ՍԻՐԻԱՀԱՅԵՐԻ ՍՈՑԻԱԼ-ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ ՀՀ-ՈՒՄ

ՀԱԿՈԲՅԱՆ Գ. Լ.

Բազմաթիվ վիճակագրական տվյալներ վկայում են այն մասին, որ Հայաստանն ունի ժողովրդագրական խնդիրներ. այդ իրավիճակը հատկապես մտահոգիչ են դարձնում ցածր ծնելիությունը, ծերացումն ու միգրացիան: Ժողովրդագրական վարքագծի դրական մոտիվացիան, առաջին հերթին, պետք է խրախուսվի պետության կողմից[1]: Եվ կարծես ժամանակին առիթ է ստեղծվել ՀՀ-ի համար` իրապես վերլուծելու իրավիճակը և լուրջ քայլեր ձեռնարկելու երկիր ժամանած սիրիահայերի ներուժն ըստ արժանվույն գնահատելու ուղղությամբ` չանտեսելով նրանց Հայաստան բերող բոլոր շարժառիթները և Հայաստանից մեկնելու բոլոր պատճառները: Մարդկային ի՞նչ ներուժի մասին է խոսքը, սեռատարիքային ի՞նչ կազմով, մասնագիտական ու կրթական ի՞նչ բազայով է ներկայանում սիրիահայ համայնքը Հայաստանում, ի՞նչ կազմ ունեն սիրիահայ ընտանիքները. այս հարցերի ամփոփ վերլուծությունն է տրվում սույն հոդվածում:

Սիրիահայ համայնքն առավել հզոր, կայացած, բազմաշերտ ու կայուն հայ համայնքներից մեկն է աշխարհում: Հայերը Սիրիայում (Ասորիքում) բնակություն են հաստատել հնագույն ժամանակներից: Տիգրան Բ Մեծի օրոք Ասորիքի զգալի մասը որոշակի ժամակահատված (մ.թ.ա. 80-60-ական թթ.) ընդգրկվել է հայկական տերության կազմում: Հայկական աղբյուրները հիշատակում են, որ այդ ժամանակ հայերի մեծ գաղթ է տեղի ունեցել դեպի Սիրիայի հյուսիսային շրջաններ[2]: Ս. Գասպարյանն իր աշխատությունում նշում է, որ հայերի գաղթը արաբական երկրներ պայմանավորված էր ոչ միայն Հայաստանի արտաքին կապերով, այլև Բյուզանդական կայսրության և արաբական խալիֆաթում հայերի գրաված դիրքով[3]:

Սիրիահայ համայնքը մեծապես համալրվել է 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ գաղթականներով: Սկզբնական շրջանում Սիրիայում հայ գաղթականներն ապրել են ծանրագույն պայմաններում` հիմնականում վրանային ճամբարներում: Բնական է, որ սկզբնական փուլում հայերը մտադրություն չէին ունենա վերջնականորեն հաստատվել Սիրիայում, որտեղ նրանք հայտնվել էին միանգամայն նոր, ինչ-որ իմաստով խորթ մի միջավայրում, որն ուներ տարբերակիչ մի շարք գործոններ` էթնիկ, կրոնական, լեզվական, մշակութային և այլն: Սակայն հետագայում նրանք հաշտվեցին Սիրիայում հաստատվելու իրականության հետ, իսկ նշված գործոնները նպաստեցին հայ տարագիրների էթնիկ և մշակութային ինքնության պահպանմանը[4]:

Հայերը ժամանակի ընթացքում սկսեցին ինքնակազմակերպվել որպես համայնք, ցուցաբերեցին քաղաքական կազմակերպվածություն`ինտեգրվելով նաև Սիրիայի հասարակական կյանքում: Աստիճանաբար տարագիրների զանգվածը վերաճեց կազմակերպված ու կենսունակ համայնքի, որը ձգտում էր ամեն կերպ պահպանել ազգային ինքնությունը: Այս գործընթացում զգալի ներդրում ունեցավ Հայ առաքելական եկեղեցին, որը, իր բուն գործառույթներին զուգահեռ, բացառիկ դեր խաղաց հայերի հավաքագրման, նրանց օգնություն տրամադրելու գործում: Եկեղեցու հովանու ներքո էր Աղքատախնամ հանձնախումբը, որը համակարգում էր տարագիրներին տրամադրվող օժանդակությունը: Հայերի շրջանում ակտիվ գործունեություն էին ծավալում նաև հայկական հայրենակցական, մշակութային ու բարեգործական միություններն ու կազմակերպությունները, ինչպես նաև ազգային քաղաքական կուսակցությունները (Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան, Ռամկավար ազատական և Հայ հեղափոխական դաշնակցություն), որոնք համայնքային խնդիրների լուծման նպատակով համագործակցում էին եկեղեցու հետ[5]:

Սիրիայում հայերի մեծ մասը ապրում էր Հալեպում, համեմատաբար փոքր զանգված կենտրոնացած էր նաև Կամիշլիում, Դամասկոսում, Արաբ-Բունարում, Թարապլուսում, Տըրպեսյայում, Հոմսում, Տեր-Զորում, Քեսաբում և մյուս վայրերում: Մինչ պատերազմը Սիրիայում հայ համայնքը պաշտոնապես հաշվվում էր 100.000 մարդ: Համայնքի թվակազմի վերաբերյալ շրջանառվում էին նաև ավելի նվազ տվյալներ` 50.000-80.000 մարդ[6]:

Ըստ մեր անցկացրած էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքների[7]` այսօր Հայաստանում էլ սիրիահայերի մեծ մասը Հալեպի հայ համայնքի ներկայացուցիչներ են` մոտ 85%, և միայն 5.5%-ն են Դամասկոսի հայերը: 2014 թվականի ընթացքում Հայաստանում են ապրել նաև Քեսաբից, Կամիշլիից, Ռաքքայից, Տեր-Զորից եկած հայերը: ՀՀ-ում գտնվող հալեպահայերի 4.5%-ը Հայաստան է տեղափոխվել երրորդ երկրից` Լիբանանից (Բեյրութ), Քուվեյթից,  որտեղ որոշ ժամանակ ապրելուց հետո նրանք որոշել են տեղափոխվել հայրենիք:

Հալեպի հայ բնակչությունը մասնակցել է քաղաքի տնտեսական կյանքի բոլոր ոլորտներին: Այստեղ կան մեծ թվով բանվորներ, որոնք զբաղված են գլխավորապես տեքստիլ արդյունաբերության մեջ, արհեստավորներ` ոսկերիչներ, դերձակներ, կոշկակարներ և այլն: Զգալի է առևտրականների թիվը: Որոշ հայեր հասել են տնտեսական բարձր դիրքի և ունեն իրենց խոշոր խանութները, գործարանները և այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններ[8]:

Սիրիայի, մասնավորապես Հալեպի հայ համայնքը դարձել է նաև արևմտահայերենի և արևմտահայ մշակույթի պահպանման ու զարգացման ամենակարևոր ու բացառիկ օջախներից մեկը ողջ Սփյուռքում: Սիրիայում հայերն իրավունք են ստացել կազմակերպելու իրենց ազգային կյանքը, ազատորեն դավանելու սեփական կրոնը, սովորելու մայրենի լեզուն, զարգացնելու հայկական մշակույթը:

Այսպիսով, Սիրիան այն երկիրն է, որը ցեղասպանությունից հետո ընդունել է մեծ թվով հայերի, և որտեղ հայերը բնակություն են հաստատել ինչպես իրենց տանը, իսկ այսօր հայրենիքը կանգնած է նրանց ընդունելու խնդրի առջև: 2012 թվականից ի վեր Սիրիայում տեղի ունեցող պատերազմի պատճառով շատ հայեր են տեղափոխվել ՀՀ[9]: Ստեղծված իրավիճակում հայրենիքն ընտրելու դրդապատճառները տարբեր են, սակայն արդի իրականությունում Հայաստանը հայրենիքի գաղափարից կարծես վերածվել է ժամանակավոր ապաստանի գաղափարի: Բազմաթիվ վերլուծություններ և փորձագիտական գնահատականներ հանգեցնում են այն մտքին, որ եթե բավարար պայմաններ չստեղծվեն Հայաստանում սիրիահայերի բնակության և լիարժեք ինտեգրման համար, ապա ժամանող հայրենադարձները կլքեն վաղուց երազած հայրենիքը: Սակայն հայրենադարձության եզրույթի մասին խոսելիս նաև պետք է հաշվի առնել, որ այն երկկողմանի գործընթաց է, որում կարևորվում են «հայրենադարձվողների» մտադրություններն ու ցանկությունները:

Էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության տվյալների վերլուծությամբ բացահայտվել են սիրիահայերի` Հայաստանն ընտրելու հետևյալ դրդապատճառները.

1. հայրենիքի գաղափարը, հայ լինելու հանգամանքը` 38%.

2. ուրիշ ելք չկար, մյուս երկրները մուտքի թույլտվություն չէին տալիս` 18.5%.

3. սոցիալական ցանցի առկայությունը` 7.8% (բարեկամներ/ հարազատներ/ծանոթներ ունենք).

4. ընտանիքի անդամները նախօրոք տեղափոխվել էին կամ վաղուց ապրում են ՀՀ-ում` 7.8%.

5. Հայաստանում ապահով, անվտանգ է` 7%.

6. լեզվին տիրապետում ենք` 6%.

7. շրջագայության նպատակով կատարած այցից հետո չենք վերադարձել Սիրիա` 6%.

8. աշխատանքի հեռանկար ՀՀ-ում` 2%.

9. այլ պատճառներ (եկել ենք ՀՀ` երրորդ երկիր գնալու նպատակով, մենք չենք ընտրել և այլն)` 6%:

Տվյալներից նկատելի է, որ Հայաստան տեղափոխվելու որոշում կայացնելու գործընթացում սիրիահայերի համար հայրենիքի գաղափարը առաջնային է մյուս պատճառների նկատմամբ: Եզրակացություններ անելիս չի կարելի անտեսել հարցի զգացմունքային կողմը: Այստեղ տեղին կլինի միայն հավելել, որ հարցմանը մասնակցած սիրիահայերի մեծ մասը` 70.7%-ը, Հայաստանն է համարում իր հայրենիքը, 22.8%-ը`Սիրիան:(Հարցին դժվարացել են պատասխանել 6.5% սիրիահայեր):

Դրդապատճառների մեջ հաջորդ մեծ պատասխանը (18.5%) ունի հարկադրական երանգ, երբ այլ ելքերի բացակայության պայմաններում սիրիահայը ստիպված լքում է պատերազմի մեջ գտնվող երկիրը և գալիս Հայաստան: Մի կողմից` պատահական, մյուս կողմից` հարկադրական հարթության մեջ պետք է դիտարկել այն պատասխանը (6%), ըստ որի 2012 թվականի ամռանը շրջագայության նպատակով Հայաստանում գտնվող սիրիահայերը պատերազմի պատճառով չեն կարողացել վերադառնալ Սիրիա:

Պատասխանների մեծ մասը, համենայն դեպս, վկայում է ստեղծված իրավիճակը նրանց կողմից ռացիոնալ գնահատելու մասին` սոցիալական ցանցի առկայություն, հայերենին տիրապետում, աշխատանքի հեռանկար, Հայաստանի` ապահով, անվտանգ լինելու փաստ, Հայաստանը` որպես տարանցիկ երկիր և այլն:

Հարցի` սեռային բնութագրիչի հետ համադրումից պարզվում է, որ հայրենիքի գաղափարը ավելի կարևորվել է հարցմանը մասնակցած սիրիահայ կանանց մոտ, քան տղամարդկանց մեջ: Նույն տոկոսային հարաբերակցությունն է առկա, երբ հարցը վերաբերում է ՀՀ տեղափոխվելու համար ընտանիքի անդամների կամ հարազատների` արդեն Հայաստանում գտնվելու փաստին: Հակառակ պատկերն են ցուցադրում արական սեռի ներկայացուցիչները, քանզի ռացիոնալ տարր է նկատվում նրանց պատասխաններում. տղամարդիկ են, որ Հայաստան տեղափոխվելու համար կարևորել են սոցիալական ցանցի և գործնական/առևտրային կապի առկայությունը Հայաստանում (համապատասխանաբար 4 և 3 անգամ ավելի իգական սեռի ներկայացուցիչներից):

Էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության տվյալների վերլուծության համաձայն՝ սիրիահայ բնակիչների կազմը Հայաստանում ըստ սեռատարիքային չափանիշի հետևյալն է (աղյուսակ է).

Աղյուսակ 1. Սիրիահայ բնակչությունը ՀՀ-ում` ըստ սեռատարիքային խմբերի. %

Տարիք

Սեռ

0-7

8-12

13-17

18-35

36-55

56<

Ընդամենը

Արական

6.8

2.5

3.0

12.5

13.4

7.4

45.6

Իգական

6.0

4.6

3.3

16.1

14.0

10.4

54.4

Ընդամենը

12.8

7.1

6.3

28.6

27.4

17.8

100

Աղյուսակ 1-ի տվյալներից նկատելի է, որ անչափահաս բնակչությունը կազմում է ընդհանուրի մոտ 1/4 մասը` 26.2%, որի մոտավորապես կեսը (12.8%) 0-7 տարեկան մանուկներն են: Հայաստանում ծնելիության աճի ցուցանիշի վրա փոքր, սակայն դրական ազդեցություն են ունեցել նաև սիրիահայերը, քանի որ այդ խմբի մեջ 1.4%-ը այն մանուկներն են, որոնք ծնվել են Երևանում: Մեկ ուրիշ համադրությամբ առավել ուրախալի ցուցանիշ է ստացվում, քանի որ նրանք 1/3 մասն են կազմում Սիրիայից եկած այն հայերի, որոնց ծննդավայրը Երևանն է:

Այստեղ հատկանշական է երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչների թիվն ընդհանուր կազմում, քանզի շատ կարևոր է նաև նրանց դերը Հայաստանի ժողովրդագրության առկա մակարդակը գնահատելու տեսանկյունից: Խոսքը ամուսնությունների թվի աճի և դրանից բխող այլ դրական հետևանքների մասին է, որոնք կարող են գրանցվել, եթե սիրիահայ երիտասարդներն իրենց ապագան կապեն հայրենիքի հետ: Երիտասարդական ներուժի կարևորությունը հաստատվում է նաև մեկ այլ ցուցանիշով, որը դուրս է բերվել ամուսնական կարգավիճակի վերլուծության շնորհիվ: Սիրիահայ չափահաս բնակչության մոտ 25%-ն ամուրի է, ընդ որում, ամուրիների 81%-ը հենց այդ տարիքային խմբում է:

Միջին սերնդի ներկայացվածությունը սիրիահայերի ընդհանուր խմբում ևս բավական մեծ է` 27.4%, որը մոտ 10%-ով ավելի շատ է ավագ տարիքային խումբը ներկայացնող ցուցանիշից: Նշենք, որ այս խմբում ևս կան ամուրիներ. 36-45 տարիքային խմբում են չամուսնացածների 12%-ը, իսկ 46-55-ում` նախորդից կիսով չափ պակաս[10]: Ամուսնական կարգավիճակի հարցը համադրելով սեռային բնութագրիչի հետ` նկատում ենք, որ չամուսնացած տղամարդիկ ավելի են կանանցից` 54 (արական) և 46 (իգական) տոկոսային հարաբերակցությամբ:

Սիրիահայ չափահասների 64%-ն ամուսնացած է[11], ընդ որում սիրիահայ ավանդական համայնքի շրջանում ամուսնությունը պարտադիր օրհնվում է եկեղեցում, կատարվում է նաև պետական գրանցում:

Ըստ հետազոտության արդյունքների` Հայաստանում ապրող սիրիահայ  մեկ ընտանիքում անդամների քանակը հետևյալն է.

Գրաֆիկ 1. Սիրիահայ ընտանիքներում անդամների

քանակը, 2014 (%)

Ըստ գրաֆիկ 1-ի՝ մեծ տոկոս են կազմում այն ընտանիքները(մոտ 34%), որտեղ անդամների թիվը 4-ն է (ընտանիքում անդամների միջին թիվն էլ մոտավորապես 4-ն է` 3.98): Գրեթե հավասարաչափ բաշխվածություն ունեն 2, 3, 5, 6 և ավելի անդամներ ունեցող ընտանիքները, համապատասխանաբար` 15.2%, 15.2%, 16.3%, 15.2%: Հետազոտությանը մասնակցել են նաև մենակ ապրողներ, որոնք սիրիահայ ընտանիքների 4.3%-ն են (աղյուսակ 2):

Աղյուսակ 2. Սիրիահայ ընտանիքների կազմը (%)

1. Մենակ ապրողներ

4.3

2. Ամոլ ընտանիքներ` ամուսիններ առանց երեխաների

10

3. Երկսերունդ ընտանիքներ` ծնողներ, երեխաներ

41.3

4. Ծնողներից մեկը, երեխաներ

12

5. Եռասերունդ ընտանիքներ` ծնողներ, զավակներ, թոռներ

18.5

6. Քույր/եղբայր և ազգականների հետ համատեղ բնակություն

13.9

Աղյուսակ 2-ի տվյալներից նկատելի է, որ Հայաստանում գտընվող սիրիահայ ընտանիքների մեծ մասը` 41.3%-ը, երկսերունդ ընտանիք է, որտեղ ապրում են ծնողներն իրենց երեխաների հետ: Հարցը համադրելով ընտանիքի անդամների քանակի հետ` նկատում ենք, որ նման ընտանիքներում առավելագույնը երեք երեխա կա, ընդ որում, նրանց 50%-ը երկու երեխա ունի, իսկ մեկ երեխա ունեցողների թիվը 1.5 անգամ մեծ է երեք երեխա ունեցող ընտանիքների թվից:

Սիրիահայ ընտանիքներում հաջորդ մեծ զանգվածը` 18.5%-ը, եռասերունդ ընտանիքն է, որտեղ ավագ սերնդի ներկայացուցիչներն ապրում են իրենց զավակների և թոռների հետ: Այստեղ անդամների թիվը տատանվում է 4-7 միջակայքում:

Տվյալներից նկատելի է, որ 12% ընտանիքներում բացակայում է ծնողներից մեկը` հայրը, որն աշխատելու նպատակով գտնվում է Հայաստանից դուրս: 10% ընտանիքներում ամուսնական զույգերն ապրում են առանց երեխաների: Հաշվի առնելով ստեղծված կենցաղային պայմանները` սիրիահայ ընտանիքների 13.9%-ը Հայաստանում բնակվում է այնպիսի կազմով, որով չի բնակվել Սիրիայում` խաղաղ պայմաններում: Այդ ընտանիքներում մեկ հարկի տակ ապրում են քույրեր և եղբայրներ`և՛ ամուսնացած, և՛ չամուսնացած կարգավիճակով, և՛ ազգականներ:

Ըստ հետազոտության արդյունքների` սիրիահայերի մեծ մասը (63%) արտերկրում չունի ընտանիքի անդամ, իսկ 37% ընտանիքներում բացակայում են 1-5 անդամներ,[12] որոնք տարբեր երկրներում են: Երկրների ցուցակում ամենամեծ մասը (61%), բնականաբար, զբաղեցնում է Սիրիան, քանի որ հայերին այդքան հարազատ դարձած երկիրը դժվար պահին չլքելու ցանկությունը, Հայաստան տեղափոխվելու կասկածները, ի վերջո, սեփականության կորստի վախը ոմանց դեռ ստիպում են մնալ պատերազմական վտանգի մեջ: Իսկ ոմանք, տեղավորելով ընտանիքը Հայաստանում, մեկնել են աշխատանքի արաբական երկրներ` Լիբանան(8%), Դուբայ(8%), Քուվեյթ(5%), Սաուդյան Արաբիա, նաև ոչ արաբական երկրներ` Վրաստան, Գերմանիա, ԱՄՆ և այլն:

Աղյուսակ 3-ում ներկայացված է սիրիահայերի կարգավիճակի համեմատական

նկարագիրը Հայաստանում 2014 թվականին և Սիրիայում`մինչև պատերազմը:

Աղյուսակ 3. Սիրիահայերի կարգավիճակի համեմատական պատկերը Սիրիայում (մինչև 2012 թ.) և ՀՀ-ում (2014 թ.) (%)

Սոցիալական ստատուս

Սիրիա

ՀՀ

1. Ուսանող/ուսանողուհի

4

3

2. Տնային տնտեսուհի

27

20

3. Թոշակառու/տարիքային, հաշմանդամության/

2.5

12

4. Գործազուրկ

0

39

5. Ինքնազբաղված

36

13

6. Տարբեր ոլորտներում աշխատող

30.5

13

Ընդամենը

100

100

Աղյուսակի տվյալներից ակնհայտ է հատկապես գործազուրկի կարգավիճակի կտրուկ փոփոխությունը: Փաստորեն, Սիրիայում հայերը, եթե ունեցել են ցանկություն, և ընտանեկան կամ ֆիզիկական հանգամանքները չեն խանգարել նրանց աշխատելուն, ապա ունեցել են աշխատանք, իսկ ՀՀ-ի գործազրկության ներկա մակարդակը մեծ ազդեցություն է ունեցել նրանց սոցիալական կարգավիճակի վրա. սիրիահայերի 39%-ը չի կարողանում աշխատանք գտնել Հայաստանում: Տնային տնտեսուհու կարգավիճակը ևս հետաքրքիր փոփոխություն է կրել, քանզի Սիրիայում երբեմնի տնային տնտեսուհիներն այժմ Հայաստանում աշխատանք են փնտրում, ոմանք նաև աշխատում են: Փոխվել է նաև ինքնազբաղվածների և տարբեր ոլորտներում աշխատողների հարաբերակցությունը.Սիրիայում հայերն ավելի մեծ ծավալներով են իրականացրել սեփական ձեռնարկատիրական գործունեություն, քան Հայաստանում:

Չանտեսելով ՀՀ-ի սոցիալ-տնտեսական վիճակը` սիրիահայերի գործազրկության նման մակարդակը ինչ-որ չափով (ասում ենք` ինչ-որ չափով նաև այն պատճառով, որ աշխատող սիրիահայերի կեսը` 50%-ը, Հայաստանում չի աշխատում իր մասնագիտությամբ) կարելի է բացատրել նաև չափահաս սիրիահայերի մասնագիտական նկարագիրը վերլուծելու միջոցով: Աղյուսակ 4-ի տվյալներից երևում է, որ Հայաստանում գտնվող չափահաս սիրիահայերի 31%-ը չունի մասնագիտություն: Իսկ ընդհանուր ցուցակը վկայում է այն մասին, որ նրանց մասնագիտական նկարագիրը բավական բազմազան է՝ ընդգրկելով և՛ հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտների մասնագետների (առողջապահություն, կրթություն/ գիտություն, մշակույթ և այլն), և՛ սպասարկման ոլորտի մասնագետների՝ (ավտովերանորոգողներ, ձևավորողներ, վարսահարդարներև այլն), և՛արհեստավորների (երկաթագործներ, ոսկերիչներ, դերձակներ և այլն):

Աղյուսակ 4. Սիրիահայերի մասնագիտական նկարագիրը (%)

0. Մասնագիտություն չունեն

31

1. Ավտովերանորոգման մասնագետներ

10

2. Տնտեսագետներ/մաթեմատիկոսներ

9.5

3. Առողջապահության ոլորտի մասնագետներ

9

4. Երկաթագործներ/ատաղձագործներ

4.8

5. Ոսկերիչներ

4.4

6. Օտար լեզուների մասնագետներ

3.3

7. Ձևավորողներ

3.3

8. Դիմահարդարներ/վարսահարդարներ

2.6

9. Մանկավարժներ

2.2

10. Դերձակներ

2.2

11. Խոհարարներ

2

12. Երաժիշտներ/երգիչներ

2

13. Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի մասնագետներ

1.5

14. Այլ[13]

12.2

Ընդամենը

100

Սիրիահայերի կրթական մակարդակով ևս որոշ չափով կարելի է բացատրել գործազրկության նման ցուցանիշը: Գրաֆիկ 2-ից տեսնում ենք, որ Հայաստանում գտնվող սիրիահայ չափահաս  բնակիչների 40%-ը չունի միջնակարգ կրթություն, 24,5%-ը միջնակարգ կրթությամբ են, և միայն 22,5%-ն ունի բարձրագույն կրթություն[14] (բարձրագույն և թերի բարձրագույն կրթություն ունեցողների մեջ իգական սեռի ներկայացուցիչներն ավելի են արական սեռի ներկայացուցիչներից): Հարցը դիտարկելով հայկական աշխատաշուկայում առաջարկ-պահանջարկի տեսանկյունից, կարելի է ենթադրել, որ սիրիահայերի առաջարկը համապատասխան չէ տեղի աշխատաշուկայի պահանջարկին, քանի որ ՀՀ-ի այսօրվա աշխատաշուկան, ելնելով երկրի տնտեսության ներկայիս վիճակից, մեծավ մասամբ պահանջում է բարձրագույն որակավորմամբ կադրեր:

Գրաֆիկ 2. Սիրիահայերի կրթական մակարդակը, %

Ինչպես նշեցինք, սիրիահայերի ներուժը մեր երկրում օգտագործելու համար և ընդհանրապես հայրենադարձության մասին խոսելիս հարկավոր է մեկ բանի վրա ուշադրություն դարձնել`սիրիահայը ինչքանո՞վ է պատրաստ մնալ Հայաստանում: Ըստ հետազոտության արդյունքների`հարցմանը մասնակցած սիրիահայերի մեծ մասը` 52.2%, հնարավորության դեպքում ընդմիշտ կմեկնի Հայաստանից[15]: Իսկ երկրների ընտրությունը, առաջին հերթին, կանգ է առնում Սիրիայի վրա. մեկնել ցանկացողների մոտ 42%-ը մտադրություն ունի վերադառնալ Սիրիա, եթե պատերազմական վտանգն անցնի, և քիչ թե շատ պայմաններ ստեղծվեն բնականոն կյանքը շարունակելու համար: Հաջորդ մեծ զանգվածը թեպետ ցանկանում է հեռանալ Հայաստանից, սակայն դժվարանում է պատասխանել, թե որ երկիր (16.7%): Այլ երկրների ցանկում, ըստ սիրիահայերի մեկնելու մտադրության, հայտնվել են ԱՄՆ-ը, Շվեդիան, Կանադան, Գերմանիան, Ֆրանսիան,Ավստրալիան, նաև Լիբանանը:

Սիրիայում տեղի ունեցող իրադարձությունների հետևանքով կարծես տեղի է ունենում ներսփյուռքյան միգրացիոն շարժում, և հայերը մի համայնքից գնում են մյուս համայնք՝ Հայաստանըհամարելով ժամանակավոր ապաստան: Մինչդեռ Հայաստանում գտնվող սիրիահայ համայնքը՝ իր մարդկային ներուժով, դրական լուրջ ազդեցություն կարող է ունենալ երկրի ժողովրդագրական ներկա մակարդակի վրա: Ժամանակն է, որ Հայաստանը որոշի իր գերակայությունները և ապագայի մասին հստակ պատկերացում ձևավորի. ուզում է բավարար պայմաններ ստեղծել սիրիահայերին հայրենիքում պահելու, հզոր երկիր լինելու համար:

СОЦИАЛЬНО-ДЕМОГРАФИЧЕСКИЙ ПОТЕНЦИАЛ СИРИЙСКИХ АРМЯН В РА

АКОПЯН Г. Л.

Резюме

В результате военных действий в Сирии представители сирийской армянской общины мигрируют в Армению, при этом большая часть  мигрантов намерена покинуть Республику. Между тем формирование сирийской общины в Армении может положительно сказаться на демографическом уровне республики, о чем свидетельствуют результаты проведенных нами этносоциологических исследований.

THE SOCIAL-DEMOGRAPHIC POTENTIAL OF SYRIAN ARMENIANS  IN  THE RA

G. HAKOBYAN

Abstract

As a result of the military actions in Syria, the representatives of Syrian-Armenian community migrate to Armenia, besides a great part of migrants intend to leave Armenia. Meanwhile, the formation of Syrian community in Armenia may have a positive impact on the demographic level of the republic. The evidence of which are the results of the ethno-sociological survey made by us.

Заметки

[←1]

Միջազգային փորձագիտության մեջ ընդունված են դրական մոտիվացիայի երեք տեսակներ` նյութական, սոցիալական և հոգեբանական:

[←2]

Աբրահամյան Ա.Գ.,Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հ.Ա, Ե.,1964, էջ428:

[←3]

Գասպարյան Ս. Տ., Սփյուռքահայ գաղթօջախներն այսօր, Ե., 1962, էջ 166:

[←4]

Гриншилдс Х. Т.Поселение армянских беженцев в Сирии и Ливане в 1915-1939 гг., Е.,1982, т. 2, с. 10.

[←5]

Дятлов В., Мелконян Э.Очерки социокультурной типологии.Армянская диаспора, Е., 2009, с.112.

[←6]

Փաշայան Ա., Հարությունյան Լ.,Սիրիայի հայ համայնքը. արդի հիմնախնդիրներ, Ե., 2011, էջ13:

[←7]

Էթնոսոցիոլոգիական հետազոտությունն իրականացվել է քանակական և որակական մեթո-դաբանությամբ` 184 քանակական հարցում և 36 խորին հարցազրույցներ սիրիահայ ընտանիքների շրջանում` Երևանում և մարզերում` 2014 թվականի ընթացքում: Առաջին մեթոդի դեպքում սեռա-տարիքային կազմի ներկայացուցչությունն ապահովելու համար ընտանիքից պատահականորեն ընտրվել է մեկ հոգի՝ ըստ ծննդյան սկզբունքի, (հարցման օրվան նախորդող ամենամոտ օրը ծըն-ված), իսկ խորին հարցազրույցներն անցկացվել են ըստ սեռի, տարիքի և զբաղվածության չափանիշների:

[←8]

Գասպարյան Ս. Տ., նշվ. աշխ., էջ 170:

[←9]

Ըստ ՀՀ Սփյուռքի նախարարության տրամադրած տվյալների, որոնք փոխանցվել են  ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի 2014 թ. փետրվարի 13-ի թիվ 2470-34 գրությամբ, 2014 փետրվարի դրությամբ Հայաստանում բնակվում է շուրջ 11.000 սիրիահայ, մոտ 2.800 ընտանիք (տվյալները փոփոխական են և մոտավոր):

[←10]

Ամուրիների 1%-ը ավագ սերնդի ներկայացուցիչներ են:

[←11]

Սիրիահայ չափահասների մնացած 10%-ը այրիներն են և շատ փոքր զանգված` ամուսնալուծված զույգերը (1%):

[←12]

19% ընտանիքներում մեկ անդամը ՀՀ-ում չէ, 14%-ում՝ 2-ը, իսկ 4% ընտանիքներում բացակայում է երեքից ավելի անդամ:

[←13]

Դրանց թվում են նաև հետևյալ մասնագիտությամբ սիրիահայեր` իրավաբան ու ֆիզիկոս, գյուղատնտես և էլեկտրիկ, նկարիչ/լուսանկարիչ ու լրագրող, կոշկակար ու վարորդ, կենցաղային ապրանքներ վերանորոգող, զբոսաշրջության ոլորտի մասնագետներ:

[←14]

Սիրիահայերի 5%-ն ունի միջնակարգ մասնագիտական կրթություն, 8%-ը`թերի բարձրագույն:

[←15]

Այս զանգվածի մեջ մեծ մասը՝ 46%, միջին սերնդի ներկայացուցիչներն են` 36-55 տարիքային խումբ, 29%-ը` երիտասարդներն են, իսկ ավագ սերունդը մեկնել ցանկացողների 25%-ն է կազմում: