ԿՈՄՄԱԳԵՆԵԻ ԴՐԱՄՆԵՐՈՒՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԹԱԳԻ ՄԵԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ ՖՐԱՆՍԻԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ԴՈՒՄԻԿՅԱՆ Ա. Վ.

Հայ դրամագիտության պատմության մեջ իրենց որոշակի տեղն ունեն Կոմմագենեի Երվանդյան թագավորների դրամները, որոնք XIX դարից դրամագետների ուշադրության կենտրոնում են: Դրանց ժամանակագրության և պատկերագրության առաջին ուսումնասիրողներից էին ֆրանսացի հայագետ Վ. Լանգլուան (1829-1869) և դրամագետ ու հնագետ Է. Բաբելոնը (1854-1924), որոնք իրենց հետազոտություններում անդրադարձան հայկական տիարայի կամ թագի խնդրին:

Համաձայն Վ. Լանգլուայի, Կոմմագենեում Սամոսից[1] հետո հայկական արքայատոհմը չի թագավորել[2]. չնայած այստեղի միապետները իրենց դրամների վրա պատկերված են հայկական թագով, սակայն իգական գծով սերում էին Սելևկյաններից: Իսկ այն, որ նրանք կրում էին տիարա, պարզապես իրենց նախորդած արքաներին նմանակելու, ինչպես նաև Կոմմագենեում մեծամասնություն կազմող հայ բնակչությանը սիրաշահելու միջոց էր[3]: Այդուամենայնիվ, ֆրանսիացի հետազոտողը Սամոսատի, Արշամաշատի և Փոքր Հայքի ազգակից արքաների հարստությունները համարում է սկզբնապես ճյուղավորված Հայկյան տոհմածառից[4]:

Նա վկայակոչում է Պլինիոսի` Հայաստանում ստեղծված 120 ստրատեգիաների մասին հաղորդումը, որում մասնավորապես նշվում է, որ դրանցից «մի քանիսը նախկինում բնիկ անուններով իրական առանձին թագավորություններ էին»[5]: Իսկ թե «Որո՞նք  էին այս թագավորությունները… Պատմությունը նրանց մասին ոչինչ չի ասում»[6]: Այս խնդրի կապակցությամբ Լանգլուան կարևորում է դրամագիտական նյութի աշխարհագրությունը՝ գրելով. «Բազմաթիվ շքադրամներ մեզ ծանոթացնում են որոշ թագավորների անունների, որոնք այդ ժամանակաշրջանում թագավորել են Հայաստանի որոշ գավառներում, ինչպես, օրինակ, Արշամաշատում…Կոմմագենեի մայրաքաղաք Սամոսատում և Փոքր Հայքում»[7]:

Արքայից արքա Տիգրան Բ Մեծի (մ.թ.ա. 95-55 թթ.) և նրա հաջորդների մասին Վ. Լանգլուան նշել է, որ հայ միապետների տիարան խորհրդանշել է նրանց ազգությունը կամ ծագումը: Անդրադառնալով հայկական սկզբնաղբյուրներին, մասնավորապես, Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց» երկին՝ նա նշում է, որ հայ պատմիչները տիարային տալիս են ընդհանրական՝ թագ անվանումը, իսկ Հայոց արքունիքի գլխավոր գործակալություններից էր թագակապ ասպետութիւնը (թագադիր և ասպետ), որի պարտականությունն էր արքայի գլխին թագ դնելը[8]: Լանգլուան կարևորել է տիարայի «անփոփոխելի և առանձնահատուկ ձևը», որը «ծառայում է տարբերակելու Հայաստանի արքաներին Արևելքի մյուս միապետերից»[9]: Նա ուշադրություն է դարձրել Ստրաբոնի «Աշխարհագրությունում» հիշատակվողտեղեկությանըխույրիմասին,որը հույն և լատին հեղինակներն անվանում են տիարա, կիդարիս և պիլոս (τιάρα γάρ τις καì κίταρις καì πĩλος)[10].

Ըստ Է. Բաբելոնի, Ապպիանոսը, Դիոն Կասիոսը, Պլուտարքոսը և մյուս հեղինակները, որոնք պատմում են Անտիոքոս I Թեոս Դիկայոս Էպիփանի (մ.թ.ա. 70-38 թթ.) մասին, նրան չեն նշում jAntivocoւ o  Kommaghnovւ,  այլ դրամները կրում են BASILEWS ANTIOCOU լեգենդը: Իսկ քանի որ, ըստ Է. Բաբելոնի, Անտիոքոս Թեոսը «Կոմմագենեում և Միջագետքում» հաջորդում է Տիգրան Մեծին, նա կրում էր նույն տիարան, ինչպես «Տիգրան Մեծի անմիջական հաջորդները Հայաստանում»[11]: Այսինքն, խոսքը մ.թ.ա. 66 թ. Տիգրան Բ Մեծի և Պոմպեոսի միջև կնքված պայմանագրից հետո ընկած ժամանակաշրջանի մասին է, երբ Հայոց աշխարհակալ տերության կազմի մեջ ընգրկված տարածքներից այդ պայմանագրով անջատված երկրների թվում էր Կոմմագենեն, իսկ Մեծ Հայքի թագավորությունը շարունակաբար պահպանվեց իր բնապատմական և պետական սահմաններում:

XIX դ. ֆրանսիական դրամագիտական գրականության մեջ արդեն, փաստորեն, առկա է խնդրո առարկա ժամանակաշրջանի Մեծ Հայքի և Կոմմմագենեի թագավորությունների գահակալների դինաստիական ազգակցության մասին միտքը: Հետաքրքրական է, որ մինչև 1880-ական թթ., այսինքն, նախքան Նեմրութ լեռան` Անտիոքոս I Թեոսի  հունարեն արձանագրության հրապարակումը, հայկական արքայատոհմի հետ կապը դիտարկվում էր կոմմագենյան արքայի տիարայի նմանեցմամբ կամ նույնացմամբ հայկական տիարայի կամ թագի հետ: Իրավիճակը փոխվեց այդ արձանագրության՝ Կ. Հումանի և Օ. Պուխշտայնի հրապարակումից հետո, երբ հայկոմմագենյան փոխառնչությունների մասին խոսելիս, որպես փաստարկ, սկսեցին օգտագործել Անտիոքոս Թեոսի նախնի Արոանդեսի մասին հիշատակությունը, որին հետազոտողները տարբեր մեկնություններ են տվել:

Նեմրութ լեռան արձանագրությունում, որպես Անտիոքոս Թեոսի նախնի է հիշատակվում Արոանդես-Երվանդը (Օրոնտես), որն ըստ Հումանի և Պուխշտայնի վերծանության, Արտասուրայի որդին էր, Արտաքսերքսես II Մնեմոնի (մ.թ.ա. 405/4-359/8 թթ.) դստեր՝ Հռոդոգունեի ամուսինը[12], ինչը  համապատասխանում է գրավոր սկզբնաղբյուրների տեղեկություններին[13]:

1886  թ. ֆրանսիացի հնագետ, դրամագետ Թ. Ռեյնաքը հրատարակում է Պերգամոնի մոտակայքում հայտնաբերված մեկ  այլ արձանագրություն, որտեղ նույնպես հիշատակվում է Արոանդեսը[14]: Արձանագրությունը բավականաչափ վնասված է, բայց Արտասուրա և Արտաքսերքսես անձնանունների ընթերցումով հետազոտողը եզրակացրել է, որ խոսքը Նեմրութ լեռան Անտիոքոս Թեոսի արձանագրությունում նշվող նույն Արոանդես-Օրոնտեսի մասին է, որը եղել է Հայաստանի սատրապը, ըստ Քսենոփոնի հիշատակության[15]: Թ. Ռեյնաքը, անդրադառնալով Կոմմագենեի թագավորների ծագումնաբանությանը, նշել է՝ ինչպես Կոմմագենեում, այնպես էլ հարևան Պոնտոսում և Կապադովկիայում, թագավորներն իրենց գահակալությունը օրինականացնելու համար օգտագործում էին իրանական կամ Սելևկյան արքայական ընտանիքների հետ իգական գծով ամուսնական կապը[16], իսկ արական գծով նրանք տեղական ծագում են ունեցել:

Նշելով մասնավորապես Ստրաբոնի հաղորդումը վերջին Երվանդի (մ.թ.ա. III դ. վերջ) Հյուդարնեսի (Հիդարնես)՝ յոթ պարսիկներից մեկի շառավիղը լինելու մասին (Strabo XI, 15)` որոշ հետազոտողներ Երվանդունիներին համարում են Աքեմենյաններից սերած[17]: Ժ. Էլչիբեկյանը գրել է, որ Հռոդոգունեի միջոցով Օրոնտեսը ազգական է դառնում միաժամանակ և՛ Աքեմենյաններին և՛ Հյուդարնյաններին: Իսկ Աքեմենյան ավանդույթների կենսունակության պայմաններում սատրապ Օրոնտեսի՝ Արտաքսերքսես Մնեմոնի ազգականը լինելու փաստն, անշուշտ, ամեն առիթով ուռճացվել է[18]: Պ. Բրիանը, անդրադառնալով Հիդարնեսին գրում է. «…այնուամենայնիվ, գիտենք, որ Օրոնտեսի և աքեմենյան արքայական ընտանիքի միջև կապը իրականում բխում է պարզապես Արտաքսերքսես II-ի դստեր հետ նրա ամուսնությունից, որի միջոցով նրա հեռավոր հաջորդները դիտել են Դարեհին՝ Նեմրութ լեռան [արձանագրությունում հիշատակված] իրենց նախնիների մեջ: Այս օրինակը նորից ապացուցում է, որ Յոթի ընտանիքների ավանդույթները հետագայում պարբերաբար գործածվել են արքայատոհմի օրինականացման նպատակով»[19]:

Խնդրո առարկա հարցում կարևոր է Գ. Սարգսյանի դիտարկումը, որ Կոմմագենե երկիրը դարեր շարունակ ղեկավարվել է հայկական Երվանդյան դինաստիայի ճյուղերից մեկի կողմից, ուստի «նրա էթնոսի հարցը, միայն թյուրիմացորեն և նյութից ստացած ամենամակերեսային տպավորության տակ կարելի է համարել իրանական…»: Ելնելով դիցարանի, անվանումների և պետականության հատկանիշների ընդհանրություններից՝ Գ. Սարգսյանը գրել է. «Մինչդեռ որոշակի հիմքեր կան, բացի իշխող դինաստիայից, նրա բնակչության մի ստվար մասը ևս, եթե ոչ մեծամասնությունը, հայկական համարելու»[20]:

Մովսես Խորենացին, մ.թ.ա. VII դ. երկրորդ կեսին տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ կապված հաղորդելով Հայկազուն Պարույր Սկայորդու մասին, մ.թ.ա. VI դ. նրան հաջորդած գահակալների շարքում նշել է Երվանդ Սակավակյացին, որի որդին էր Տիգրանը՝ մարաց Աժդահակ թագավորի և նրա թոռան Կյուրոսի՝ Աքեմենյան տերության (մ.թ.ա. 550-330 թթ.) հիմնադրի ժամանակակիցը[21]: Չմոռանանք նաև Թովմա Արծրունու հիշատակած Տոսպ (Վանի) գավառի Երուանդական անվանումը[22]: Ուշադրություն դարձնենք նաև այն փաստին, որ Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա-ն իր թողած որոշ սահմանաքարերի արամեերեն արձանագրություններում իրեն Երվանդական է համարում[23]:

Հետազոտողները, ելնելով համապատասխան դրամների պատկերագրությունից, ուշադրություն են դարձրել հայկական թագի հնության[24] և  առանձնահատկության վրա[25]: Ելնելով տիարայի մասին եղած հնագույն տեղեկություններից՝ Հ.Հակոբյանը եզրակացրել է.«Հայկական տիարան կամ խույրը անտիկ դարաշրջանի քանդակներում,բարձրաքանդակներում, փորագիր քարերի(գեմա) և դրամների վրա պատկերված թագն է, որը կրում էին Տիգրան Մեծն ու հաջորդ մի քանի Արտաշիսյան արքաներն ու ազգակից կոմմագենյան ճյուղի Երվանդունի թագավորները հանդիսավոր պայմաններում»[26]:

Ինչ վերաբերում է պաշտամունքային բովանդակությամբ թագերին, ապա Վարդան Հացունին, ուսումնասիրելով XIX դ. ֆրանսիացի հետազոտող Փ. Լայարդի աշխատությունում ներկայացված՝ Միհրի պաշտամունքին վերաբերող թագերի մի մեծ խումբ, եզրակացրել է, որ դրանցից շատերը նմանություն ունեն Տիգրան Մեծի թագին, իսկ քանի որ Հայաստանում Միհրի պաշտամունքը և տաճարը գոյություն են ունեցել վաղնջական ժամանակներից մինչև IV դ. սկիզբը, ուստի հայ թագավորները կամ նրանց եղբայրները միաժամանակ քրմապետեր էին[27]. այսպես, օրինակ, Մովսես Խորենացին գրում է, որ Երվանդ արքան Բագարանում «մեհեանս շինեալ՝ զեղբայր իւր զԵրուազ քրմապետ կացուցանէր»[28]: Հացունու կարծիքով, Տիգրան II-ի թագը «կրոնական գաղափարով էր ստեղծված ու հետևողութիւն էր Միհր աստուծոյն դրածին, և ոչ որևէ ժամանակակից արքայական օտար խույրի»[29]: Անշուշտ, ուշագրավ է Վ. Հացունու դիտարկումը հայկական թագի և Միհրի խույրի տեղական ծագման մասին: Ս. Դևեջյանը Լոռի բերդաքաղաքի պեղումների ժամանակ բրոնզեդարյան խեցեղենի մեջ հայտնաբերեց սև, փայլեցրած մակերեսով խեցու բեկոր, որի վրա փորագրված էր մարդու գլուխ՝ վեց սրածայր ատամներ ունեցող թագով: Հայաստանում գտնվել են նաև արձանաքանդակներ Դվինի հնավայրից, որոնք, ըստ Կ. Ղաֆադարյանի, նման են հայ թագավորների պատկերներին[30]: Ս. Դևեջյանը, համադրելով Հայաստանի տարբեր հնավայրերում և տարբեր ժամանակաշրջաններով թվագրվող նմանատիպ՝ ատամնավոր թագերի պատկերաքանդակները, եզրակացրել է որ Հայաստանում «դրանք դուրս չեն եկել գործածությունից, այլ փոխանցվել են ավանդաբար»[31]:

Այսպիսով, ինչպես վկայում է դրամագիտության, հնագիտության և պատմագիտության ասպարեզներում հայկական թագին նվիրված ուսումնասիրությունների անցած ուղին, Կոմմագենեի դրամներում պատկերված տիարայի՝ հայկական ծագման լինելու խնդիրն արծարծող՝ XIX դ. ֆրանսիացի դրամագետների հետազոտությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ դրամագիտության պատմության մեջ:

ВОПРОС ИНТЕРПРЕТАЦИИ  АРМЯНСКОЙ ТИАРЫ  НА  КОММАГЕНСКИХ МОНЕТАХ ВО ФРАНЦУЗСКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ

ДУМИКЯН А. В.

Резюме

Вопрос Армянской тиары или короны был, в частности, исследован французским арменоведом Виктором Ланглуа (1829-1869) и нумизматом и археологом Эрнестом Бабелоном (1854-1924). Согласно В. Ланглуа, цари Коммагены носили армянскую тиару. В. Ланглуа

также отмечал, что цари  Самосаты, Аршамашата и Малой Армении имели  hАйканское происхождение. Он считал, что взошедшие на престол после Самоса II цари Коммагены были селевкидского происхождения (по женской линии). В. Ланглуа указывает, что они переняли тиару от царей Армении по чисто политическим причинам. Что же касается царя царей Тиграна II Великого (95-55 гг до н.э.) и его преемников, то В. Ланглуа отмечает, что тиара армянских царей символизировала их армянскую национальность либо происхождение.

Э. Бабелон также полагает, что царь Коммагены Антиох I носил такую же тиару, какую носили преемники Тиграна II в Армении.

В 19веке вo французской нумизматической литературе уже была принята идея родства царей Великой Армении и Коммагены. Исследования французских нумизматов, посвященные вопросу  армянского происхождения тиары, явились значительным вкладом в историю армянской нумизматики.

THE QUESTION OF INTERPRETATIONS OF THE ARMENIAN TIARA ON COMMAGENE COINS IN FRENCH HISTORIOGRAPHY

A. DUMIKYAN

Abstract

Since the 19th century the question of the Armenian tiara or crown was particularly researched by the French Armenologist Victor Langlois (1829–1869) and numismatist and archaeologist Ernest Babelon (1854-1924). According to V. Langlois, Commagene’s kings wore the Armenian tiara. Langlois  considered the kings of Samosat, Arshamashat and Armenia Minor of the Haykian origin, then noted that the kings of Commagene after Samos II were of the Seleucid descent through their female line and they adopted the tiara from the kings of Armenia because of purely political reasons.

In relation to the King of Kings Tigranes II the Great (95-55 B.C.) and his successors, V. Langlois noted that the Armenian kings’ tiara symbolized their Armenian nationality or origin.

E. Babelon also suggested that the king of Commagene, Antiochus I wore the same tiara as the successors of Tigran II in Armenia.

In the 19th century in the French numismatic literature the idea of kinship of the sovereigns of the kingdoms of Great Armenia and Commmagene had already been available. The researches of the French numismats on the Armenian tiara contributed considerably to the history of the Armenian numismatics.

Заметки

[←1]

Վ. Լանգլուայի շարադրանքը վերաբերում է մ.թ.ա. 130 թ. գահակալած Սամոս II Դիկայոս Թեոսեբիոսին, որն «իր նստավայրն էր դարձրել Սամոսատը» (Langlois V. Numismatique de l’Arménie dans l’antiquité, Paris, 1859,  pp. 8-9, հմմտ. Reinack Th. L’histoire par les monnaies, Paris, 1902, pp. 239-248): Հնագիտական նյութերի և անտիկ սկզբնաղբյուրների հետազոտությունների հիման վրա որոշ ուսումնասիրողներ եզրակացրել են, որ Կոմմագենեի մայրաքաղաք Սամոսատի հիմնադիրն էր Սամոս I-ը (մոտ մ. թ. ա. 260-243 թթ.) [Honigmann E. Kommagene - Paulys Real encyclopädie der classischen alterumswissenschaft. Supplementband IV, Stuttgart, 1924, S. 983, տե´ս նաև՝ Тирацян Г. Страна Коммагена и Армения (ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հաս. գիտ., 1956, N 3, էջ 73-74), Getzel M. Cohen, The Hellenistic Settlements in Syria, the Red Sea Basin, and North Africa, London, 2006, p. 187, Մարգարյան Ե., Հելլենիստական դարաշրջանի Ծոփքի և Կոմմագենեի պատմությունից (ՀՀ ԳԱԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2009, N 1, էջ 22) և այլն]:

[←2]

Ե. Ներսեսյանը, հիշատակելով Վ. Լանգլուայի (Langlois V., նշվ. աշխ.), Է. Բաբելոնի (Babelon E. Catalogue des monnaies grecques de la Bibliothèque nationale: Les rois de Syrie, d’Arménie et de Commagène, Chez C. Rollin & Feuardent, Paris, 1890) և Մորգանի (Morgan J. de, Histoire du peuple Arménien. Depuis les temps les plus reculés de ses annales jusqu’à nos jours, Nancy-Paris-Strasbourg, 1919, p. 66, 67) աշխատությունները, նշել է, որ պետք չէ անտեսել Կոմմագենեի թագավոր Սամոսի և Հայաստանի վաղ Երվանդունի թագավորների թագի միջև նմանության փաստը [Nercessian Y. T. The Evolution of the Armenian Tiara (Armenian Numismatic Studies, Los Angeles, 2000, p. 139)].

[←3]

Langlois V., նշվ. աշխ., էջ 8:

[←4]

Նույն տեղում, էջ XVII, XX:

[←5]

Pliny Natural History, Books 3-7 with an English translation by H. Rackham, London, 1969, VI, 10.

[←6]

Langlois V., նշվ. աշխ., էջ 7:

[←7]

Նույն տեղում: Մեկ այլ աշխատությունում նա հիշատակել է Ծոփքը (Langlois V., Collection des historiens anciens et modernes de l’Arménie, t. I, Paris, 1867,  pp. 211, 222, 250, 261), որի սահմանը արևմուտքից Եփրատն էր:

[←8]

Տե՛ս Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1991, էջ 110, 117:

[←9]

Langlois V., նշվ. աշխ., էջ XX. Հմմտ. Պտուկեան Զ., Ծոփքի եւ Կոմմագենէի հայ թագաւորութեանց դրամները, Հայ դրամագիտական Ընկերակցութիւն, Յատուկ հրատարակութիւն, թիւ 4, Լոս Անճելըս, 1985, էջ 29-30: Bedoukian Z. P. Coinage of the Artaxiads of Armenia, Royal Numismatic Society, Special publication, N 10, London, 1978, p. 24.

[←10]

The Geography of Strabo, with an English Translation by H. L. Jones, Cambr., Mass., London, in Eight Volumes, Vol. V, 1954, XI, 13, 9.

[←11]

Babelon E., նշվ. աշխ., էջ CCXIII. Հմմտ. John H. Young, Commagenian Tiaras: Royal and Divine  (American Journal of Archaeology, Vol. 68, N 1 , Jan., 1964, p. 31), Նեմրութ լեռան քանդակների` Անտիոքոս I Կոմմագենացի թագավորի ու Միհրի պատկերների համեմատությունից Ժ. Խաչատրյանը եզրակացրել է, որ նրանք նույն տարազն ունեն, սակայն այն տարբերությամբ, որ Անտիոքոսը կրում է Արտաշեսյանների տիպի թագ, իսկ Միհրը՝ սրագագաթ {(Խաչատրյան Ժ., Կավե արձանիկների պատկերագրությունը [Պատմա-բանասիրական հանդես (այսուհետև` ՊԲՀ), 2002, N 1, էջ 195]}:

[←12]

Humann C., Puchstein O. Reisen in Nordsyrien und Kleinasien, Berlin, 1890,   S. 283. Արձանագրության՝ Արտաքսերքսես և Հռոդոգունե անունների հատվածները վնասված են: Գ. Տիրացյանը, Օրոնտեսին չհամարելով  Արևելյան Հայաստան հասկացությունը ընդգրկող տարածքի կառավարիչ, միևնույն ժամանակ նշել է,  որ Հայաստանի այն մասը, որ նրա կառավարման տակ էր, արևելյան շրջանների հետ մեկտեղ  ընդգրկում էր նաև հարավային և հարավարևմտյան շրջանները: Նա կարծում է, որ «Հայաստանի հարավային մասը և Կոմմագենեն վարչաքաղաքական իմաստով մեկ ամբողջություն էին կազմում, որի կառավարիչն էր Օրոնտես-Արունդես-Երվանդը, որ ճանաչվում է Կոմմագենեի Անտիոքոս թագավորի նախնին»  (Тирацян Г., նշվ. աշխ., էջ 72): Հեղինակը Տիրիբազոսին ընդունում է որպես Արածանիի շրջանում սկսվող «Արևմտյան Հայաստանի» կառավարիչ, իսկ Օրոնտեսի իշխանության տակ գտնվող տարածքը տեղադրում է Տավրոսից հարավ և արևմուտք: Հետագայում, վերանայելով իր այս կարծիքը, Գ. Տիրացյանը Քսենոփոնի հիշատակած Օրոնտես-Երվանդի իշխանության տակ գտնվող տարածքի մասին գրել է. «հիմնականում ընդգրկում էր Հայկական լեռնաշխարհի հարավային և արևելյան շրջանները» (Տիրացյան Գ., Հայաստանի ներքին կյանքը Աքեմենյանների տիրապետության ժամանակաշրջանում [Հայ ժողովրդի պատմություն (այսուհետև՝ ՀԺՊ), Ե., 1971, հ. 1, էջ 454)]:

[←13]

Xenophon, Anabasis,  in Seven Volumes, 3, London. 1922., II. 4, 8, III. 4, 13; 5, 17, հմմտ. Plutarch’s Lives, with an English Translation by B. Perrin, in Eleven Volumes, London,1962, vol.XI, rtaxerxes, XVII.4:

[←14]

Reinack Th., նշվ. աշխ., էջ 236-238: Խոսքը Կյուրոս Կրտսերի՝ Փոքր Ասիայում սատրապ եղած ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա. 408/7-401 թթ.) վերջում տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին է: Գ. Տիրացյանը սկզբնաղբյուր-ներում եղած տարբեր տեղեկություններից ենթադրում է. «Ինչ-ինչ պատճառներով, 4-րդ դարի սկզբին Օրոնտեսը տեղափոխվում է Փոքր Ասիա, որտեղ նա ծավալում է բուռն գործունեություն»։ Այնուհետև, միահյուսելով Պերգամոնի արձանագրության, Դիոդորոս Սիկիլիացու, Տրոգոս Պոմպեոսի և այլոց տեղեկությունները, նա գրում է, որ Օրոնտեսը ի վերջո «ապաստան է գտնում Հունաստանում և հաստատվում Աթենքում» (Տիրացյան Գ., Երվանդունիները Հայաստանում (ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հաս. գիտ., 1958, N 6, էջ 62)։ Ի դեպ, Քսենոփոնը Օրոնտես-Երվանդին՝ Հայաստանի կառավարիչ լինելու մասին տեղեկության մեջ չի նշել նրա էթնիկական ծագումը, այլ միայն գրել է Արտաքսերքսես II-ի դստեր ամուսինը լինելու մասին:

[←15]

Xenophon, III. 5, 17.

[←16]

Reinack Th., նշվ. աշխ., էջ 238-239: https://archive.org/stream/lhistoireparles00reingoog#page/n263/mode/1up

[←17]

Մանանդյան Հ., Երկեր, հ. Ա, Ե., 1977, էջ 130: Тирацян Г. Армянская тиара: опыт культурно-исторической интерпретации (Вестник древней истории, 1982, N 2, с. 91); Կրկյաշարյան Ս., Երվանդունի արքայատոհմը Հայաստանում (ՊԲՀ, 1973, N 4, էջ 184-185):

[←18]

Տե՛ս Էլչիբեկյան Ժ., Երվանդունիների ծագման հարցի շուրջ (ՊԲՀ, 1971,  N 2,  էջ 112-113):

[←19]

Briant P. L’histoire de l’empire perse de Cyrus à Alexandre, Paris, 1996, p. 149. Ա. Քոսյանը, անդրադառնալով Հիդարնեսի (սա հին պարսկերեն Վիդարնա անվան հունականացված ձևն է)՝ Օրոնտեսի նախնին լինելու փաստին, նշել է. «մասնագետների լռությունը, թերևս, հետևանք է այն մտայնության, որ այդ տեղեկությունը կարող էր լինել մտացածին կամ, համենայն դեպս, անապա-ցուցելի է այլ, լրացուցիչ աղբյուրների բացակայության պատճառով։ Ամեն դեպքում, եթե ընդունենք, որ սույն Հիդարնեսը իրոք Օրոնտեսի նախնին էր, ինչը, հաշվի առնելով Ստրաբոնի հեղինակությունը, դժվար է կասկածի տակ առնել, և նրա հետնորդները հանդիսանում էին Հայաստանի կառավարիչները (սատրապների կարգավիճակով), ապա, թերևս, առավել ընդունելի բացա-տըրությունն այն է, որ Հիդարնեսի տոհմը այդ իրավունքը կարող էր ստանալ Դարեհ 1-ի կողմից, որպես պարգև իր հանդեպ նրա մատուցած ծառայությունների դիմաց»: Ավելին, հետազոտողը նշել է, որ մ.թ.ա. XIV դ. երկրորդ կեսին խեթական արքա Սուպիլուլիումաս I-ը  (մ.թ.ա. 1350-1322 թթ.) Իսուվա-Ծոփքի տարածքում հիշատակել է Ուիտառնա  անունով մի կառավարչի [Քոսյան Ա., Հայոց վաղ պետականության պատմության մի խնդրի շուրջ (Բանբեր Հայագիտության, 2014, N 1, էջ 7)]:

[←20]

Սարգսյան Գ., Անտիոքոս Գ Սելևկյանը և հայկական պետությունները (Բանբեր Երևանի համալսարանի, 1969, N 1, էջ 55): Ըստ Ե. Մարգարյանի, Կոմմագենեի թագավորությունում «ծագման օրվանից մինչև կործանումը (միայն փոքր ընդհատումներով), իշխել է հայոց Երվանդականների արքայատոհմի ճյուղերից մեկը»  (Մարգարյան  Ե., Միհրականությունը հին աշխարհի քաղա-քական և կրոնա-հոգևոր համակարգում. Կոմմագենե, Հայաստան, Հռոմ, Ե., 2014, էջ 5, 33):

[←21]

Մովսէս Խորենացի, էջ  67-69:

[←22]

Թովմա Արծրունին տեղեկություններ է հայտնում Երվանդ թագավորի մասին, որն ըստ ավանդության, «գայ բանակի առ ստորոտով լերինն և գլուխս Տոսպ գաւառի և կոչէ զտեղին Երու-անդականս» (Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, ՍՊԲ, 1887, էջ 50): Մատե-նադարանի հայերեն երկու ձեռագրերի հիշատակարաններում (XVIII դ.) Վան քաղաքը անվանված է «Երուանդաւան» [տե՛ս Տիրացյան Գ., Երվանդունիների հայկական պետությունը  (ՀԺՊ, հ. I, էջ 437-440)]: Համաձայն Ս. Երեմյանի, Երվանդունիք անունն այս գավառը ստացել է հնագույն հարըս-տության «Արուանդունիներից»  (Երեմյան Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե., 1963, էջ 51):

[←23]

Մանրամասն տե՛ս Սարգսյան Գ., Հայաստանի միավորումը և հզորացումը Արտաշես Ա-ի օրոք (ՀԺՊ, հ. 1, էջ 528-529):

[←24]

Ղ. Ալիշանը, նշելով, որ Քսենոփոնը Տիգրան Ա-ի (իմա՛ Տիգրան Երվանդյան) առնչությամբ հիշատակել է հայկական խույրը (τιάρα) (Xenophon, Cyropaedia, with an English  Translation by  W. Miller, in Two Volumes, I, London, 1960, III, 1, 13), գրել է. «…աս թագն էր նախնի Հայկազանց…» [Ալիշան Ղ., Դրամք Բ Տիգրանայ և թագ հայկական (Բազմավէպ, Վենետիկ, 1848, հ. VI, էջ 279)]: Ե. Ներսիսյանը խույրի պատկերագրական և խորհրդանշային նշանակութան մասին գրել է, որ հայկական խույրի նախնական ձևն առաջացել է հայկական ժողովրդական տարազից: Աստիճանաբար զարգանալով դարձել է կատարելագործված թագ, որը ճանաչվել և անվերապահորեն ընդունվել է որպես հայկական տիարա՝ թագ (Nercessian Y., նշվ. աշխ., էջ 145):

[←25]

Անդրադառնալով Տիգրան Մեծի դրամների նկարագրին՝ Խաչատուր Մուշեղյանը նշել է, որ դրամների վրա հաճախ կիսանդրու չափով պատկերված արքան գլխին այնպիսի թագ էր կրում, «որի նմանը չկար ժամանակակից և ոչ մի վեհապետի մոտ, ոչ Արևելքում և ոչ էլ Արևմուտքում, բացառյալ Տիգրանին ենթակա Կոմմագենեի արքայի թագըե [Մուշեղյան Խ., Դրամական շրջանառությունը հին Հայաստանում: Հայկական դրամներ (ՀԺՊ, հ. I, էջ 694)]:

[←26]

Հակոբյան Հ., Տիգրան Մեծ, Ե., 2005, էջ 214: Ինչպես դիտարկել է Խ. Մուշեղյանը, Տիգրան Մեծի թագը վերևում ավարտվում է ճառագայթաձև ելուստներով, իսկ ներքևում՝ երկար, մինչև ուսերն հասնող ականջակալներով  և վզակալով, ըստ որում, ճակատային մասում թագի վրայից կապված է արքայական ժապավենը, և կենտրոնը զարդարված է արևի պաշտամունքի խորհրդանիշներով՝ աստղ՝ երկու արծիվների միջև (Մուշեղյան Խ.Ա., նշվ. աշխ., էջ 694):

[←27]

Հ. Վարդան վ. Հացունի, Պատմութիւն հին հայ տարազին, պատկերազարդ, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1923, էջ 69:

[←28]

Մովսէս Խորենացի, էջ 166:

[←29]

Հ. Վարդան վ. Հացունի, նշվ.աշխ., էջ 69:

[←30]

Ղաֆադարյան Կ., Դվին քաղաքը և նրա պեղումները, Ե., 1952, էջ 251-254, նույնի՝ Հեթանոսական շրջանի դամբարանները Դվինում (ՊԲՀ, 1974, N 4, էջ 35): Բ. Առաքելյանը այս քանդակները թվագրել է մ.թ.ա. I  դ. կամ հին ու նոր թվականությունների սահմանագծից ոչ ուշ և հիմնվելով նախնիների պաշտամունքի վերաբերյալ Մովսես Խորենացու տեղեկության վրա` նշել է. «Վերոհիշյալ քանդակները, հիրավի, պատկերում են Հայոց թագավորների նախնիներին, որոնց կուռքերը դրվում էին հին Հայաստանի հեթանոսական տաճարներում ու երկրպագվում աստվածների արձաններին հավասար» [Առաքելյան Բ., Ակնարկներ հին Հայաստանի արվեստի պատմության (մ.թ.ա. VI դ.-մ.թ. III դ.), Ե., 1976, էջ 17]: Համաձայն Ս. Դևեջյանի, քարե արձանիկների թվագրումը պետք է որ ավելի վաղ լինի, քանի որ դրանց ատամնավոր թագերը զարմանալիորեն ձևավորված են ճիշտ այնպես, ինչպես մի խեթական անագե արձանիկինը [Դևեջյան Ս., Թագակիր իշխանավորի պատկերը Լոռի բերդի բրոնզեդարյան բնակավայրից (ՀԽՍՀ ԳԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1986, N 8, էջ 78, 79)]:

[←31]

Դևեջյան Ս., նշվ. աշխ, էջ 79: