյուսները: Գնահատելի աշխատանք են կատարել նաև երաժշտության (Սիրվարդ Նշանյան), դիմահարդարման (Սալբի Քեշիշյան) և բեմավարության (Հակոբ Էվերեկլյան) պատասխանատուները:

Այսպիսով, վստահաբար կարելի է արձանագրել, որ Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախումբը, չնայած առկա դժվարություններին և որոշ թերացումներին, կազմակերպիչների, դերասանական խմբի և օժանդակ անձնակազմի տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ, կարողացել է հաջողությամբ իրականացնել նոր թատերաշրջանի բացումը:

Թատերախումբը չի սահմանափակվել միայն Մոնրեալով. 1980-ի աշնանը ներկայացումներ է տվել նաև Կանադայի մյուս հայաշատ քաղաքում` Տորոնտոյում, ներկայացնելով Պ. Մասիկյանի «Աղջիկտես» և Գրեմ Սիմոնի «Հարս ու կեսուր» կատակերգությունները: Այդ ազգապահպան և հայանպաստ նախաձեռնությունը շարունակվել է նաև հետագայում:

1981-ի դեկտեմբերին Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախմբի տասներկու դերասաններ, ընդառաջելով Օտտավայի Հայ մշակութային միության հրավերին և հաղթահարելով խստաշունչ ձմեռվա դժվարությունները, ավտոմեքենաներով մեկնում են Մոնրեալից 180 կմ հեռավորության վրա գտնվող մայրաքաղաք՝ Օտտավա, տեղի փոքրաթիվ հայ համայնքին (որը չուներ ոչ եկեղեցի, ոչ վարժարան) թատերաասմունքային մի ցերեկույթ մատուցելու: Այն նախատեսված էր անցկացնել հունական եկեղեցում, որտեղ թատերախմբի անդամներին դիմավորում են Օտտավայի Հայ մշակութային միության ղեկավարները: Դերասաններն անակնկալի են գալիս և մնում ապշած, երբ տեսնում են, որ բեմը, որտեղ դերասանները պետք է հանդես գային, չուներ ոչ վարագույր, ոչ կուլիս, ոչ դեկոր…, մի խոսքով՝ պիտանի չէր ներկայացման համար: Բայց ժամանակ չկար որևէ բան ձեռնարկելու. կամ պետք է հրաժարվեին ցերեկույթից, կամ հարմարվեին առկա պայմաններին: Մի քանի աշխատասեր ու հնարամիտ կանայք՝ Բ. Էվերեկլյանի ղեկավարությամբ, ծածկոցներով հանպատրաստից հարդարում են կուլիսն ու բեմը, թատերաասմունքային ցերեկույթը կայանում է՝ ներկաների մեջ առաջացնելով մեծ հետաքրքրություն:

Այս հանդեսը, որի ընթացքում  ներկայացվում են երեք ողբերգական ու հինգ կատակերգական նյութերից վերցված առանձին կտորներ, բաղկացած էր երկու մասից: Առաջինում բեմականացվել են Ավետիս Ահարոնյանի «Արցունքի հովիտ», Հակոբ Այվազի (Այվազյան) «Շատերէն մէկը», Ալեքսանդրովիչի «Աշխարհի դատաստանը», Միքայել Կյուրճյանի և Երվանդ Օտյանի  «Չարշըլը Արթին աղա», իսկ երկրորդում` Գևորգ Պաղճյանի[11] «Թաղականը», Հովհաննես Ամիրենցի «Թիւ 5 խելագարը»[12], Պարույր Մասիկյանի «Աղջիկտեսը»[13], Գրեմ Սիմոնի (Սիմոն Էքմեքճյան) «Հարս ու կեսուր» ստեղագործություններից քաղված հետաքրքրական հատվածներ[14]:

Այդ ցերեկույթին ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Էվերեկլյան դերասանական ընտանիքը:Նախ, բեմադրիչ և դերասան Դ. Էվերեկլյանը հանդիսականներին ներկայացնում է մի հուզումնալի հատված դեռևս 1980-ի մայիսին Մոնրեալում իր բեմադրած՝ Ա. Ահարոնյանի «Արցունքի հովիտ» դրամայից, ապա իր դստեր՝              շնորհալի դերասանուհի Ռոզալյա Վասիլյանի հետ՝ Հ. Այվազի[15] «Շատերեն մեկը» վոդևիլից: Ցերեկույթի առաջին մասը եզրափակվել է մեկ ամիս առաջ Մոնրեալում Ա. Նշանյանի բեմադրությամբ ներկայացված Մ. Կյուրճյանի և Ե. Օտյանի «Չարշըլը Արթին աղա» կատակերգությունից մի զվարճալի պատկերի ցուցադըրմամբ, որտեղ ծաղրվում է պոլսահայ վերնախավի օտարամոլությունը: Արթին աղայի դերակատար Ա. Նշանյանը իր անզուգական խաղով  սրահում ստեղծում է  խանդավառ ու աշխույժ մթնոլորտ:

Հանդեսի երկրորդ մասում ներկայացվել են առանձին տեսարաններ սփյուռքահայ երգիծաբանների կատակերգություններից, ինչպես, օրինակ, տիպական տեսարան Գ. Պաղճյանի «Թաղականը» ազգային երգիծախաղից (որտեղ ծաղրի է ենթարկվում սփյուռքահայ գաղթօջախների շահամոլ թաղականների նյութապաշտությունը, որ զգալի վնաս է հասցնում տեղի հայ զանգվածներին), հատված Հ. Ամիրենցի «Թիվ 5 խելագարը» կատակերգությունից (այստեղ ի ցույց են դրվում հասարակության տարբեր շերտերի հակասությունները): Պ. Մասիկյանի «Աղջիկ-տեսը» կատակերգության հատվածում դարձյալ ծաղրվում է նյութապաշտությունը: Լավ տպավորություն է  թողնում հատկապես  հոր դերակատար, փորձառու Արտո Նշանյանի համոզիչ խաղը՝ առաջացնելով հանդիսատեսների խինդն ու ծիծաղը: Ցերեկույթի եզրափակիչ մասում Դավիթ և Բերկրուհի Էվերեկլյան ամուսինները ներկայացնում են տեսարան Գրեմ Սիմոնի[16] «Հարս ու կեսուր» կատակերգությունից, դարձյալ արժանանում  հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությունը:

Անշուշտ, արժե արձանագրել, որ թատերաասմունքային ցերեկույթում «ներկայացուած բոլոր կտորներուն մէջ նկատելի էին դերասաններու ճոխ ու արտայայտիչ շարժուձեւերը որ օտարի մը անգամ հասկնալի կը դարձնէին ըսուած բառերուն իմաստը»[17]: Ընդհանուր առմամբ, թատերաասմունքային ցերեկույթը կարծես ներկայացնում էր «հայկական յատկանիշ մը բայց Արմէնեան թատերախումբի ու մանաւանդ Էվէրէկլեան ընտանիքին համար կը մնայ իրենց բազմապիսի ձիրքերը լրացնող սովորական կարողութիւն մը»[18]:

1982-ի նոյեմբերի 27-ին և 28-ին «Արմենյան» թատերախումբը Մոնրեալի Ութրըմոն վարժարանի լեփ-լեցուն թատերասրահում, Արտո Նշանյանի  բեմադըրությամբ, ներկայացնում է նրա  կնոջ` Սիրվարդ Նշանյանի «Երեսուն տարի վերջ» երգախառն թատերգությունը, որն արժանանում է մոնրեալահայ անվերապահ բարձր  գնահատականին: Դա, իրոք, նորույթ էր կանադահայ հասարակության համար: Քանի որ մինչ այդ տեղի հայ համայնքը Ս. Նշանյանին ճանաչում էր որպես երաժիշտ, իսկ տվյալ պահին նա հասարակությանը ներկայանում էր որպես թատերագիր: Հավանաբար, Ս. Նշանյանն այդ գաղափարին հանգել է իր հոր` սփյուռքահայ ճանաչված խմբավար Երվանդ Ալեքսանյանի (1908-1981) հիշատակը հավերժացնելու նպատակով և գրել է երգախառն թատերգություն:

Չնայած թատերգության բովանդակությունը պարզ է, այնտեղ չկան հոգեբանական խոր վերլուծություններ, բարդ իրադրություններ և հակադրություններ, սակայն մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել հանդիսատեսների մեջ, քանի որ դա առաջին թատերական երկն էր, որի սյուժեն վերցված էր ժամանակակից մոնրեալահայ կյանքից, և որտեղ բավական վարպետորեն նկարագրված է նոր միջավայրի ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքից  գաղթած հայ ընտանիքների վրա, պատկերված է խորթ ու անսովոր բարքերի ու սովորությունների աստիճանական ներթափանցումը հայկական միջավայր: Ինչպես նշում է մամուլը, թատերգության «գործողութիւնները թէպէտ հարուստ չեն…, սակայն կերպարները խիստ հարազատ են եւ ազգային ու կենցաղային իւրայատուկ գոյները շատ բնական»[19]: Թատերգության մեջ ճշմարտացիորեն է արտացոլվում ամերիկահայ և մոնրեալահայ նոր սերնդի տարբերությունը. մոնրեալահայ երիտասարդը ուշադրություն է գրավում իր հայախոսությամբ և հայեցի կեցվածքով: Դա Սփյուռքում թե տվյալ ժամանակահատվածի համար, թե ընդհանրապես, արդիական ու հրատապ թեմա է, որի վրա պետք է ուշադրություն դարձնեն ոչ միայն սփյուռքահայ վարժարանների ուսուցիչներն ու դաստիարակները, այլև ամբողջ սփյուռքահայ հասարակությունը, այդ թվում նաև թատերագիրները:

«Հորիզոն» շաբաթերթը Ս. Նշանյանի թատերգության մասին գրում է. «Առաջին եւ վերջին սիրահարները չեն ասոնք՝ ո՛չ բեմի վրայ, ոչ ալ կեանքի մէջ: Բայց այս խաղի պարագային, հատկանշականը այն է, որ անցած  օրերու բաղձանքով, նոսդալժիով թաթաւուն մթնոլորտ մը կը տիրէ, շնորհիւ յուզական երգերու օժանդակութեան: Սկիզբէն մինչեւ վերջ, հեղինակի հօր` Երուանդ Ալեքսանեանի «Իմ խենթ գարնան» երգի ոգին է որ կը տիրէ ամենուրեք»[20]:

Գլխավոր դերերը կատարել են Նորա Անտոնյանը (Արփիկ) և Հրաչ Տեր-Սարգիսյանը (Արամ): Երգչուհի Նորա Անտոնյանը մեծ հաջողությամբ է ներկայացնում կյանքից դառնացած աղջկա՝ սիրահար Արփիկի հոգեվիճակը՝ հաստատելով այն փաստը, որ առաջադիմել է որպես դերասանուհի, և իր հրապուրիչ ու երգեցիկ ձայնով գերել է հանդիսականներին[21]: Հրաչ Տեր-Սարգիսյանը, որն առաջին անգամ էր բեմ ելնում որպես դերասան, կարողացել է ճշմարտացիորեն մարմընավորել Արամի կերպարը: Ի տարբերություն Արփիկի, Արամը կենսուրախ մարդ է՝ չնայած ճաշակել է կյանքի դառնությունները: Նա չունի Արփիկի հոռետեսությունը և իր լավատեսությամբ, խանդավառությամբ ու անկեղծությամբ շահում է սիրած աղջկա սիրտը: Հ. Տեր-Սարգիսյանի կերտած հերոսը հանդիսատեսներին հրապուրել է նաև իր հուզական ու տպավորիչ երգեցողությամբ:

Ինչպես արձանագրում է մամուլը, բոլոր դերակատարներն էլ հաջող են կատարել իրենց դերերը, լուրջ թերացումներ չեն նկատվել: Նույնիսկ «ըսողներ կան, թէ «Արմէնեան թատերախումբ»-ի լաւագոյն խաղարկութիւնը եղաւ ասիկա: Բոլորն ալ իրենց դերին մէջ էին. կային` որ գերազանցեցին ինքզինքնին»[22]: Իրենց աշխույժ պարերով ներկայացմանն առանձին շուք են հաղորդել պարողներ Մ. Տալտալյանը, Մ. Սայտամը և Լ. Աֆեյանը:

Նշենք նաև, որ միանգամայն իրավացի է թատերախոսը, երբ  գրում է, թե Մոնրեալում կայացած «զոյգ օրերու ներկայացումները պսակուեցան յաջողութեամբ եւ սրահը լեցուն էր թատերասէր մեծաթիւ  բազմութեամբ»[23]: Առանձնապես պետք է հիշատակել շնորհալի դերուսույց-բեմադրիչ և դերասան Ա.Նշանյանին՝ «իր շատ պատշաճ դերաբաշխութեան համար», որը «տարիներու իրենց փորձառութեամբ ծանօթ դերակատարներու կողքին բեմ հանած էր նաև նորեկ ոյժեր, որ մեծ յաջողութեամբ տարին իրենց դերերը եւ դարձան հանդիսատեսներուն մասնաւոր ուշադրութեան առարկան»[24]: Իսկ որպես դերասան՝ Ա. Նշանյանն «իր զուարթաբարոյ բայց ջղային մարդու խաղարկութեամբ» թատերասրահում ստեղծել է «հիւմըրով լեցուն մթնոլորտ մը»[25]: Եվ, վերջապես, իր այս անդրանիկ ստեղծագործությամբ գրական թատերական ասպարեզ մուտք գործած Սիրվարդ Նշանյանը, ներկայացման ժամանակ ղեկավարում էր նվագախումբը և հմտորեն նվագում երգեհոնը[26]:

«Արմենյան» թատերախումբը 1982-1983 թթ. թատերաշրջանը եզրափակել է 1983-ի հունիսի 11-ին և 12-ին՝ շաբաթ և կիրակի օրերին, ներկայացնելով Ռ. Ֆերդինանի[27] «Տուն փեսայ» թատերախաղը՝ Ա. Նշանյանի բեմադրությամբ: Երեք արարից բաղկացած այս քաղքենիական կատակերգությունը, որը ֆրանսերենում կրում է «Շոթար և ընկերություն» խորագիրը, թարգմանել է վաստակաշատ դերասան և բեմադրիչ Ժ. Սարգիսյանը[28] և դեռևս անցյալ դարի 50-ական թվականներին բեմադրել Բեյրութում: Վերոհիշյալ ներկայացումը նվիրվել է թարգմանիչ Ժ. Սարգիսյանի հիշատակին, որը մեկ տարի առաջ հեռացել էր կյանքից:

Այս թատերախաղում ծաղրվում են Ֆրանսիայում տիրող քաղքենիական և գռեհիկ բարքերն ու սովորությունները:

Մամուլի վկայությամբ, «Արմենյան» թատերախմբի «դերակատարները բոլորն ալ իրենց կարելին ըրին խաղին յաջողութեան նպաստելու համար», իսկ «ժողովուրդը այլեւս կասկած չունի անոնց խաղարկութեան մասին եւ նոր եղանակին հանրութիւնը կը փափաքի տեսնել ու վայելել աւելի գեղեցիկ, աւելի շատ բեմական յատկութիւններով օժտուած եւ մարզուած դերասաններու ներկայացումները,քանի որ գաղութիս մէջ միակ տեւական եւ մնայուն թատերախումբն է»[29]:

Ինչպես միշտ իր խաղով աչքի է ընկել Ա. Նշանյանը, որը վարպետորեն մարմնավորել է նպարեղենի վաճառական Սիմոն Շոթարի կերպարը, որն սկզբում ապրել է զրկանքների մեջ, իսկ այժմ դարձել է նյութապաշտ ու սնափառ` փորձելով իր տգիտությունը ծածկել փառքի շղարշով: «Ամէն ատենուան պէս Արթօ Նշանեան իր դերին մէջն էր. տարիներու փորձառութիւնը իր արդար վարձատրութեան ապացոյցն էր» - գրում է թատերախոսը: Այստեղ արժե հիշատակել, որ դեռևս 1975-ի մարտի 9-ին սփյուռքահայ վաստակաշատ դերասան և բեմադրիչ Ա. Վարդյանի (1898-1978) հոբելյանի առթիվ Մոնրեալի Բլատոհոլ սրահում ներկայացվել է Ռ. Ֆերդինանի «Տուն փեսայ» կատակերգությունը, որտեղ վերոհիշյալ դերասանական խմբից հանդես է եկել միայն Ա. Նշանյանը` կատարելով  դարձյալ Սիմոն Շոթարի դերը[30]:

Հաջող են խաղացել նաև մյուս դերասանները:

1983-ին մոնրեալահայ թատերասեր հասարակայնությունը մեծ շուքով ու հանդիսավորությամբ նշել է սփյուռքահայ թատրոնի անխոնջ նվիրյալ Դավիթ Էվերեկլյանի (ծնվ. 1927) բեմական բեղուն գործունեության 40-ամյակը: Նա թատերական աշխարհ է մուտք գործել Լիբանանում 1943-ին, երկար տարիներ  անաղմուկ և  անսահման նվիրումով սատարել է հայ թատրոնը` դերասանական խաղով, բեմադրություններով, թատերախմբեր հիմնելով, թատերական լրատվություններ ու թղթակցություններ գրելով, մասնակցելով ինչպես տեղի, այնպես էլ հյուրախաղերի եկած թատերախմբերի ներկայացումներին, ինչպես, օրինակ, Գևորգ Պաղճյանի (Վազգեն Այգունի) հիմնած «Ռուբեն Մամուլյան» թատերախմբի (1943-1945) աշխատանքներին: Նա նաև «Լիբանանահայ» (1946-1954), «Պետրոս Ադամյան» (1953-1957), «Քուլիսական» (1961-1966) թատերախմբերի հիմնադիրներից էր: 1975-ից հաստատվելով Մոնրեալում՝ շարունակել է իր գործը, նաև հրատարակել թատերական հուշագրություններ՝ «Թատերայուշեր» եւ «Նիւթեր լիբանանահայ թատրոնի պատմութեան» (Բեյրութ, 1971), «Թատերական կեանքիս ճամբուն վրայ…» (Լոս Անջելես, 1989) և «Միշտ … թատերական կեանքիս ճամբուն վրայ» (Լոս Անջելես, 1999), որտեղ  ճշմարտացիորեն ուրվագծել է լիբանանահայ արդեն իսկ կայացած ու զարգացած գաղթօջախի և կանադահայ նորակազմ գաղութի թատրոնների պատմության առանձին դրվագներ, ներկայացրել սփյուռքահայ մի շարք  անվանի, այնպես էլ սիրող, դերասանների ազգանըպաստ գործունեությունը:

Իսկ Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախմբի վարչությունը դեռևս 1983-ի մարտի 15-ին պաշտոնական գրությամբ Դ. Էվերեկլյանին տեղեկացնում է, որ նրա բեմական գործունեության 40-ամյակը պատրաստվում է նշանավորել թատերախմբի առաջիկա բեմադրությամբ: Այդ նպատակի իրագործման համար ընտրվում է սփյուռքահայ բազմավաստակ մտավորական Հ. Էսեկյուլյանի[31] «Խղճի խայթ» թատերախաղը, որի բեմադրությունը վստահվում է հեղինակին, իսկ գլխավոր դերում (Գաբրիել Արևյան) առաջարկվում է հանդես գալ հոբելյարին: Ընտրվում են նաև մյուս դերակատարները և «վաստակաշատ եւ կենդանի համայնագիտարան մը հանդիսացող հեղինակին հետ» սկսվում են «այլեւայլ ծանօթութիւններով ու գիտելիքներով համեմուած» ամիսներ տևող փորձերը, որոնք «կը վերածուին անմոռանալի վայելքի պահերու»[32]:

Վերջապես, երկարատև տքնաջան աշխատանքից հետո, 1983-ի նոյեմբերի 19-ին և 20-ին Մոնրեալում, «Արմենյան» թատերախումբը Մարի Անն լեփ-լեցուն թատերասրահում առաջին անգամ ներկայացնում է Հ. Էսեկյուլյանի «Խղճի խայթ» թատերախաղը, որը նվիրված էր Դ. Էվերեկլյանի բեմական գործունեության 40-ամյակին: Չնայած այդ հանգամանքին, «շատ ցաւալի էր, որ այս առիթով տպուած հսկայածաւալ յայտագրին մէջ, տող մը չէր տրամադրուած այս իրադրութիւնը նշող, իսկապէս դժբախտաբար, երբ որոշ անձեր եկած էին յատուկ, միայն յարգելու Յոբելիարին վաստակը»[33]:

Նշենք, որ թատերախաղի հեղինակ Հ. Էսեկյուլյանը հոգեբանական նրբությամբ ու խորությամբ առաջ է քաշել հայ գաղթօջախների ամենատագնապալից մտահոգությունը` օտար միջավայրում հայ ընտանիքի այլասերման արդիական խնդիրը: Ինչպես նշվել է ներկայացման հայտագրում, ««Խղճի խայթ»-ը որպէս նիւթ ունի հայ սփիւռքը յուզող հարցերուն ամենէն այժմէականն ու հրատապը` այլասերումը»[34]: Բեմադրությունը հանդիսատեսին համոզիչ կերպով ցույց է տալիս հայ ոգու, հայրենասիրության պայքարն ընդդեմ այլասերման և ձուլման: Թատերգության գլխավոր հերոսը՝ Գաբրիել Արևյանը, Մեծ եղեռնի արհավիրքից փրկված մի որբ պատանի է, որն ապաստան է գտնում հեռավոր Ֆրանսիայում: Իր բազմամյա աշխատանքային փորձի, հետևողականության, ջանասիրության և նախաձեռնության շնորհիվ Գ. Արևյանը դառնում է հայտնի գործարանատեր: Հարստությունը և հանգստավետ կյանքը Գ. Արևյանին հեռու են պահում հայ իրականությունից: Սակայն հանգամանքների բերումով նա չի զգաստանում է և որոշում է վերադառնալ իր արմատներին: Արևյանի կերպարի մեջ խիստ նկատելի է բնավորության դրական ու բացասական գծերի սուր, հակադրական պայքարը: Ի վերջո հաղթանակում են հայրենիքի սերը և ծնողական պարտականությունների կատարման գիտակցությունը:

Ասենք նաև, որ Հարություն Էսեկյուլյանի թատերախաղի թեման, որտեղ արծարծվում են «ուծացումի ուրուականին դէմ տարուած պայքարի իրադարձութիւնները»[35], այժմ նույնպես արդիական է, քանի որ մեր հայրենակիցներից ոմանք այսօր էլ փորձում են կտրվել հարազատ միջավայրից, իրենց «բարեկեցությունը» և «երջանկությունը» գտնել օտար միջավայրում, քանի դեռ իրենց կաշվի վրա չեն զգացել այդպիսի վարվելակերպի անօգտակարությունը:

Թատերախաղի գլխավոր հերոսի՝ Գաբրիել Արևյանի դերը կատարել է Դ. Էվերեկլյանը: Նա հաջողությամբ է մարմնավորել իր հերոսի դժվարին ու հակասական կերպարը, համոզիչ կերպով ներկայացրել նրա բնավորության հակասությունները, հոգեկան խռովահույզ ապրումները, խղճի խայթը և վերադարձն իր արմատներին: Ականատեսների վկայությամբ, ներկայացումն ունեցել է մեծ հաջողութուն, բոլոր դերասաներն էլ գրեթե անթերի են կատարել իրենց դերերը:

Այսպիսով, Հ. Էսեկուլյանի Խղճի խայթ պիեսը սփյուռքահայ ընտանիքի զարթոնքն է, հրաժարումն օտարացումից և այլասերումից, հայ հոգու ու հայրենասիրության հաղթանակը:

Նոյեմբերի 20-ի ներկայացման ավարտից հետո շատ արվեստագետներ և արվեստասերներ արժանին են հատուցել Դ. Էվերեկլյանին` բարձր գնահատելով այն դրական աշխատանքը, որ նա 40 երկար տարիներ  կատարել է թատերական արվեստի աշխարհում: «Արմենյան» թատերախմբի ատենապետ Գաբրիել Պասմաճանն իր ելույթում իրավացիորեն շեշտում է՝ «թէ իսկապէս հերոսական գործ է սփիւռքի մէջ թատրոն պահել: Դ. Էվերեկլեան բոլոր զոհողութեանց բովէն անցած, հայ թատրոնի յաւերժահուր ատրուշանին հաւատարիմ սպասարկու անձնուէր արուեստագէտ մըն է»[36]: Իրոք, սփյուռքում թատրոն  պահելը  շատ դժվար, բայց միաժամանանակ ազգապահպան, ազգանպաստ գործ է, որը պահանջում է անվարձահատույց և անձնազոհ աշխատանք: Սփյուռքահայ ճանաչված դերասան Խորեն Տետեյանը իր մի հոդվածում գրում է, թե Էվերեկլյանը «կ’ափսոսայ իր այն բեմընկերներուն վրայ որոնք թատերարուեստէն հեռացած են զիրենք արդարացնելով թէ սփիւռքի մէջ դերասանութիւնը անբաղձալի գոյավիճակի մը կը մատնէ մեզ: Ընդունելով վերոյիշեալ տեսակէտը, Էվէրէկլեան կը նախընտրէ խնկարկել Մելփոմէնէի տաճարին, առանց նիւթական վարձատրութիւն սպասելու անկէ, եւ այդ նիւթական վարձատրութիւնը կը սպասէ իր առօրեայ աշխատանքէն»[37]:

Դ. Էվերեկլյանի բեմական գործուն էութեան 40-ամեակին և այդ կապակցությամբ բեմադրված Խղճի խայթ ներկայացմանն անդրադարձել են սփյուռքահայ շատ պարբերականներ[38]:

1984-ին կազմվում է 1976-ից Մոնրեալում կանոնավոր գործող «Արմենյան» թատերախմբի նոր վարչություն, որի մեջ ընդգրկվում են Ֆ. Էլմոքյանը, Հ. Պողչեճյանը, Ն. Ուզունյանը, Ա. Արթինյանը, Ա. Փեսայանը, Ա. Նշանյանը  և այլ արվեստասերներ[39]: Նոր վարչության նախաձեռնությամբ թատերախումբը ձեռնարկում է Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ» երգիծական վիպակի բեմադրությանը. «Տիկ. Սիրվարդ Նշանեան փոքր բարեփոխումներով զայն պատշաճեցուցած է բեմի»[40], և 1984-ի մայիսի 5-ին և  6-ին Մարի Անն վարժարանի թատերասրահում բեմադրիչ և դերուսույց Ա. Նշանյանի ղեկավարությամբ  այն բեմադրվում է: Այս ներկայացմամբ «Արմենյան» թատերախումբն ավարտում է իր   1983-1984 թվականների թատերաշրջանը:

Գլխավոր դերում (Աբիսողոմ աղա) հանդես է եկել թատերախաղի բեմադրիչ Արտո Նշանյանը, որն «իր տարիներու փորձառութեամբ խաղին յաջողութեան անգամ մը եւս սատարեց, սրահին մէջ տեւական ծիծաղ յառաջ բերելով»[41]: Մյուս դերերով հանդես եկած դերասանները՝ Հ. Պողչեճյանը, Պ. Քեոսեյանը, Շ. Էորերը, Վ. Օտապաշյանը, Ո. Միրասետին, Գ. Մերաքյանը, Դ. Էվերեկլյանը և ուրիշներ «բոլորն ալ կարելին ըրին իրենց վստահուած դերերուն մէջ, սատարելով խաղին յաջողութեան, զոր տեւական  խնդուքներու եւ ծիծաղներու առիթ ստեղծեցին»[42]:

1984-ի դեկտեմբերի 8-ին և 9-ին` շաբաթ և կիրակի օրերին,  Մարի Անն վարժարանի թատերասրահում «Արմենյան» թատերախումբը ներկայացրել է Է. Լաբիշի[43] «Խնամիներ» թատերախաղը (բնագրում այն կրում է «Աչքակապություն» խորագիրը)` հանրածանոթ ու սիրված արվեստագետ Դավիթ Էվերեկլյանի բեմադրությամբ: Կատակերգության թարգմանությունը, ավելի ճիշտ` փոխադրությունը, վերամշակումը` «հայացումը», նույնպես կատարել է Դ. Էվերեկլյանը: Այս թատերախաղում սուր կերպով ծաղրվում են սնափառ մարդկանց քաղքենիական բարքերը, սովորությունները, ցուցամոլությունը, անմտությունը ու սնապարծությունը:

Թատերասեր հասարակությունը գոհ և բավարարված է հեռացել թատերասրահից, քանի որ «այս ներկայացումին չկային ակնբախօրէն անյաջող խաղարկութիւններ: Բոլորն ալ առաւել կամ նւազ չափով մէջն էին իրենց դերերուն»[44]: Գլխավոր դերակատարներ Դ. Էվերեկլյանը (բժիշկ) և Ա. Նշանյանը (նպարավաճառ) հաջողությամբ են ներկայացրել իրենց կերպարների նկարագրի փոփոխությունները:

Նշենք նաև այն կարևոր իրողությունը, որ Մոնրեալի «Արմենյան»-ն այն եզակի թատերախմբերից է, որը նոր ներկայացում բեմադրելիս հին դերասանների հետ միասին մշտապես ներգրավել է թարմ, երիտասարդ ուժեր և բեմահարթակ բարձրացրել նոր, խոստումնալից դերասանների: Այդ գործելակերպը միշտ էլ տվել է դրական ու գոհացուցիչ արդյունք: Բացառություն չէր նաև վերոհիշյալ ներկայացումը: Այստեղ առաջին անգամ բեմ են բարձրացել Ժ. Պաղպուտարյանը (բժշկի կինը), Զ. Ճղալյանը (Սոնյայի սիրահարն ու փեսացուն), Ա. Շիշմանյանը (բժշկի դուստրը)   և ուրիշներ:  Բոլոր էլ հաջողությամբ են կատարել իրենց ստանձնած դերերը: Ինչպես, օրինակ, խնամիների կանանց դերակատարները՝ Ժ. Պաղպուտարյանը և Դիանա Թորուտաղը (նպարավաճառի կին), «իրենց բնական ու գեղեցիկ խաղարկութեամբ, մարմնացուցին` կապկելու եւ ցուցադրութեան բացառիկ դիմակաւորները»[45]:

1985-ի ապրիլի 13-ին Մոնրեալում, ՀԲԸՄ Մոնրեալի մասնաճյուղի «Վահրամ Սուքիաս» սրահում հադիսավոր կերպով նշվել է Կահիրեի «Ջահակիր» շաբաթաթերթի 35-րդ տարեդարձը: Երեկոյի գեղարեստական բաժնում ներկայացվել է Հակոբ Այվազի «Շատերեն մեկը» կամ «վերջին վարագույրը» թատերախաղը[46] (բեմադրիչ՝ Դ.  Էվերեկլյան):

Թատերգության մեջ հեղինակն արտացոլել է դրամատիրական իրավակարգում տեղ գտած այն բացասական երևույթները, որոնք քաոսային վիճակ են ստեղծել և արատավորել ընտանեկան օջախի սրբությունները: Հակասություններով լի ժամանակակից կյանքի ելևէջները պատկերող այս դրաման հանդիսատեսին լարված վիճակում  է պահում ամբողջ ներկայացման ընթացքում:

Գլխավոր հերոսի դերը կատարել է Հակոբ Էվերեկլյանը: Ինչպես նշում է նախկին արևելահայ մտավորական, իսկ տվյալ պահին մոնրեալաբնակ Մ. Ղազարյանը, Հ. Էվերեկլյանը, որը  մարմնավորել է գլխավոր հերոսին, «խղճմտօրէն ու յաջողութեամբ իրագործեց իր դերը»[47]:

Ռ. Վասիլյանը բավական վարպետորեն է անձնավորել թեթևաբարո և հաճոյամոլ աղջկա՝ Հերմինեի  կերպարը, որը գիտակցելով է իր անբարոյական կենսաձևը, ցանկանալով ամուսնության միջոցով խուսափել դրանից՝որոնում է մեկին, որն իրեն դուրս կհանի այդ ապականված միջավայրից, սակայն դավաճանում է ամուսնուն՝ դառնալով իր իսկ անհավատարմության զոհը: Իրենց հերոսներին հաջողությամբ են կերպավորել նաև Գ. Գասպարյանը, Ա. Էվերեկլյանը և Դ. Էվերեկլյանը:

«Արմենյան»-ը 1984-1985 թթ. թատերաշրջանն ավարտում է 1985-ի հունիսի 15-ին և 16-ին՝ Մարի Անն վարժարանի թատերասրահում ներկայացնելով դրվագներ Շիրվանզադեի «Պատվի համար», Հ. Պարոնյանի «Շողոքորթը», Ե. Օտյանի և Մ. Կյուրճյանի «Հերոսախաղը» և «Չարշըլը Արթին աղա», Հարություն Էսեկյուլյանի «Խղճի խայթ», Ալեքսանդրովիչի «Աշխարհի դատաստանը» և այլ հեղինակների թատերգրություններից: Բեմադրություններին մասնակցել են քսանից ավելի դերասաններ՝ Ա. Նշանյանի և Դ. Էվերեկլյանի գլխավորությամբ: Ինչպես արդարացիորեն եզրակացնում է թատերախոսը, «Արմէնեան թատերախումբի կողմէ պարբերաբար թատերասէր հանրութեան ներկայացուած տասը թատերախաղերու բարոյալի, յուզումնալի եւ զուարճալի տեսարանները պարզող կարգ մը հատուածներէ քաղուած այս «թատերափունջ»-ը կարծես վերաքաղ մըն էր անցնող թատերական շրջաններու»[48]:

Այսպիսով, 1981-1985 թթ. ժամանակահատվածում Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախումբը կատարել է ազգօգուտ և ազգապահպան հսկայական աշխատանք, և, ինչպես նշում է «Քուլիս» հանդեսի հիմնադիր Հակոբ Այվազը, «Թատրոնը շատ աշխատանք կը պահանջէ բայց փոխարէնը գրեթէ ոչինչ կու տայ տարիներու ընթացքին»[49]: Թատերախմբի հիմնական առանձնահատկությունն ու առավելություննայն է, որ  գործում է միանգամայն անկախ, միմիայն թատերական արվեստի ճանապարհով` չի հարում որևէ քաղաքական հոսանքի, առանց բացառության և խտրականության թատերախումբ է ընդունում աշխարհի բոլոր ծայրերից  եկած՝ տարբեր գաղափարական հոսանքների, դավանանքների պատկանող հայորդիների և նպաստում նրանց հայապահպան գործունեությանը: Նշենք նաև, որ 1976-1985 թթ. ընթացքում «Արմենյան» թատերախումբը բեմադրության է պատրաստել ավելի քան տասը թատերգություն, որոնք տարբեր բեմահարթակներում ներկայացրել է գրեթե հիսուն անգամ:

ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ МОНРЕАЛЬСКОЙ ТЕАТРАЛЬНОЙ ТРУППЫ “АРМЕНЯН” (1981-1985)

БЕКАРЯН А. А.

Резюме

С 1976 года в  армянской колонии Канады стала активно работать монреальская  театральная труппа “Арменян”. Со дня своего создания и в особенности  в 1981-1985 гг. труппа служила высоким  национальным  идеям на стезе искусства, способствовала сохранению национальной  самобытности и национального духа. Актеры  труппы  “Арменян”  не  примыкали к какому-либо политическому течению. В  театральную труппу принимались все желающие  независимо  от их  политических  убеждений. При этом  актеры труппы  “Арменян”  могли одновременно работать и в других театральных труппах. Труппа “Арменян” пропагандировала нашу  многовековую культуру, являясь проводником национальной идеологии и искусства. За 1976-1985 годы театральная  труппа “Арменян” подготовила к постановке более десяти спектаклей, которые были представлены на сцене почти пятьдесят раз.

THE ACTIVITY OF THE THEATRE COMPANY  “ARMENIAN”  IN MONTREAL

(1981-1985)

A. BEKARYAN

Abstract

Since 1976 the Theatre Company “Armenian” in Montreal has started to work actively in the Armenian community of Canada. From the first days of its establishment, especially from 1981 to 1985 the theatre company devoted itself to the high national ideas on the path of art, promoted the maintenance of national identity and spirit. The actors of the theatre company didn’t join any political party. All the volunteers were accepted in the company regardless of their political beliefs. Moreover the actors of the theatre company “Armenian” could work in the other theatre companies simultaneously. The theatre company “Armenian” popularized our centuries-old culture being the bearer of the national ideology and art. Within 1976-1985 the theatre company “Armenian” staged more than ten performances which were performed almost fifty times.

Заметки

[←1]

Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախմբի առաջին հինգ տարվա` 1976-1980 թթ., գործունեության մասին տե՛ս Բեքարյան Ա., Մոնրեալի «Արմենյան» թատերախումբը  (Հայ արվեստի հարցեր, 2012, - 4, էջ 44-71):

[←2]

Տե՛ս Պասմաճեան Գ., Մոնթրէալի Արմէնեան թատերախումբը (Գեղարդ, 1981, - 55, էջ 17):

[←3]

Երվանդ Օտյան, Երկերի ժողովածու, հ. չորրորդ, Ե., 1962, էջ 301:

[←4]

Արտո սարկավագ Նշանյան (1933-1999)- սփյուռքահայ դերասան, բեմադրիչ, ավարտել է Կա-հիրեի Գալուստյան ազգային վարժարանը: Խաղացել է Կահիրեի Համազգային, Հայ Գեղարվես-տասիրաց և Ընթերցասիրաց միությունների, ինչպես նաև Արաքսի Օհանյանի, Արփիար Վարդ-յանի, Սեդի Գոչունյանի անհատական թատերախմբերում: 1963-ին հաստատվել է Կանադայում: 1965-ին ձեռնադրվել է սարկավագ և 34 տարի անընդմեջ ծառայել նախ Մոնրեալի Ս. Հակոբ, ապա` Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիներում:

[←5]

Պասմաճեան Գ., նշվ. հոդվ., էջ 17:

[←6]

Նույն տեղում:

[←7]

Նույն տեղում:

[←8]

Տե՛ս Բեքարյան Ա.,  նշվ. հոդվ., էջ 45-49:

[←9]

Սելմա Քեքլիկյան (ծնվ. 1927) - սփյուռքահայ օպերային երգչուհի, դերասանուհի, ազգային գործիչ, «Արմենյան» թատերախմբի հիմնադիր (1976): Ավարտել է Կահիրեի կոնսերվատորիան: Եղել է Կահիրեի պետական օպերային թատրոնի երգչախմբի անդամ, դերեր է ստանձնել հյուրա-խաղերի եկած Միլանի «Լա Սկալա» և Բելգրադի օպերային թատրոնների մենակատարների հետ: 1962-ին տեղափոխվել է Մոնրեալ, հանդես եկել մենահամերգներով, ելույթ ունեցել կանադական հեռուստատեսությամբ, երգել Մոնրեալի օպերային թատրոնում, նկարահանվել կինոֆիլմերում:

[←10]

Էվերեկլեան Դ. Յ., «Չարշըլը Արթին աղա»-յի ներկայացումը (Քուլիս, 15.III.1982, էջ 22):

[←11]

Պաղճյան Գևորգ (Վազգեն Այգունի, 1913-1999) - սփյուռքահայ մշակութային և հասարակա-կան գործիչ, Հայ դատի ջատագով, իրավագիտության դոկտոր: Սովորել է Բեյրութի Հիսուսյան հայ-րերի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ վարժարանում, ապա` Սեն Ժոզեֆ ֆրանսիական համալսարանում: 1970-ին հաստատվել է Կանադայում, դասավանդել է հայագիտություն Քվեբեկի համալսարանում, 1972-ին Մոնրեալում հիմնել է առաջին հայերեն հեռուստահաղորդումները, կազմակերպել է Պոլ-սահայ մշակութային միության ՄԷԿ (Մխիթարյան-Էսայան-Կեդրոնյան) մարմինը` «Մեկ ազգ` մեկ մշակույթ» նշանաբանով: 1975-ին ընտրվել է (այնուհետև` վերընտրվել յոթ անգամ) 32 ազգություն-ների ներկայացուցիչներից բաղկացած «Էթնիկ խմբավորումների միության» նախագահ, պարգևա-տրվել է Կանադայի “Order of Canada” բարձրագույն շքանշանով: Հեղինակ է նաև մի շարք թատեր-գությունների («Թաղականը, «Դեպի երկիր», «Հրաշալի գյուտը», «Արդար դատաստանը», «Ազգասեր գործիչը» և այլն):

[←12]

Վերոհիշյալ ցերեկույթի ականատեսը իր տպավորությունները հրատարակել է «Հորիզոն» շաբաթաթերթում (11.I.1982), որտեղ այդ կատակերգությունը վերագրել է ոմն Հայկազնի (ըստ երևույթին, խոսքը Կ. Պոլսի «Արևելյան» թատերախմբի երիտասարդ դերասանների դերուսույց Միհրդատ Հայկազի մասին է, որը,   Կ. Պոլսից տեղափոխվելով Կանադա, հավանաբար, իր հետ տարել է նաև այդ գործը): Մեր պրպտումներից պարզվեց, որ այդ գործի հեղինակը պոլսահայ երգիծաբան Հովհաննես Ամիրենցն է (Ամիրյան, 1872-1966) [տե՛ս Յ-Յ-Յ. Ամիրենց (Յովհաննէս Ամիրեան), «Թիւ 5 խելագարը», «Քրքչալիր կա-տակերգութիւն» (Կ. Պոլիս, 1921)]: Նա Խմբագրել է «Զուռնա» երգիծական թերթը, հրատարակել «Ծիծաղներ» (1909), «Աղջիկներու լոթարիան» (1914), «Անկուտիներուն տարեցոյցը» (1915, 1919, 1921), «Ակնցի Հաճի աղան» և «Սամաթիացի Գոհար տուտուն» (1920), «Սինէմա հի հի հի, հա հա հա» (1921) գործերը և այլն: Հետագայում ձեռնադրվել է հոգևորական  և մեկնել Բուենոս Այրես, դարձել տեղի հայոց քահանան:

[←13]

Պարույր Մասիկյան (1914-) - սփյուռքահայ մշակութային գործիչ, իրավաբան: Ավարտել է Կահիրեի Բերբերյան վարժարանը: 1936-ին ավարտելով   Փարիզի համալսարանը՝ և վերադարձել է Կահիրե, զբաղվել փաստաբանությամբ՝ միաժամանակ աշխատակցելով սփյուռքահայ մամուլին՝ «Արև», «Ջահակիր», «Սփյուռք» և այլն: Առանձին գրքերով հրատարակած երկերն են` «Մեր           կյանքը»` 1946, «Կոտրած խաչեր»` 1959 և «Տեղատարափ»` 1962: Վերջին գրքում ամփոփվել են թատերգությունները` «Թոռնիկս», «Խաչը», Միլիոնը» և «Աղջիկտեսը»: Ունի նաև այլ թատերգութ-յուններ («Էրզրումի կլոր պարը», «Սերը» և այլն):

[←14]

Տե՛ս Արմէն, Արմէնեան թատերախումբի ցերեկոյթը Օթթաուայի մէջ, (Հորիզոն, 11.I.1982, էջ 3):

[←15]

Հակոբ Այվազ (Այվազյան) (1911-) - սփյուռքահայ խմբագիր, թատերական գործիչ, ծնվել և գործել է Կ. Պոլսում: Ավարտել է Էսայան վարժարանը, հետագայում` զբաղվել ինքնազարգաց-մամբ: Ստանձնել է դերեր (Հորացիո` «Համլետ», Սեյրան` «Նամուս», Սուրեն` «Պատվի համար» և այլն) տարբեր թատերախմբերում, աշխատակցել պոլսահայ մամուլին: 1946-ին մեծ զրկանքների գնով հիմնադրել է «Քուլիս» թատերական երկշաբաթերթը, որի անփոփոխ խմբագիրն է եղել հիսուն տարի՝ որպես դրամագլուխ ունենալով միայն ուժեղ կամք և անհուն սեր արվեստի նկատմամբ: Գրել է նաև թատերգություններ, որոնք բեմադրվել են Կ. Պոլսում և Բեյրութում:

[←16]

Գրեմ Սիմոն (Սիմոն Էքմեքճյան, 1891-1962) - սփյուռքահայ երգիծաբան, դերասան, ստորա-գըրել է նաև Զինուոր Սիմոն, Սիմոնէ  և այլ ծածկանուններով: Նվիրվել է արվեստի զանազան ճյուղերի` երգիծական ոտանավորներից մինչև թատերգություններ, աշխատակցել է պոլսահայ մամուլին՝ «Կավռոշ», «Հոս-հոս», «Կիկօ» և այլն: Հանրահայտ կատակերգություններն են «Դայի Կարապետ» և «Հարս ու կեսուր»:

[←17]

Արմէն, նշվ. հոդվ., էջ 3:

[←18]

Նույն տեղում:

[←19]

Պասմաճեան Գ., «Արմէնեան» թատերախումբը կը ներկայացնէ «Երեսուն տարի վերջ» թատեր-գութիւնը (Գեղարդ, 1982, - 61, էջ 28):

[←20]

Մ[ոմճեան] Պ. Թ., «Երեսուն տարի վերջ»-ը բեմի վրայ (Հորիզոն, 10.I.1983):

[←21]

Պասմաճեան Գ., նշվ. հոդվ.:

[←22]

Մ[ոմճեան] Պ. Թ., նշվ. հոդվ.:

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Պասմաճեան Գ., նշվ. հոդվ.:

[←25]

Մ[ոմճեան] Պ. Թ.,  նշվ. հոդվ.:

[←26]

Պասմաճեան Գ., նշվ. հոդվ.:

[←27]

Ֆերդինան Ռոժե (1898-1967) - ֆրանսիացի դրամատուրգ և սցենարիստ:   Նրա մի քանի պիես-ների հիման վրա ստեղծվել են կինոնկարներ: 19 կինոսցենարի («Նամակ»` 1930, «Շոթար և ընկերություն»` 1933, «Սիրահարը Բոռնեոյից»` 1942, «Օրիորդ Բեատրիս»` 1943, «Շախ արքային»` 1945 և այլն) հեղինակ է և մեկ կինոնկարի («Շոթար և ընկերություն», 1933) պրոդյուսեր: Եղել է Ֆրանսիայի դրամատուրգների և երգահանների միության նախագահը (1946-1955), Ֆրանսիայի թատերական արվեստի ազգային կոնսերվատորիայի ղեկավար (1956-1967):

[←28]

Սարգիսյան Ժորժ (1915-1982) - սփյուռքահայ դերասան, բեմադրիչ և թարգմանիչ: Սովորել է Հալեպի Կիլիկյան ազգային և Բեյրութի Ս. Նշան վարժարաններում: 1941-ից Բեյրութի Համազգային մշակութային միության «Գասպար Իփեկյան» թատերախմբի հիմնադիր դերասաններից է, իսկ 1952-1980-ին` ղեկավարը: Մեծ վաստակ ունի լիբանանահայ թատերական կյանքում: Թատերա-խըմբի հետ հյուրախաղերով հանդես է եկել Իրանում, Սիրիայում, Իրաքում, Եգիպտոսում, Կիպրոսում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Արգենտինայում և Բրազիլիայում: Բեմադրել է քառասունից ավելի պիեսներ, այդ թվում` Մուշեղ Իշխանի  «Մեռնիլը որքա՜ն դժվար է», Շանթի «Ինկած բերդի իշխանուհին», «Հին աստվածներ», «Կայսր», Հենրիկ Իբսենի «Ժողովրդի թշնամին», Նիկոլայ Գոգոլի «Ռևիզոր», Ռոժե Ֆերդինանի «Տուն փեսայ»պիեսները, Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղը» (բեմականացում` Ժ. Սարգիսյանի), Շիրվանզադեի «Քաոս»  և այլն: Իր բեմադրություններում մարմնավորել է ուժեղ խառնվածքի կերպարներ` Վանահայր («Հին աստվածներ»), Նիկիֆոր («Կայսր»), Դոկտոր Շտոկ-ման(«Ժողովրդի թշնամին»), Քաղաքագլուխ («Ռևիզոր»), Սիմոն Շոթար («Տուն փեսայ»), Պետրոս աղա Մասիսյան («Ոսկի աքաղաղը») և այլն: Թարգմանել է 17 թատերախաղ: 1984-ին Բուենոս Այրեսում ի հիշատակ Ժ. Սարգիսյանի կազմակերպվել է Համազգային մշակութային միության «Ժորժ Սարգիսյան» թատերախումբը:

[←29]

ՇիրվանեանԳ., «Տուն փեսայ» (Գեղարդ, 1983, - 64, էջ 14-15):

[←30]

Տե՛ս Մոմճեան Պ. Թ., «Տուն փեսայ»-ն՝ Մոնթրէալի Բլաթօհոլի մէջ, (Հայրենիք, Բոստոն, 18.IV.1975):

[←31]

Հարություն Էսեկյուլյան (1914-) - սփյուռքահայ մանկավարժ, գրող: Ավար-տել է Կահիրեի Գալուստյան ազգային վարժարանը (1923), Կիպրոսի Մելգոնյան կրթական հաստատությունը (1936), սովորել է Անթիլիասի դպրեվանքում (1932-1934): 1936-1940 թթ.  սովորել է Բրյուսելի համալսարանի մանկավարժության և հայագիտության բաժնում` աշակերտելով Նիկողայոս Ադոնցին: 1946-ին Լուվենի համալսարանում պաշտպանել է «Հայ վանքերը՝ որպես մշակույթի օջախներ» (ֆրանսերեն) ատենախոսությունը և ստացել մանկավարժական գիտությունների դոկտորի աստիճան: Դասավանդել է Մելգոնյան վարժարանում (1946-1950, 1957-1972), Անթիլիասի դպրեվանքում (1950-1957), Բեյրութի Հայ ավետարանական քոլեջում, ՀԲԸՄ «Դարուհի Հակոբյան» աղջկանց վարժարանում, Մոնրեալի Կոնկորդիա համալսարանում: Գրել է բանաստեղ-ծություններ, պատմվածքներ, գրական, մանկավարժական, պատմագիտական հոդվածներ և պիեսներ` «Խղճի խայթ», «Ազգին ցաւերը», «Ո՞ւր էր Հայոց Աստուածը», որոնք բեմադրվել են Բրյուսելում, Կիպրոսում և Մոնրեալում: 1978-ին հիմնել է ՀԲԸՄ «Նոր այգ» ամսագիրը:

[←32]

Էվէրէկլեան Դ. Յ., Թատերական կեանքիս ճամբուն վրայ…, Լոս Անճելըս, 1989, էջ 148:

[←33]

Նալպանտեան Մ.,Արմէնեան թատերախումբի Խղճի խայթ ներկայացումը,(Նոր այգ,1983, № 50,  էջ 8):

[←34]

Մոմճեան Պ. Թ., «Խղճի խայթ» (Էսէկիւլեանի համանուն թատերախաղի ներկայացումին առիթով), Հորիզոն (19.XII.1983):

[←35]

Նույն տեղում:

[←36]

Էվէրէկլեան Դ. Յ, նշվ. աշխ., էջ 148:

[←37]

Խորէն Տէտէեան, Մեր սիրելի Դաւիթին գիրքը  («Դաւիթ Յ. Էվերեկլեան, Թատերական կեանքիս ճամբուն վրայ…, Լոս Անճելըս, 1989» գրքում, էջ 134):

[←38]

Տե՛ս, օրինակ, Ապագայ, Մոնրեալ, 12.XII.1983, Նոր կեանք, Լոս Անջելես, 29.XII.1983, Ջահա-կիր, Կահիրե, 26.I.1984 և այլն:

[←39]

Տե՛ս Արմէնեան թատերախումբ (Քուլիս, 1.XI.1984):

[←40]

Շ[իրվանեան] Գ., «Մեծապատիւ մուրացկանները» (Գեղարդ, 1984, - 70,  էջ 8):

[←41]

Նույն տեղում:

[←42]

Նույն տեղում:

[←43]

Էժեն Մարեն Լաբիշ (1815-1888) - ֆրանսիացի դրամատուրգ, Ֆրանսիայի ակադեմիայի անդամ (1880): Ավարտել է բարձրագույն իրավաբանական դպրոցը: Գրական գործունեությունն սկսել է 1835-ին: Նրա սուր, երգիծական պիեսներում («Ծղոտե գլխարկը»` 1851, «Պարոն Պերրի-շոնի ճանապարհորդությունը»` 1860, «Աչքակապություն»` 1861, «Թռչնակները»` 1862, «Սիրելի Սելիմարը»՝ 1863, «Խնայատուփը»` 1864, «Ես»` 1864, և այլն) ցայտուն կերպով պատկերված են վաշխառուների այլանդակությունները, սահմանափակությունը, կեղծավորությունն ու հաշվենըկ-ատությունը: Վոդևիլի խճճված սյուժեի անսպասելի շրջադարձերը, զավեշտական ու ծիծաղելի դր-ությունները, սրամիտ երկխոսություններն ամրապնդել են Լաբիշի փառքը՝ որպես «վոդևիլի արքա»:

[←44]

Մ[ոմճեան] Պ. Թ., Խնամիները բեմի վրայ (Հորիզոն», 14.I.1985, էջ 4):

[←45]

Գոնաք Կ., նշվ. հոդվ.:

[←46]

Հակոբ Այվազի Շատերեն մեկը կամ «Վերջին վարագույրը» թատերգությունը առաջին անգամ ներկայացվել է 1949-ի մարտի 27-ին Կ. Պոլսում՝ Աշոտ Մադաթյանի բեմադրությամբ և հեղինակի գլխավոր դերակատարությամբ:1961-ին ներկայացվել է նաև Բեյրութում, այնուհետև՝ Զահլեում (Լիբանան):

[←47]

Ղազարեան Մ. Հ., Հետաքրքիր, խորիմաստ ներկայացում (Քուլիս, - 926, 15.VI.1985, էջ 8):

[←48]

Թատերական Հ. Օ. (Գեղարդ, - 77, 1985, էջ 16):

[←49]

«Եիւզեըլ» շաբաթաթերթի շահեկան հարցազրոյցը  Յակոբ Այվազի հետ. «Այվազ եւ թատ-րոնը». «Այս հիւանդութիւնը չվերջացաւ» (Քուլիս», 1990, նոյեմբեր, էջ 22):