ԶԱՔԱՐՅԱՆ  ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ  ԻՐԱՎԱԿԱՆ  ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՀԱՐՑԸ  ՀԱՅ  ԵՎ  ՎՐԱՑ  ՊԱՏՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ  ՄԵՋ

ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ Ա. Ի.

Զարգացած ավատատիրության դարաշրջանի երկրորդ փուլում Հայաստանի հյուսիսարևելյան գավառներն ընդգրկող բազմաճյուղ քաղաքական կազմավորման՝ հայ-վրացական ռազմաքաղաքական համագործակցության արգասիք Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի և դրա հետ սերտորեն կապված՝ Զաքարյան իշխանական տան ծագման, բուն տոհմանվան, էթնոմշակութային ու դավանական նկարագրի, հզորացման, հայկական հողերի ազատագրման և հյուսիսարևելյան Հայաստանի ու վրացական պետության կյանքի տարբեր բնագավառներում խաղացած դերի հարցերը վաղուց ի վեր հայագիտության ու վրացագիտության ուշադրության կենտրոնում են։ Սակայն քանի որ դրանց շուրջ հայագետների ու վրացագետների մոտեցումներն առանձին վերցրած միանշանակ չլինելով հանդերձ՝ երբեմն ծայրահեղ բևեռացված են՝ այսօր էլ սուր տարակարծությունների առարկա են։

Այդ հանգամանքի վրա ժամանակին ուշադրություն է դարձրել Ա. Նովոսելցևը՝ նկատելով, որ Այսրկովկասի XII դ.-XIII դ. սկզբի պատմության կենտրոնական հարցերից են հարևանների հետ վրացական պետության փոխհարաբերությունները, որոնց շուրջ այսրկովկասյան պատմաբանների միջև միասնական մոտեցում չկա։ Այնուհետև նա գրել է. «Այդ հարցերից են XII դ.-XIII դ. սկզբին հյուսիսարևելյան Հայաստանի հետ վրացական պետության փոխհարաբերությունները։ Հայ պատմաբանները ձգտում են ապացուցել, որ Զաքարյան Հայաստանը… Վրաստանի հետ կապված կիսանկախ պետական կազմավորում էր։ Իսկ վրաց պատմաբանները… գտնում են, որ այդ շրջանի Զաքարյանները վրաց թագավորի սովորական ստորականերն էին»։ Ա. Նովոսելցևից հետո այդ հիմնահարցի առկայությունը փաստեց և դրա լուծման օգտին հանդես եկավ նաև Ս. Տիխվինսկին[1]։

Փորձենք հնարավորինս սեղմ ներկայացնել հայագիտության ու վրացագիտության սկզբնավորումից ի վեր խնդրո առարկա հիմնահարցի շուրջ առաջ քաշված տեսակետները։ Ընդ որում,  հայագիտության մեջ հայտնված տեսակետներին կանդրադառնանք ավելի մանրամասն ու հաճախ բառացի, քանի որ քննվող հիմնահարցով հատուկ զբաղված Շ. Մեսխիան ու Գ. Մայսուրաձեն դրանք ոչ ամբողջական ու հաճախ էլ խեղաթյուրված են ներկայացրել։ Ինչ վերաբերում է Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի ու դրա հետ սերտորեն աղերսվող հարցերի նորովի քննությանը, ապա դա կկատարենք առանձին։

Արքայազն Վախուշտին, հետևելով վրաց պատմագրական ավանդույթին, Զաքարյաններին կոչել է Մխարգրձելի՝ վրացական իշխանական հին տոհմերի շարքում նրանց հիշատակելով իններորդ տեղում[2]։ Նրան հակառակ, Մ. Չամչյանը մեծ Սարգիս Զաքարյանին երկիցս հիշատակելով՝ «հայ իշխան», «իշխան հայոց» է համարել[3]։ Այնուհետև հիմնախնդրին անդրադարձել են Մ. Բրոսեն, Ս.                       Բարաթաշվիլին, Ղ. Ալիշանն ու Ն. Մառը։ Մ. Բրոսեն Թամար թագուհու գահակալության շրջանը (1184-1207) համարել է Զաքարյանների (որոնց կոչել է Մխարգրձելի) «հերոսությունների պատմություն»[4], Մ. Բարաթաշվիլին խիստ բարձր է գնահատել Զաքարյանների տեղն ու դերը վրացական թագավորության կյանքում[5]։ Ըստ Ն. Մառի՝ «Հայաստանն ու Վրաստանը քաղաքականապես միավորված էին Բագրատունիների վրացական ճյուղի իշխանության տակ» և «Հայկական հողն այն բնակեցնող ժողովրդով աստիճանաբար իր ներքին քաղաքական նշանակությամբ Արևմտյան Վրաստանին հետին պլան է մղում, և նրա տեղապահները (Զաքարյանները - Շ. Ա.) վրացական թագավորության պետական իշխանության բարձր աստիճաններում գրավում են Արևմտյան Վրաստանի ներկայացուցիչների տեղերը»[6]։ Ղ. Ալիշանը Զաքարյաններին համարել է մարահայեր[7] և գտել, որ Զաքարե ամիրսպասալարը վրաց արքունիքում սպարապետի պաշտոն ունենալով հանդերձ՝ «ոչ ինչ պակաս ինքնագլուխ թագաւորէ վարէր և իշխէր ի սահմանս լայնածաւալ ժառանգութեան իւրոյ»[8]։

Խնդրո առարկա հիմնահարցով վրաց պատմաբաններից առաջինը, այն էլ հիմնավոր, զբաղվել է Ս. Կակաբաձեն։ Նա եզրակացրել է,  որ Զաքարյանների բարձրացումը սկսվել է Թամար թագուհու օրոք, ի հակակշիռ վրացական, հատկապես արևմտավրացական մեծատոհմիկների[9], ինչի շնորհիվ «այն, ինչ XII դ. չկարողացան անել թագավորները ղփչաղների զորքով, հաջողվեց Թամարին՝ հայ մեծատոհմիկների (Զաքարյանների - Շ. Ա.) օգնությամբ»[10]։ Ս. Կակաբաձեն նաև նկատել է, որ Զաքարյանները ոչ միայն վրացական թագավորության պետական կյանքում առաջնություն ունեին, այլև տնօրինում էին երկրի մշակութային կյանքը[11]։ Նա Իվանե աթաբեկ Զաքարյանին համարել է վրացական պետության «փաստական կառավարիչ»[12]։

Ն. Բերձենիշվիլին վրացական թագավորության ստորակա-հարկատու երկրները բաժանել է երկու խմբի՝ Վրաստանի մեջ չմտնող և մտնող՝ վերջին խմբում ընդգրկելով նաև «այսրկովկասյան (Զաքարյան - Շ. Ա.) Հայաստանը և Շիրվանի մեծ մասը»[13]։ Այսպիսով, Ն. Բերձենիշվիլին Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակը տեսել է Վրաստանի մեջ մտնող ստորակահարկատու երկիր լինելու մեջ, այն դիտելով ոչ թե որպես ավատատիրական իշխանությունների ցանց, այլ՝ մեկ ամբողջական միավոր։ Ի. Ջավախիշվիլին ևս փաստել է վրաց իրականության մեջ Զաքարյանների խաղացած դերը, սակայն նկատել, որ Ս. Կակաբաձեն գերագնահատել է այն և գտել, որ նրանց բարձրացումը սկսվել է   ոչ թե Թամարի, այլ նրա հայր Գեորգի III-ի (1156-1184) օրոք։ Բացի այդ, նա Զաքարյանների վերելքը պայմանավորել է ոչ թե նրանց վրաց մեծատոհմիկներին հակադրելու վրաց Բագրատունիների քաղաքականությամբ, այլ՝ վրաց գահին հավատարմության գործոնով[14]։

Ինչպես տեսնում ենք, մինչև 1940-ական թվականների երկրորդ կեսը վրացագիտությունն ըստ արժանվույն է գնահատել վրացական թագավորությունում Զաքարյան իշխանական տան դերը, բացառյալ Վախուշտիի, բնավ չվիճարկելով նրա հայկական իշխանատոհմ լինելը։

Ինչ վերաբերում է քննվող հիմնահարցի նկատմամբ այդ ժամանակաշրջանում հայ պատմագիտության մեջ դրսևորված մոտեցումներին, ապա դրանք հետևյալն էին։ Ե. Լալայանի կարծիքով, «մեծ հաղթանակներով Զաքարեն ու Իվանեն դարձան վրաց արքունիքի առաջին նշանավոր ու սիրելի անձնավորությունները, հայոց ամենամեծ իշխանները, որոնց ենթարկվում էր վրաց ձեռքն անցած Հայաստանի մեծ մասը, Անի մայրաքաղաքով»[15]։ Լեոն նկատել է, որ Զաքարյանները Լոռու տերերն էին, բայց իրենց քաջագործություններով մեր մեծ աշխարհի իրական տերեր դարձան և որ, թեև Անին վրաց թագավորության մի մասն էր կազմում, սակայն այնտեղ իրական տերն ու իշխանը Զաքարեն էր՝ հավելելով, որ՝ եթե չլինեին թաթարական արշավանքները, Զաքարյանները գուցե և կարողանային վերականգնել հայոց թագավորությունը[16]։ Հետագայում կրկին անդրադառնալով Զաքարյաններին՝ նա ըստ արժանվույն է գնահատել սելջուկյան լծից հայկական հողերի ազատագրման գործում նրանց, հատկապես Զաքարե ամիրսպասալարի վաստակը։ Հյուսիսարևելյան Հայաստանում ստեղծված վարչաքաղաքական միավորները նա համարել է «իշխանական դաշնակցության ցանց», «Հայաստանի իշխանական տների ֆեդերացիա», «դաշնակցություն վրաց ուժեղ թագավորության հետ», կրկին գտնելով, որ հայկական թագավորության վերականգնմանը խանգարեցին Զաքարեի մահն ու թաթարական արշավանքները[17]։

Հ. Օրբելին, իր հերթին, կարծիք է հայտնել, որ, անկախ վրաց արքունիքում Զաքարյանների ունեցած դիրքից, բուն Հայաստանի մասերը կազմող նրանց տիրույթներում հայերն իրենց երկրի անկախ տերեր էին զգում[18]։ Աս. Շահնազարյանն ընդգծելով «թե´ Մեծ Հայքի, թե´ Վրաստանի համար» Զաքարյանների խաղացած հսկայական պատմական դերը՝ նկատել է, որ «մի կողմից նոքա օգնեցին վրաց թագավորներին տարածելու իրենց իշխանությունը… և այսպիսով նեցուկ եղան վրաց թագավորության բարգավաճման ու նոցա հզորանալուն, մյուս կողմից նոքա… նեցուկ եղան հոգևոր կյանքի վերածնության…։ Զաքարե ամիրսպասալարը և Իվանե աթաբեկը… վրաց պատմական կյանքի ոսկեդարու նշանավոր գործիչներ հանդիսացան»[19]։ Տարիներ անց նա գրել է, որ վրացական թագավորության ծառայության մեջ գտնվող Զաքարյան եղբայրներն «իրենց ջոկատներով զորավիգ եղան վրաց զենքին և իբրև պարգև կենտրոնական ու հյուսիսարևելյան Հայաստանում ստացան մարզեր՝ դառնալով Հայաստանում հսկայական մարզերի տերեր»[20]։

Քննվող հիմնահարցին հպանցիկ անդրադարձած Կ. Տեր-Մկրտչյանի կարծիքով, «Հյուսիսարևելյան Հայաստանի լեռնաշխարհը պատած էր զինվորական իշխանությունների մի եռատակ և քառատակ շղթայով, որ ամուր պատվար էր հանդիսանում վրաց թագավորության համար[21]։ Գ. Հովսեփյանն էլ նկատել է, որ Զաքարե և Իվանե Զաքարյանները «Թամարի իշխանության զարդն էին կազմում…։ Վրաց անվանական գերիշխանության տակ Հայաստանի մեծագույն մասն անցավ երկու եղբայրների ձեռքը… Գեորգի Լաշայի ժամանակ… Իվանեն պետության առաջին մարդն էր իրապես, թագավորի անվանական գերիշխանության տակ։ Գեորգի Գ-ի վերջին տարիներից սկսած՝ Թամարի, Գեորգի Լաշայի, նրա քույր Ռասուդանի և որդի Դավթի ժամանակ ամբողջ պետության ներքին ու արտաքին ղեկը Զաքարյան իշխանների ձեռքին էր…։ Նորանվաճ Հայաստանը Զաքարյանների ձեռքի տակ վիրական մի սոսկ առանձին գավառ չէր, այլ մի պետություն։ … նոքա հանդիսանում են որպես Հայաստանի գերագույն պետերը, իսկ մնացած իշխանները նրանց ստորադրյալ վասալներն են։ Տարաբախտաբար մեր ձեռքի տակ եղած աղբյուրները բավարար չափով չեն պարզում, թե որպիսի իրավական հարաբերությունների մեջ էր Զաքարյանների նորանվաճ Հայաստանը վրաց թագավորության հետ, բայց այդ կախումը չպետք է շատ զորեղ լիներ… չլիներ Խորեզմների և ապա թաթարական մեծ արաշավանքն ու տիրապետությունը, Զաքարյանների նորահաստատ պետությունն էլ հավանորեն նույն (անկախության - Շ. Ա.) ճանապարհով պիտի գնար»[22]։

Հայագետ-վրացագետ Լ. Մելիքսեթ-Բեկի համոզմամբ՝ «XII դ. վերջին - XIII դ. սկզբին, այսինքն՝ Թամարի և նրա ժառանգորդների թագավորելու դարաշրջանում Մխարգրձելիներն ամբողջ Հայաստանի տերերն էին ընդհանրապես և, այսպես կոչված, «Հյուսիսային կողմանցը» մասնավորապես։ Ամեն դեպքում իրենք՝ Մխարգրձելիներն իրենց համարում էին «հյուսիսային Հայաստանում վրացական թագավորների տեղապահներ»[23]։ Քննվող հիմնահարցին քանիցս անդրադարձած Հ. Մանանդյանն առաջին անգամ պնդել է, որ Թամար թագուհու օրոք գրեթե ամբողջ Հայաստանը նվաճվեց նրա զորավորներ Զաքարե և Իվանե Երկայնաբազուկների կողմից և այդ նոր իշխանական տոհմի գերակա իշխանության տակ ավատատիրական Հայաստանը կրկին վերականգնվեց իբրև Վրաստանի ստորակա մարզ[24]։

Ըստ Խ. Սամվելյանի, «Հայաստանի հյուսիսային մասի ֆեոդալները … գլխավորությամբ Վրաստանի ականավոր հայ ֆեոդալներ Զաքարեի ու Իվանեի, որոնք… ազդեցիկ քաղաքական դեր էին խաղում վրաց արքունիքում… ազատեցին ամբողջ Հայաստանը սելջուկների լծից։ Հայաստանը XIII դ. սկզբին քաղաքականապես նորից համախմբվեց Զաքարեի ու Իվանեի իշխանության ներքո։ Սրանք, լինելով Վրաստանի ֆեոդալներ, իրենց անվանեցին Հայաստանի տերեր և յուրացրին անսահմանափակ իրավունք ու իշխանություն սելջուկներից ազատագրված Հայաստանի վրա։ Վերջինս թեև համարվում էր անվանորեն Վրաստանին ենթակա վասալական պետություն, բայց փաստորեն հանդիսանում էր անկախ ու ինքնուրույն մի երկիր…»[25]։

Հ. Հարությունյանը հպանցիկ նշել է. «Թամար թագուհու օրոք վրաց արքունիքում քաղաքական խոշոր դեր էին կատարում Զաքարյանները», որոնք «իրենց զորամասերը միացնում են վրաց բանակին… Հայաստանի հյուսիսարևելյան գավառները, ինչպես նաև միջնաշխարհի մեծագույն մասը, որոնք ազատագրվել էին էմիրություններից, Թամարը հանձնում է Զաքարյաններին։ Այսպիսով ձևավորվում է Զաքարյանների իշխանությունը Հայաստանում XIII դարի սկզբին… ստեղծվում է հայկական ինքնավար իշխանություն, որը վասալական կախման մեջ էր վրացական թագավորությունից»[26]։

Ս. Երեմյանը կարÍում էր, որ Զաքարյան տոհմանունը ծագել է Խոժոռնիի տեր Զաքարիայի՝ Մեծ Սարգսի հոր անունից։ Նա նկատել է, որ Մեծ Սարգիսը պետական ծառայության է մտել 1161 թ.՝ նշանակվելով Անի քաղաքի կառավարիչ, և որ Զաքարյանների բարձրացումը սկսվել է 1176-1177 թթ. Օրբելիների գլխավորած ապստամբության հետ կապված ու ամրապնդվել հետագայում, երբ «չորս Մխարգրձելիները» (Զաքարե ու Իվանե Զաքարյաններ և Զաքարիա Գագեցին ու Սարգիս Թմոգվեցին - Շ. Ա.) դարձան Թամարի թև ու թիկունքը, նրա երդվյալ պաշտպանները»[27]։ Նա գրել է. «Իվանեն որպես Գեորգի IV Լաշայի դաստիարակ, նրա ամենամոտիկ մարդն էր, իսկ Զաքարիան թագուհու (Թամարի - Շ. Ա.) անունից վարում էր ամբողջ արտաքին քաղաքականությունը»[28]։ Ըստ Ս. Երեմյանի, «սելջուկներին Հյուսիսային Հայաստանի մարզերից արտաքսելուց հետո, այնտեղ կազմակերպվեցին հայկական վասալական իշխանություններ, որոնք իրենց համար «պատրոն» (կամ «պարոն Հայոց») էին ճանաչում ամիրսպասալար Զաքարիային և նրա եղբայր Իվանեին։ … XIII դարի սկզբին արդեն ամբողջ Հյուսիսային Հայաստանի տերիտորիան գտնվում էր նրանց իշխանության տակ։ …Սելջուկներից մաքրված հայկական մարզերից Վրաստանին միացվեց միայն Կարս քաղաքը իր մարզով»[29]։

Ն. Տոկարսկին թռուցիկ նկատել է, որ Թամարի օրոք «Հայաստանը մտավ զարգացման նոր շրջափուլ Վրաստանի գրեթե նվազագույն հովանավորության ներքո, որն իրագործվում էր վրացական թագավորությունում պետական բարձրագույն պաշտոններ զբաղեցնող երիտասարդ հայկական իշխանական տոհմի ներկայացուցիչներ եղբայրներ Զաքարե ու Իվանե Երկայնաբազուկների միջոցով»[30]։

Այսպիսով, մեզ հետաքրքրող հիմնահարցի շուրջ մինչև 1940-ական թվականների երկրորդ կեսը հայագիտության մեջ հայտնված և վերը ոչ պատահաբար բառացի վկայակոչված տեսակետների քննությունը ի հայտ է բերում նրանց փաստական համարժեքությունը։ Դա հետևյալն է՝ Զաքարյանները հայկական իշխանատոհմ են, որը դժվար գերագնահատելի դեր է խաղացել              XII դ. վերջերի - XIII դ. առաջին կեսի վրացական պետության ռազմաքաղաքական ու մշակութային կյանքում, իսկ նրանց գլխավորությամբ ազատագրված և գերիշխանության տակ գտնված հյուսիսարևելյան Հայաստանն այս կամ այն չափով ստորակայական կախման մեջ է գտնվել վրացական թագավորությունից։

Սակայն 1947 թ. սկսած՝ քննության առարկա հիմնախնդրի      և դրա հետ սերտորեն կապված որոշ հարցերի նկատմամբ վրացագիտության մեջ դրսևորվեց նախորդ շրջանից արմատապես տարբերվող նոր մոտեցում։ Դրա սկիզբը դրվեց Ս. Ջանաշիայի խմբագրությամբ լույս տեսած «Վրաստանի պատմության» դպրոցական ձեռնարկով[31] և ամրագրվեց նրա ստորագրությամբ 1947 թ. ոչ պատահաբար ռուսերենով, վերնագրային որոշ փոփոխություններով երիցս լույս տեսած «Պատմական ճշմարտության խեղաթյուրման մի օրինակի մասին» խորագիրը կրող հոդվածով[32]։ Վերջինիս համար առիթ ծառայեցին Ն. Տոկարսկու «Հին Հայաստանի ճարտարապետությունը» գրքի հիմնական դրույթները,            այդ թվում՝ նրա վերը մեջբերված տեսակետը Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի ու Զաքարյանների դերի մասին։ Ընդ որում, մերժվում էր նաև Հ. Հարությունյանի վերոնշյալ կարծիքը։ Մի կողմ թողնելով այն հանգամանքը, որ այդ հոդվածը հարևան բարեկամ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգության հաշվին սեփականի՝ դրա կարիքը չունեցող հարստացման փորձ է, հարկ է նկատել, որ իր ժամանակի վրաց ամենատիտղոսավոր ու պաշտոնավոր պատմաբան Ս. Ջանաշիայի գիտական հետաքրքրությունների թեմատիկ ու ժամանակագրական շրջանակները[33] ստիպում են պնդելու, որ այն ավելի շուտ հեղինակային խմբի հավաքական մտքի արգասիք է, քան թե դրա տակ ստորագրողի։ Հետևաբար, դրանում առաջ քաշված հարցադրումներն ու կատարված եզրահանգումներն ազդարարում էին Զաքարյան իշխանատոհմի ու Զաքարյան Հայաստանի (և ոչ միայն կարգավիճակի) մասին վրացական պատմագիտության որդեգրած նոր, նախորդ շրջանից էապես տարբերվող մոտեցումը։

«Վրաստանի պատմություն» դպրոցական ձեռնարկում՝ Ս. Ջանաշիայի ստորագրած հոդվածում առաջ են քաշվել հետևյալ աքսիոմատիկ դրույթները. ա) Մխարգրձելին, որ վրացերեն նշանակում է Երկայնաբազուկ, ոչ թե մականուն է, այլ՝ թարգմանության չենթակա տոհմանուն, որը սերնդե-սերունդ կրում էին վրացական ազնվականական այդ տոհմի ներկայացուցիչները։ Ուստի Երկայնաբազուկը մտացածին ձև է, իսկ Զաքարյանը՝ պարզապես անհեթեթ, բ) Հայաստանում Մխարգրձելիների բաժնեկալվածքները սովորական ավատատիրական տիրույթներ էին, որոնք նրանք ստացել էին հայկական հողերն ազատագրած վրացական թագավորներից։ Մխարգրձելիների հայրենակալվածքները գտնվում էին Վրաստանում, գ) Մխարգրձելիները հայկական ծագում չունեին, իսկ XII դ. վերջին և XIII դարում մշակույթով ու ազգային գիտակցությամբ բոլորովին չէին տարբերվում վրաց վերնախավի մյուս ներկայացուցիչներից[34]։ Այսպիսով, ոչ միայն մերժվում էին Զաքարյանների հայազգիությունն ու հայկական իշխանատոհմ լինելը և հայկական հողերի ազատագրման գործում մեծ ներդրումը, այլև հայ իրականության հետ ունեցած որևէ կապը և Հայաստանում նրանց տիրույթների պայմանական և ոչ թե ժառանգական սեփականություն լինելը։ Իբրև անվերապահ ճշմարտություն ներկայացված այս դրույթներն արժանացան վրացագետների գրեթե միաձայն հավանությանը[35]։ Միաժամանակ, իբրև «աղբյուրներով չհիմնավորված ու արհեստական» որակվելով մերժվեցին «Զաքարյաններ», «Զաքարյան Հայաստան», «Զաքարյանների դարաշրջան», «Զաքարե», «հայ-վրացական բանակ», «Զաքարյանների զորք», «հայոց իրավունք» և նման կարգի այլ եզրույթներ։ Այս առումով եզակի բացառություն է Ա. Շանիձեն, որն ընդունում էր Զաքարե ու Իվանե Զաքարյան եղբայրների՝ հայազգիությունը[36]։

Ս. Ջանաշիայի առաջ քաշած դրույթների պաշտպանությանն ու հիմնավորմանն առավել ծավալուն անդրադարձավ Շ. Մեսխիան իր վկայակոչված աշխատության «Մխարգրձելիների դերը XII դ. Վրաստանի քաղաքական կյանքում» ծավալուն գլխում։ Պնդելով, որ դրանք հայ պատմագիտության տեսակետների հակազդեցությունն են, նա գրել է, որ Ս. Ջանաշիան «Մխարգրձելիների ով լինելը և Վրացական թագավորության մեջ նրանց տեղի ու դերի ուսումնասիրությունը դրել է մեթոդաբանական ու գիտական ճիշտ հողի վրա»,[37] և որ Ս. Ջանաշիայի դրույթներում «անհնար է որևէ ճշտում մտցնել, քանզի դրանք խարսխված են գլխավորապես հայկական ձեռագիր կամ վիմագիր նյութի վրա»[38]։

Շ. Մեսխիան իր նպատակադիր քննությամբ, բնականաբար, հանգել է այդ դրույթներին նույնական մի շարք եզրակացությունների։ Դրանք են՝ ա) Մխարգրձելին ոչ թե անձնական մականուն է, այլ՝ տոհմանուն, իսկ Մխարգրձելիների նախնիները քրդական ծագում ունեն։ Նրանք իրենց բնակության սկզբնական վայրում քրիստոնեություն՝ միաբնակություն են ընդունել և «հավատով հայ» դարձել։ Մխարգրձելիների նախնիներն այդ պատճառով էլ XI դ. 50-60-ական թթ. վերաբնակվել են Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունում։ Երբ այդ թագավորությունը XII դ. սկզբներին անցավ Վրաստանին, Մխարգրձելիները, հայտնվելով վրացական պետության ծառայության մեջ և վրաց ավատատերերի միջավայրում, չնայած «հավատով հայ» լինելուն, չհասցրին լեզ վով ու մշակույթով հայանալ։ Վրացական պետականությունն ու շրջապատը քրդական ծագմամբ այդ ընտանիքը վերածեցին վրացական Մխարգրձելի տոհմի։ Միայն վրացական Մխարգրձելի անվամբ է այդ տոհմը հայտնի ժամանակի վրացական ու հայկական սկզբնաղբյուրներին։ Մխարգրձելիների՝ նախ երկրորդ, իսկ XII դ. վերջերից առաջին ճյուղը հետագա սերունդներով վրացիացան նաև հավատով՝ դառնալով երկաբնակ։ բ) Դավիթ IV Շինարարից (1089-1125) սկսած՝ վրացական պետությունում թագավորից հետո առաջին դեմքը մծիգնոբարթուխուցես Ճղոնդիտելին էր, որի անմիջական ենթակայության տակ էր նաև ռազմական գերատեսչությունը։ Առանց թագավորի թույլտվության ամիրսպասալարը չէր կարող իր տրամադրության տակ նույնիսկ «փոքր աշխարհազոր» ունենալ։           գ) Ավատատիրական երկրներին բնորոշ աստիճանակարգությունն ու ստորակարգությունը չեն մատնանշում այս կամ այն ավատատիրական տիրույթի անկախությունը կամ ինքնավարությունը, իսկ Մխարգրձելիների պաշտոնեության կառույցն իր  կազմակերպությամբ ոչնչով չէր տարբերվում վրացական մյուս մեծատոհմիկ ավատատիրական տների նման կառույցներից: Մխարգրձելիների՝  կառավարած հայկական մարզերում, Վրաստանի մյուս մարզերի նման դատական բարձրագույն իշխանությունը պատկանում էր մծիգնոբարթուխուցես Ճղոնդիտելին։ Մխարգրձելիների տիրույթները սովորական վրացական ավատատիրական միավորներ են՝ իշխանություններ, իսկ Զաքարյանները՝ վրաց ավատատիրական տներ։ Այդ տոհմի պետական, գրքային ու եկեղեցական լեզուն վրացերենն էր։ դ) Զաքարիա Մխարգրձելին՝ իբրև վրացական թագավորության ամիրսպասալար ու մանդատարթուխուցես, մեծ ավանդ է ներդրել վրացական ավատատիրական միապետության ամրապնդման,թուրք-սելջուկներից հայկական հողերի ազատագրման և դրանք Վրաստանին միացնելու գործում։ Նա վրաց արքայի հավատարիմ ծառան էր, իսկ Մխարգրձելիների վերելքի կարևորագույն պայմանը և իբրև ավատատերերի նրանց դիրքերի հիմքը Վրաստանին հավատարմությունն էր։ Ինչպես տեսնում ենք, Շ. Մեսխիան Ս. Ջանաշիայի հետ համերաշխելով հանդերձ, վրացական պետության ամրապնդման և հայկական հողերի ազատագրման գործում Զաքարիա ամիսպասալար Զաքարյանի ավանդն ընդունել է։

Վրացագիտության համար Ս. Ջանաշիայի առաջ քաշած և Շ. Մեսխիայի պաշտպանած ու զարգացրած դրույթների ուղենշային լինելը փաստում է Գ. Մայսուրաձեի՝ վերջին շրջանում լույս տեսած ծավալուն հոդվածը[39]։ Նա նախքան խնդրո առարկա հիմնախնդրի քննությանն անդրադառնալը անգամ հարկ է համարել նկատել, որ Շ. Մեսխիայի՝ իր բնորոշմամբ «ծանրակշիռ» աշխատությունում սկզբնաղբյուրների մանրազնին ու բազմակողմանի քննությամբ հեղինակը պատասխանել է Մխարգրձելիների տոհմի պատմության հետ կապված «բոլոր գլխավոր հարցերին», և այդ աշխատությունն այսօր էլ դրանց շուրջ գիտական վեճ»րում հիմնական սյուներից է և հայ պատմաբաններին նկատի ունենալով, նշել, որ այդուհանդերձ, հիմնախնդրի շուրջ նոր փաստարկների առաջադրումն ու հին ըմբռնումների արդիականացման փորձերը դեռ շարունակվում են[40]։ Այնուհետև նա մանրամասն, բայց ինչպես արդեն նշվեց ոչ ամբողջական, իսկ  երբեմն աղճատված է ներկայացրել քննվող հիմնահարցի շուրջ հայ պատմագիտության մեջ առաջ քաշված կարծիքները և պնդել, որ «վրացական միջնադարյան կենտրոնացված միապետության կազմում ի տարբերություն երկրի մյուս մասերի, Հայաստանի՝ կատարելապես հատուկ քաղաքական կարգավիճակի վերաբերյալ հայ պատմագիտության տեսակետը, ինչպես տեսնում ենք, պատմական սկզբնաղբյուրների տվյալներով չի հաստատվում և հակասում է սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային բնույթի իրական գործոններին»[41]։

Ինչ վերաբերում է հայ պատմագիտությանը, ապա այն մինչև 1980-ական թվականների երկրորդ կեսը  վրաց պատմագիտության մեջ խնդրո առարկա հարցի և դրա հետ սերտորեն առնչվող խնդիրների շուրջ առաջ քաշած նոր դրույթները գիտական բանավեճի առարկա չդարձրեց։ Համապարփակ հատուկ քննության նյութ չդարձան նաև Զաքարյան Հայաստանի ամբողջական պատմությունն ու XII-XIII դդ. հայ-վրացական հարաբերությունների վիճահարույց ծալքերը։ Այս առումով որոշ չափով առանձնանում են Հ. Մանանդյանի, Լ. Բաբայանի և Խ. Թորոսյանի աշխատությունները[42]։ Ինչպես ստորև կտեսնենք, եթե բոլոր հայագետներն էլ վրացական պետության ռազմաքաղաքական կյանքում Զաքարյանների անուրանալի դերի հարցում համերաշխել են, ապա Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի հստակ սահմանման խնդրում՝ ոչ։ Այդուհանդերձ, նրանք ի մեծ մասի չեն վիճարկել այդ վարչաքաղաքական բազմաճյուղ միավորի՝ Վրացական թագավորության կազմում լինելը և վրաց Բագրատունիներին ենթարկվելը։

Ս. Երեմյանն այս ընթացքում ևս քանիցս անդրադարձավ Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակին։ 1949 թ. լույս տեսած «Հայ ժողովրդի պատմության» դպրոցական դասագրքում նա գրել է, որ սելջուկներից ազատագրված հայկական նահանգներից Վրաստանին միացվել է միայն Վանանդն իր Կարս քաղաքով։ Հայկական մյուս հողերը Թամար թագուհին շնորհել է Զաքարիա ու Իվանե Զաքարյաններին, որոնք դրանց մի մասը որպես զինվորական ավատ հանձնել են իրենց մերձավորներին ու զորավարներին և այլ հին իշխանական տների շավիղներին։ Դրա շնորհիվ առաջացել են մի շարք հայկական ստորակայական իշխանություններ, որոնք իրենց գերակա էին համարում Զաքարիայի կամ Իվանեի տոհմերը, իսկ վերջիններիս գերագույն գերական վրաց թագավորներն էին։ Զաքարյանների ու նրանց ստորակաների տիրույթներում պետական իշխանությունը ներկայացնում էին Զաքարյանները, ուստի պետական հարկերը նրանց էին վճարվում[43]։

Երկու տարի անց հայերենով ու ռուսերենով լույս տեսած նույն դասագրքում Ս. Երեմյանն իր տեսակետն էապես սրբագրեց։ Նշելով, որ հայերի գործուն մասնակցությամբ և Զաքարիա ամիրսպասալարի մեծ ավանդի շնորհիվ հայ-վրացական բանակի կողմից ազատագրված հայկական նահանգները մտան վրացական թագավորության կազմի մեջ՝ նա փաստեց, որ Վանանդն իր Կարս քաղաքով միացվեց ոչ թե Վրաստանին, այլ՝ անմիջականորեն վրաց արքունապատկան հողերին։ Ըստ Ս. Երեմյանի, Հյուսիսային Հայաստանը վրացական պետության կազմում վայելում էր ներքին լիակատար ինքնավարություն, որից վրաց արքունիքը նույնիսկ հարկեր չէր գանձում, իսկ հայկական հողերից գանձվող հարկերը տրվում էին Զաքարյաններին[44]։

Եվս երկու տարի անց Ս. Երեմյանն իր այս տեսակետը կրկին պաշտպանեց՝ պնդելով, որ Հյուսիսային Հայաստանը Զաքարյան եղբայրների ժառանգական կառավարմամբ, ստորակակախյալ հայկական իշխանություններից, իբրև ցանց, գտնվում էր վրացական թագավորների գերագույն գերակայության տակ՝ հարկային իմունիտետին հավելելով նաև դատականը[45]։ Որոշ ժամանակ անց հրատարակված մի հոդվածում նա պնդել է, որ Այսրկովկասում XII դ. հաստատվեց ավատատիրական Վրաստանի քաղաքական գերիշխանության շրջանը, որի հետ միավորվեց Հյուսիսային Հայաստանը[46]։

Ս. Երեմյանը դպրոցական դասագրքի 1951 թ. հրատարակություններում առկա իր տեսակետները պաշտպանեց նաև դրա 1956 թ. հրատարակությունում[47]։ Հիմնախնդրին վերջին անգամ (1979 թ.) անդրադառնալիս նա գրել է, որ միասնական ու կենտրոնացված ավատատիրական միապետություն ստեղծելուց հետո Այսրկովկասի քաղաքական կյանքում հայ Բագրատունիների դերն ստանձնած վրաց Բագրատունիները ձեռնամուխ եղան սելջուկյան տիրողներից Վրաստանին հարևան հայկական հողերի հետգրավմանը։ Նրանց ձեռնարկումները միահյուսվեցին օտար նվաճողների դեմ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի հետ։ Այդպիսով հայ և վրաց ժողովուրդների ռազմաքաղաքական համագործակցությունն այդ շրջանում թելադրված էր օտար թշնամիների դեմ համատեղ հաջող պայքարի անհրաժեշտությամբ։ Հենց այդ փոխշահագրգռվածությունն էլ պայմանավորեց վրացական պետության շրջանակներում հայ Բագրատունիների նախկին թագավորության ազատագրված տարածքներում հայկական պետական կազմավորումների վերածնունդն ի դեմս նոր ավատատիրական տներ Զաքարյանների, Մահկանաբերդի Արծրունիների, Վաչուտյանների, Պռոշյանների, Օրբելյանների, Հասան-Ջալալյանների և այլոց։ Վրաց Բագրատունիներն իրենք էին շահագրգռված հայկական ավատատիրական իշխանությունների ստեղծմամբ, որոնք կփակեին երկրի թիկունքը հարավից և կարգելակեին թշնամու ներխուժումը[48]։ Ինչպես տեսնում ենք, Ս. Երեմյանն այս անգամ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարում Զաքարյանների վաստակին և ազատագրված տարածքներում գերակա դերին չի անդրադարձել, իսկ Զաքարյան Հայաստանը պետական կազմավորումների ցանց է դիտարկել։

Քննվող հիմնահարցը կրկին, բայց արդեն ավելի հիմնավոր հետազոտած Հ. Մանանդյանը նախ անդրադարձել է Զաքարյանների ծագմանը, պատմական ասպարեզ մուտք գործելուն ու հզորացմանը։ Նա ըստ ամենայնի գնահատել է Զաքարե ու Իվանե Զաքարյանների հսկայական դերը թուրք-սելջուկներից հայկական գավառների ազատագրման գործում՝ նշելով, որ այդ հաղթական մարտերը մղում էին վրացահայկական զորքերը։ Ըստ Հ. Մանանդյանի, դրանց շնորհիվ Հայաստանը քաղաքականապես նորից վերականգնվեց և ազատագրված գավառներում հիմնվեցին հայկական մի շարք իշխանություններ։ Ապա նա ընդգծել է, որ վերջիններս միացյալ ավատատիրական պետություն չդարձան և գտնվում էին Վրաստանի գերագույն իշխանության ու Զաքարյանների ընտանիքի երեք ավագ ներկայացուցիչների անմիջական իշխանության տակ։ Հ. Մանանդյանը նաև նկատել է, որ այդ իշխանությունները վրացական պետությանը հարավից ու արևելքից պաշտպանում էին շրջակա ամիրությունների հարձակումներից[49]։

Ա. Ալպոյաճյանն իր հերթին նշել է, որ թուրք-սելջուկներից ազատագրված հայկական հողերը Թամար թագուհին «ի վարձ բարւոք ծառայութեան» շնորհել էր Զաքարյաններին և որ այդ հողերը վրաց անվանական գերիշխանության տակ էին։ Ապա նա հավելել է, որ Թամարի որդի Գեորգի Լաշայի (1207-1222) իշխանության առաջին տարիներին Իվանեաթաբեկը Վրացական թագավորության առաջին մարդն էր և թագավորի անվանական իշխանության տակ ինքն էր կառավարում երկիրը[50]։

Ս. Պողոսյանը գտել է, որ ազատագրված հայկական հողերը մտնում էին վրացական պետության կազմի մեջ և, բացի Կարս քաղաքից, վրաց արքունիքի կողմից տրվել էին հայ իշխաններ Զաքարյաններին՝ իբրև կալվածք և ի կառավարումն։ Դրա շնորհիվ վրացական պետության հովանավորությամբ վրաց թագավորներից կախված Զաքարյանների գլխավորությամբ ստեղծվեց այդ պետության մեջ գտնվող ստորակա մի իշխանություն։ Չնայած այն ներքին կյանքում ինքնավար էր, Զաքարյանները վրացական արքունիքից գտնվում էին նույնպիսի ստորակայական կախման մեջ, ինչպես վրաց իշխանները։ Ապա նա պնդել է, որ վրացական պետության սահմաններում, որի մեջ ներառված էր նաև Զաքարյանների իշխանությունը, հայերն ունեին նույն պարտականությունները, ինչ վրացիները, իսկ հայ ավատատերերը՝ նույն իրավունքները, ինչ վրաց ավատատերերը։ Ս. Պողոսյանը նաև նշել է, որ Զաքարյան ավատատիրական տունը բաժանված էր երեք ճյուղի, որոնցից ստորակայական կախման մեջ էին շատ այլ ավատատերեր[51]։ Այս տեսակետը նա պաշտպանեց նաև հետագայում՝ հավելելով, որ չնայած Զաքարյանների հայկական ինքնավար իշխանությունը մտնում էր վրացական թագավորության մեջ, հայկական հողերը նվաճված չէին դիտվում, և հայ ու վրաց բնակչությունն իրավահավասար վիճակում էր։ Նա Զաքարյանների իշխանության ինքնավարության հայտանիշներ է համարել Զաքարյանների կողմից իրենց տիրույթներում կառավարիչներ ու գործակալներ նշանակելը, հարկեր հավաքելը, դատական, եկեղեցական և ներքին կյանքին վերաբերող այլ գործերի տնօրինումը[52]։

Աշ. Հովհաննիսյանն այն կարծիքն է հայտնել, որ վրաց Բագրատունիների հովանու ներքո Զաքարյանների ղեկավարությամբ ազատագրված հայկական շրջաններն ավատատիրական ենթակարգության սկզբունքով, որը համապատասխանում է ավատատիրական աստիճանակարգի մեջ հայ ժողովրդի իշխող դասի գրաված դիրքին, մտան վրացական պետության կազմի մեջ, և Վրաստանը Հայաստանի վրա իշխում էր ոչ թե քաղաքական հովանավորության իրավունքով, այլ՝ ավատատիրական գերիշխանության հիման վրա[53]։

Ն. Տոկարսկին, իր վերոհիշյալ աշխատության վերահրատարակության մեջ կրկին անդրադառնալով քննվող հիմնահարցին, նշել է, որ հայերն իրենց հակասելջուկյան պայքարում հենվեցին վրացական պետության վրա։ Ըստ նրա, Հայաստանի հետ՝ համատեղ ջանքերով ազատագրված շրջանները Թամար թագուհին ի տիրապետություն հանձնեց հայ իշխաններ Զաքարե ու Իվանե Երկայնաբազուկներին, որոնք վրացական արքունիքում ամիրսպասալարի ու աթաբեկի պետական բարձրագույն պաշտոններ էին զբաղեցնում։ Նա գրել է, որ ինքնավար հիմունքներով վրացական պետության մեջ մտած հայկական հողերն ինքնուրույն էին կարգավորում իրենց ներքին գործերը[54]։

Բ. Առաքելյանն իր հերթին նշել է. «ազատագրված հայկական հողերը մտան վրաց պետության կազմի մեջ, օգտվելով, սակայն, ինքնուրույնությամբ, բացառությամբ Կարսից, որը կցվեց վրաց թագավորական տիրույթին։ Հայկական հողերն անգամ հարկատու չէին Վրաստանին և կազմում էին Զաքարյանների ինքնուրույն տիրույթները»[55]։

Մեզ հետաքրքրող հիմնահարցին և դրան հարակից խնդիրներին, ինչպես վերը նշվեց, առավել ծավալուն անդրադարձած հետազոտողներից է Լ. Բաբայանը, որը կատարել է միմյանց հակասող մի շարք եզրահանգումներ։ Նա Զաքարյան Հայաստանը համարել է Զաքարյանների ինքնուրույն տիրապետություն, փաստորեն, ներքին լիակատար ինքնավարությամբ օժտված իշխանություն, ոչ միահեծան տիրապետության սկզբունքներով հայկական ինքնավար ավատատիրական իշխանություն, հայկական միջնադարյան ավատատիրական պետություն, հայկական ինքնավար ավատատիրական իշխանապետություն, Զաքարյանների ժառանգական ավատատիրական տիրույթ և ինքնուրույն իշխանություն, Զաքարյանների իշխանապետություն՝ փաստորեն օժտված ներքին ինքնավարությամբ և, վերջապես՝ վրացական պետության յոթ ստորակա «թագավորություններից» մեկը[56]։ Բացի այդ, Լ. Բաբայանն իր վերոհիշյալ աշխատության հայերեն հրատարակությունում նախ նշել է, որ Զաքարյանների նպատակը վրացական պետության ազդեցության ոլորտում ստորակայական փոխհարաբերությամբ հայկական ինքնավար իշխանության ստեղծումն էր, ապա գրել է, որ նրանք թերևս ակնկալում էին ստեղծել ինքնուրույն հայկական պետություն[57]։ Միմյանց հակասող այդ մտքերը նա կրկնել է նաև նույն աշխատության ռուսերեն հրատակությունում[58]։

Ըստ Լ. Բաբայանի, Զաքարյանների ավատատիրական իշխանությունը վրացական պետությանը հարկեր չի վճարել, քանի որ Զաքարյանները վրաց Բագրատունիների հանդեպ հիմնականում զինվորական ծառայության պարտականություն են ունեցել[59]։ Ինչ վերաբերում է վրացական պետության ռազմաքաղաքական կյանքում Զաքարյանների դերին, ապա Լ. Բաբայանն այն ըստ արժանվույն գնահատելով հանդերձ՝ պնդել է, որ նրանք ձևականորեն էին գտնվում Վրաստանի կառավարման համակարգում և այնքան էին ինքնուրույն, որ իրենց համարում էի հայ Բագրատունիների ժառանգորդներ[60]։

Բ. Ուլուբաբյանը փաստել է հայկական հողերի ազատագրման գործում, իր խոսքերով ասած՝ Զաքարյան իշխանապետերի, հատկապես Զաքարե ամիրսպասալարի վաստակը և գտել, որ վրաց թագավորները Հայաստանի նկատմամբ ունեին գերագահություն։ Նա նաև նշել է, որ վրաց թագավորները Հայաստանի հանդեպ բարյացակամ էին, ինչը հայ զորապետերի ու զինվորականության կողմից անմնացորդ վարձատրվում էր[61]։

Կ. Ղաֆադարյանի կարծիքով, «այդ ժամանակ Հայաստանի մի մասը Վրաստանի տիրապետության  տակ էր գտնվում»[62]:

Պ. Մուրադյանն, իր հերթին, Ն. Մառի հետևությամբ նկատել է, որ XII-XIII դդ. Հայաստանն ու Վրաստանը քաղաքականապես միավորված էին վրաց Բագրատունիների իշխանության տակ[63]։ Գ. Գրիգորյանն էլ նշել է, որ ազատագրված տարածքներն «իբրև օրենք թագավորական, ամիրսպասալարի և աթաբեկի հաճությամբ տիրության կամ սեփականության իրավունքով տրվել են ազատագրող զորագնդերի հրամանատարներին կամ նրանցից կախման մեջ եղած մյուս ֆեոդալներին»[64]։

Թ. Հակոբյանը Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակին անդրադարձել է երկիցս։ Նա նախ պնդել է, որ Զաքարյանների իշխանությունը ձևականորեն էր մտնում վրացական պետության մեջ, ուներ ներքին անսահմանափակ իրավունքներ և նույնիսկ հարկեր չէր տալիս։ Վրացական պետությունից կախվածությունն արտահայտվում էր նրանով, որ Զաքարյանները համարվում էին վրաց թագավորի ստորակաները և, պետական պաշտոններ վարելուց բացի, հարկ եղած դեպքում պարտավոր էին զորքեր տրամադրել[65]։ Երկրորդ անգամ նա գրել է, որ Զաքարյանների իշխանությունն օժտված էր չափազանց լայն իրավունքներով,  որ վրաց թագավորը չէր խառնվում նրա ներքին գործերին[66]։

Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակը միանգամայն այլ կերպ է պատկերացրել Խ. Թորոսյանը՝ դրան անդրադառնալով երկիցս, նախ՝ հպանցիկ, ապա՝ ծավալուն։ Քննության շնորհիվ նա եզրակացրել է, որ 1185 թ. Թամար թագուհու կողմից Մեծ Սարգիս Զաքարյանին ամիրսպասալար նշանակելուց և Լոռին իբրև սամթավրո և սաթավադո շնորհվելուց հետո սկսվել է Զաքարյանների ու Զաքարյան Հայաստանի ինքնուրույնության շրջանը, որը բաժանվում է երկու փուլի։ Դրանցից առաջինը՝ սկզբնական, ինքնուրույնացման փուլը, սկսվել է 1185 թ. և տևել է մինչև 1199 թ., այսինքն՝ Անիի վերջնական ազատագրումը, կամ ամենաուշը մինչև 1203 թ.՝ Դվինի ազատագրումը։ Երկրորդը՝ ինքնուրույնության փուլը, սկսվել է XII դ. վերջից կամ XIII դ. սկզբից և տևել է մինչև մոնղոլական տիրապետության հաստատումը, այն է՝ 1236 թ.[67]։ Խ. Թորոսյանը Զաքարյան Հայաստանը բնորոշում է «իշխանապետություն» եզրույթով, քանի որ այն,             ըստ նրա, ոչ թե օծյալ թագակրի, այլ՝ իշխանի կողմից գլխավորվող պետություն էր[68]։ Մ. Կատվալյանն էլ, իր հերթին, Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակը բնորոշել է պետություն, իշխանատիրություն, իշխանապետություն եզրույթներով և գտել, որ ազատագրված Հայաստանը Զաքարյանները տնօրինում էին լիակատար իրավունքներով՝ որպես «սեփական ժառանգութիւն նախնեաց»[69]։

Այսպիսով, վերջին երկու հետազոտողները Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի բնորոշման հարցում դրսևորել են ինչպես վրացական, այնպես էլ հայկական պատմագիտության մեջ շրջանառվող տեսակետներից արմատապես տարբերվող մոտեցումներ։

Ս. Երեմյանի հետ համերաշխելով՝ Ա. Լիդովը հետևյալն է գրել. «Ազատագրված հայկական հողերում, որոնք Թամար թագուհին փոխանցեց Զաքարե և Իվանե Մխարգրձելիներին, առաջացան միայն Զաքարյան հարստության ներկայացուցիչների կողմից կառավարվող և միմյանց հետ սերտորեն կապված մի քանի իշխանություններ։ Վրացական թագավորության կազմ մտած Զաքարյան Հայաստանն օժտված էր նշանակալի ինքնուրույնությամբ, որն արտահայտվում էր իշխանության ժառանգականությամբ և դատական ու հարկային իմունիտետով»[70]։

Ինչպես պարզվում է վերոգրյալից, Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի և դրա հետ սերտորեն կապված մի շարք հարցերի, այն է՝ Զաքարյանների ծագման, բուն տոհմանվան էթնոմշակութային ու դավանական նկարագրի, հզորացման, հայկական հողերի ազատագրման, հյուսիսարևելյան Հայաստանի ու վրացական պետության ռազմաքաղաքական ու մշակութային կյանքում դերակատարության հարցերին հայագիտությունն ու վրացագիտությունը սկզբնական շրջանում, թեև տարբերակված, բայց խիստ բևեռացված մոտեցում չեն ունեցել։ Սակայն հետագայում քննվող հիմնախնդրի և  դրա հետ սերտորեն աղերսվող թվարկված հարցերի շուրջ հայագետների և հատկապես վրացագետների կարծիքները խիստ բևեռացան։ դրա հետևանքով գիտական շրջանառության մեջ դրվեցին սկզբնաղբյուրների հաղորդումներից չբխող և, հետևաբար, պատմական իրողություններին անհարիր տեսակետներ։ Հիմնախնդիրը համապարփակ պարզաբանելու շահերից ելնելով՝ Զաքարյան Հայաստանի իրավական կարգավիճակի և դրա հետ սերտորեն աղերսվող հարցերի քննությանը, ինչպես արդեն նշեցինք, կանդրադառնանք առանձին։

ВОПРОС ПРАВОВОГО СТАТУСА ЗАХАРИДСКОЙ АРМЕНИИ В АРМЯНСКОЙ И ГРУЗИНСКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ

ШАХНАЗАРЯН А. И.

Резюме

Вопрос правового статуса Захаридской Армении и связанных с ним ряд других  вопросов издавна находится в эпицентре внимания арменоведов и грузиноведения. Однако  по сей день по этому вопросу мнения арменоведов и грузиноведов расходятся. Более того, если раньше их не созвучные друг другу точки зрения не слишком разнились,   то в последнее время они крайне  поляризовались. Последнее объясняется тем, что грузиноведы в целом, а ряд арменоведов, в частности, в своих умозаключениях приходят к выводам, не вытекающим из данных первоисточников. В итоге мы имеем дело с фальсификацией исторической реальности.

ZAKARIAN ARMENIAS LEGAL STATUS ISSUE IN             ARMENIAN AND GEORGIAN HISTORIOGRAPHY

A. SHAHNAZARYAN

Abstract

The legal status of Zakarian Armenia and a lot of issues connected with it have long been under the close attention of Armenian and Georgian studies. Nevertheless, till now Armenologists and Georgiologists do not have a common approach to the problematic issue. Moreover, if in the beginning their approaches were not strictly different, yet not harmonic, now they are extremely polarized. It is explained by the fact that Georgiologists in general and some Armenologists particularly, have made conclusions which do not come from the primary sources. As a result the historical reality is presented in a mutilated way and does not reflect the real picture of the case.

Заметки

[←1]

Новосельцев А. П. Некоторые вопросы историографии средневекового Закавказья (Вопросы истории, 1982, N 3, с. 19), Тихвинский С. Л. Состояние и задачи координации исторических исследований (նույն տեղում, 1986, N 9, էջ 11-21)։

[←2]

Քարթլիս ցխովրեբա, հ. IV, Թբիլիսի, 1973, էջ 27 (վրացերեն)։ Տեքստը վերականգնել է Ս. Կաուխչիշվիլին, ըստ բոլոր հիմնական ձեռագրերի:

[←3]

Չամչ»անց Մ., Հայոց պատմութիւն, հ. Գ., Վենետիկ, 1786, էջ 79, 149։

[←4]

Brosset M.  Adations et aclaireissments, L’histoire de la Georgie, SPb, 1851, p. 266։

[←5]

История Грузии С. Баратова, тетрадь V-VI, СПб., 1871, с. 50-53.

[←6]

Отчет о состоянии деятельности С. Петербургского университета  за 1908 г., отд. II, СПб., 1909, с. 78; Марр Н. Ани, книжная история города и раскопки на месте городища, М.-Л., 1934, с. 38, Նույնի՝ Ани, Е.,  1939, с. 71.

[←7]

Ալիշան Ղ., Այրարատ, Վենետիկ, 1890, էջ 321։

[←8]

Ալիշան Ղ., Շիրակ, Վենետիկ, 1885, էջ 201։

[←9]

Կակաբաձե Ս., Թամար թագուհին և նրա նշանակությունը վրաց պատմության մեջ, Թբիլիսի, 1912, էջ 10 (վրացերեն)։

[←10]

Նույն տեղում, էջ 12։

[←11]

Կակաբաձե Ս., Շոթա Ռուսթավելին և նրա Ընձենավորը, Թբիլիսի, 1966, էջ 94, 166 (վրացերեն)։

[←12]

Какабадзе С. Грузинская царица Тамара Великая (Кавказское слово, 1916, N 99).

[←13]

Бердзенишвили Н. Очерк истории развития феодальных отношений в Грузии (XII-XIII вв.), Тбилиси, 1938, с. 6.

[←14]

Ջավախիշվիլի Ի., Վրաց ժողովրդի պատմություն, հ. II, Թբիլիսի, 1948, էջ 292-294 և այլն (վրացերեն)։

[←15]

Ազգագրական հանդես, 1901, VII և VIII գրքեր, էջ 320-321։

[←16]

Լեո, Անի, Ե., 1963, էջ 170-171։

[←17]

Լեո, Պատմութիւն Ղարաբաղի հայոց թեմական հոգևոր դպրոցի, 1838-1913, Թիֆլիս, 1913, էջ 45-46։

[←18]

Орбели И. Развалины Ани, СПб., 1911, с. 24.

[←19]

Շահնազարյան Աս., Զաքարյան (Երկայնաբազուկ) տոհմի ծագումը, գաղթը դեպի Ձորագետ և նախնիները (Շողակաթ, գ. I, Վաղարշապատ, 1913, էջ 83)։

[←20]

Шахназарян Ас. Двин, Е., 1940, с. 131.

[←21]

Կարապետ եպիսկոպոս, Դոփյանք և Մելիք-Շահնազարյանք, Նյութեր հայ մելիքության մասին, մասն Բ, Էջմիածին, 1914, էջ 27։

[←22]

Հովսեփյան Գ., Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք հայոց պատմության մեջ, Անթիլիաս-Լիբանան, 1969, էջ 4, 6-7։

[←23]

Մելիքսեթ-Բեկ Լ., «Վարդապետք հայոց հյուսիսային կողմանց» և նրանց անձերը, Թբիլիսի, 1928, էջ 39 (վրացերեն)։

[←24]

Манандян Я. А. О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен, Е., 1930, с. 177-178, հմմտ. 1954 թ. հրատ. էջ 266, հմմտ. նաև Манандян Я. А. Краткий обзор истории древней Армении, М-Л., 1943, с. 48-49.

[←25]

Սամվելյան Խ., Հայ հին իրավունքի պատմություն, հ. I, Ե., 1939, էջ 43-44։

[←26]

Հայ ժողովրդի պատմություն, մասն առաջին, Ե., 1943, էջ 190, 191-192։

[←27]

Երեմյան Ս., Ամիրսպասալար Զաքարիա Երկայնաբազուկ, Ե., 1944, էջ 12, 13, 20։

[←28]

Նույն տեղում, էջ 46։

[←29]

Նույն տեղում, էջ 50-51։

[←30]

Токарский Н. М. Архитектура древней Армении, Е., 1946, с.  219.

[←31]

История Грузии, ч. I, Тбилиси, 1946, с. 220.

[←32]

Джанашия С. Об одном примере искажения исторической правды (Вопросы истории, 1947, N 5, с. 71-89), նույնի՝ Грубое искажение исторической правды (Заря Востока, 25.I.1947), նույնի՝ Об одном примере искажения исторической правды. По поводу книги Н. М. Токарского “Архитектура древней Армении”, Тбилиси, 1947. Վրացական և համամիութենական առավելապես ոչ գիտական մամուլում այս դասագիրքը գրախոսվեց ինը անգամ։ Գրախոսները ոչ միայն վրացագետներ էին (Վ. Դոնդուա, Ի. Ցինցաձե, Մ. Բերձնիշվիլի), այլև վրացագիտությունից շատ հեռու կանգնած մարդիկ (Կ. Բազիլևիչ, Ս. Բարխուշին, Ի. Բորոզդին)։ Նրանցից Կ. Բազիլևիչը հանդես եկավ երեք, իսկ Վ. Դոնդուան երկու գրախոսությամբ։ Չնայած գրախոսությունների առատությանըª դասագիրքը փոքրիշատե լուրջ դիտողության չարժանացավ։ Տե´ս Սախատլո գանատլեբա, 11.VII.1947 (վրացերեն), Կոմունիստի, 11.VI.1947, 5.VII.1947 (վրացերեն), Заря Востока, 19.VI.1947, Правда, 2.VII.1947, Известия, 14.V.1946, Большевик, 1946, N 78, с. 67-75, Культура и жизнь, 28.VI.1946, Вестник древней истории, 1948, N 1, с. 110-115։

[←33]

Տե°ս Джанашия С. 1900-1947, Библиография, Тбилиси, 1976.

[←34]

История Грузии, т. I, с. 220 (Вопросы истории, 1947, N 5, с. 85).

[←35]

Տե°ս օրինակ, Дондуа В. Некоторые замечания на коллективный труд истории армянского народа [Միմոմխիլվելի, հ. III, Թբիլիսի, 1953, էջ 317-321 (վրացերեն)], Ցինցաձե Ի., Պրպտումներ Ռուսաստանի և Վրաստանի փոխհարաբերությունների պատմությունից X-XVI դդ., Թբիլիսի, 1956, էջ 158-165 (վրացերեն), Բերձենիշվիլի Ն., Մի դրվագ XIII դարի Վրաստանում ավատատիրական տոհմերի տիրույթային պայքարից [Վրաստանի պատմության հարցեր, հ. III, Թբիլիսի, 1966, էջ 74-112 (վրացերեն)], Բերձնիշվիլի Մ., Վրաստանը XI-XII դարերում, Թբիլիբի, 1969, էջ 129-150 (վրացերեն), Բաքրաձե Ա., Այսպես է վկայում պատմիչը, «Մնաթոբի», 1970, N 4, էջ 183-186 (վրացերեն), Джапаридзе Р. Что разрушает дружбу (Литературная Грузия, 1670, N 2), Բերձնիշվիլի Մ. Վրաստանը XI-XII դարերում, Թբիլիսի, 1970,  էջ  12-7-129 (վրացերեն)։ Ստեփանաձե Ջ., Վրաստանի քաղաքական հարաբե-րությունները Կովկասի ժողովուրդների հետ XII դ., Թբիլիսի, 1974, էջ 138-139 (վրացերեն), Лоркипанидзе М. О. История Грузии XI-начала XIII века, Тбилиси, 1974, с. 174, Մեսխիա  Շ., Վրաստանի ներքաղաքական վիճակը և պետական կառուցվածքը XII դարում, Թբիլիսի, 1979 (վրացերեն), Վրաստանի պատմության ակնարկներ, հ. III, Թբիլիսի, 1979, էջ 360 (վրացերեն), Բերձենիշվիլի Դ., Վրաստանի պատմական աշխարհագրության ակնարկներ, հ. I, Թբիլիսի, 1979, էջ 85 (վրացերեն), Մայսուրաձե Գ., Վրաց  և հայ ժողովուրդների հարա-բերությունները XIII-XVIII դարերում, Թբիլիսի, 1982, էջ 95-96 (վրացերեն), Դումբաձե Մ., Ստորակայությունը Վրաստանում XIII-XIV դդ., Ավատատիրական Վրաստանի պատմության հարցեր, հ. V, Թբիլիսի, 1986, էջ 131-132 (վրացերեն), Ռատիանի Զ., Վրաստանի և Հայաստանի քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական փոխհարաբերություններն ըստ Մխիթար Գոշի [Մնաթոբի, 1989, N 2, էջ 155-165 (վրացերեն)] և ուրիշներ։

[←36]

Մանրամասն տե´ս Шанидзе А. Г. Грузинская надпись XIII века в селе Кош (Известия института рукописей АН Грузинской ССР, т. I, Тбилиси, 1959 с. 7-19).

[←37]

Մեսխիա  Շ., նշվ. աշխ., էջ 186։

[←38]

Նույն տեղում, էջ 187։

[←39]

Майсурадзе Г. О статусе Армении в составе Грузинской средневековой централизованной монархии (XII-XIII вв.) (Некоторые вопросы истории Грузии в армянской историографии, Тбилиси, 2009, с. 240-283). Գ. Մայսմուրաձեի հոդվածի վերնագիրը պատմական իրականությունն աղավաղված է ներկայացրել։ Հայաստանն ամբողջությամբ երբեք վրացական թագավորության կազմում չի եղել։

[←40]

Նույն տեղում, էջ 241։

[←41]

Նույն տեղում, էջ 281-282։

[←42]

Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ. Գ, Ե., 1952, Բաբայան Լ. Հ., Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում, Ե., 1964, նույնի՝ Социально-экономическая и политическая история Армении в XIII-XIV веках, М., 1964, Социально-экономическая и политическая история Армении в XIII-XIV веках, М., 1964, նույնի՝ Զաքարյան իշխանությունները և հայկական ֆեոդալական նոր տների առաջացումը (Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. III,  Ե., 1977), Թորոսյան Խ., «Թագակիրների պատմությունն ու գովաբանու-թյունը» որպես Զաքարյան Հայաստանի ու Զաքարյանների պատմության սկզբնաղբյուր, Ե., 1992։

[←43]

Հայ ժողովրդի պատմություն, Ե., 1949, էջ 333-336։

[←44]

Հայ ժողովրդի պատմություն, Ե., 1951, էջ 197-202, История армянского народа, Е., 1951, с. 162, 164-165.

[←45]

Очерки истории СССР, XI-XIII вв., М., 1953, с. 629.

[←46]

Еремян С. Основные проблемы периодизации истории народов Закавказья (Труды объединенной научной сессии по общественным наукам, Баку, 1957, с.103-105).

[←47]

Հայ ժողովրդի պատմություն, առաջին մաս, Ե., 1956, էջ 231, 235-237։

[←48]

Кавказ и Византия, вып. 1, Е., 1979, с. 5-9.

[←49]

Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ. Գ., Ե., 1952, 122-160։

[←50]

Ալպոյաճյան Ա., Պատմութիւն հայ գաղթականութեան, Բ., Գահիրե, 1955,  էջ 338, 340։

[←51]

Պողոսյան Ս., Գյուղացիների ճորտացումը և գյուղացիական շարժումները Հայաստանում IX-XIII դդ., Ե., 1956, էջ 278, 294։

[←52]

Հայ ժողովրդի պատմություն սկզբից մինչև XVIII դարի վերջը, Ե., 1975,       էջ 499-500։

[←53]

Հովհաննիսյան Աշ., Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, գիրք առաջին, Ե., 1957, էջ 161։

[←54]

Токарский Н. Архитектура Армении IV-XIV вв., Е., 1961, с. 247.

[←55]

Առաքելյան Բ., Քաղաքներն ու արհեստները Հայաստանում, IX-XIII դարերում, հ. 2, Ե., 1964, էջ 79։

[←56]

Բաբայան Լ., Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում, էջ 38, 42, 45, 64, 389, նույնի՝ Социально-экономическая и политическая история Армении в XIII-XIV веках, с. 20, 20-21, Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. III, էջ 542, 543, 544։

[←57]

Բաբայան Լ., Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում, էջ 37, 39։

[←58]

Бабаян Л. Социально-экономическая и политическая история Ар-мении в XIII-XIV веках, с. 17, 18.

[←59]

Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. III, էջ 542։

[←60]

Բաբայան Լ., Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում, էջ 43։

[←61]

Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունը X-XVI դարերում, Ե., 1975, էջ 128-129։

[←62]

Ղաֆադարյան Կ. Երևանի միջնադարյան հուշարձանները, Ե., 1975, էջ 197

[←63]

Մուրադյան Պ., Հայաստանի վրացերեն արձանագրությունները, Ե., 1977,  էջ 283։

[←64]

Գրիգորյան Գր., Սյունիքը Օրբելյանների օրոք (XIII-XV դարեր), Ե., 1981,   էջ 50։

[←65]

Հակոբյան Թ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Ե., 1968,  էջ 314-315։

[←66]

Հակոբյան Թ., Անիի պատմություն, գիրք երկրորդ, Ե., 1982, էջ 129։

[←67]

Торосян Х. Суд и процесс в Армении XI-XIII вв., Е., 1985, с. 23, նույնիª «Թագակիրների պատմությունն ու գովաբանությունը» որպես Զաքարյան Հայաստանի ու Զաքարյանների պատմության սկզբնաղբյուր, էջ 255։

[←68]

Թորոսյան Խոսրով, նշվ. աշխ., էջ 322։

[←69]

Հայոց պատմության հիմնահարցեր, Ե., 2000, էջ 58, 60, Հայոց պատմություն, Ե., 2012, էջ 106, 108։

[←70]

Лидов А. Плиндзаханк-Ахтала, история монастыря, ктитор и датировка росписи (Հայաստանը և քրիստոնյա Արևելքը, Ե., 2000, էջ 271)։