ԳԻՏԱԿԱՆ  ԼՐԱՏՈՒ

ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ  ԱՌԱՍՊԵԼԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ  ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ  ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ  ԵՐԵՎԱՆՈՒՄ

2014 թ. մայիսի 24-29-ին Երևանում տեղի ունեցավ Համեմատական առասպելաբանության միջազգային ընկերակցության հերթական գիտաժողովը՝ «Կռվելով վիշապների և հրեշների դեմ. հերոսական առասպելաբանություն» վերնագրով: Գիտաժողովի հայկական կողմի կազմակերպիչն էր ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը:

Համեմատական առասպելաբանությունը գիտության համալիր ուղղություն է, որն զբաղվում է աշխարհի ժողովուրդների առասպելների համեմատությամբ՝ լեզվաբանական, գրականագիտական, ազգագրական, հոգենյարդաբանական և այլ մոտեցումներով: Այն ստեղծվել է XIX դարում, հնդեվրոպական լեզվաբանությանը զուգահեռ, և երկար ժամանակ հիմնականում զբաղվել է հնդեվրոպական ժողովուրդների առասպելների համեմատական ուսումնասիրությամբ: Այդ ուղղության վերջին ժամանակների նշանավոր ներկայացուցիչներն էին Ժորժ Դյումեզիլը, Վյաչեսլավ Իվանովը, Վլադիմիր Տոպորովը, Յաան Պուհվելը, Բրյուս Լինկոլնը: Սակայն վերջին տասնամյակներում ավելի ու ավելի թափ է ստանում նաև այլ լեզուներով խոսող ժողովուրդների առասպելների համեմատական քննությունը:

Գիտաժողովին ելույթ ունեցան շուրջ 25 գիտնականներ Հայաստանից, ԱՄՆ-ից, Ռուսաստանից, Ճապոնիայից, Լեհաստանից, Գերմանիայից, Դանիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Ֆրանսիայից, Հունգարիայից և Սերբիայից: Հինգական գիտնականներ կային Հայաստանից և Ռուսաստանից, մյուս երկրները ներկայացված էին մեկ-երկու մասնակցով: Հաշվի առնելով զեկուցումների լայն, իրոք համաշխարհային ընդգրկումը, ստորև ներկայացնենք հայկական իրականության և մեր տարածաշրջանի համար հետաքրքրություն ներկայացնող զեկուցումները: Ուղղակի նշենք, որ գիտաժողովին հատուկ անդրադարձներ եղան նաև սկանդինավյան (Յ. Վելենդորֆ), հինմիջինասիական (Մ. Վիտցել), հնդկական (Ն. Յանչևսկայա), ճապոնական (Կ. Մացումուրա), ֆիլիպինյան (Մ. Ստանյուկովիչ), մեզո-ամերիկյան (Յ. Նիլսեն) առասպելներին:

Գիտաժողովը բացվեց Յուրի Բերյոզկինի ելույթով («Օձը, որը փակել է աղբյուրը, և օձը, որը կուլ է տալիս հսկա թռչունի ձագերին»): Բերյոզկինի վաստակն այս գիտության մեջ անուրանալի է: Նա ստեղծել է առասպելական մոտիվների համեմատական կատալոգ, որտեղ ներկայումս հաշվվում է մոտ 50 հազար միավոր աշխարհի բոլոր տարածաշրջանների ժողովուրդների առասպելներից (Աֆրիկա, Ասիա, Եվրոպա, Ամերիկա, Ավստրալիա և Օվկիանիա): Զեկուցման մեջ շեշտվեց առասպելական օձի մասին հիշյալ մոտիվների կենտրոնացածությունը հատկապես մեր տարածաշրջանում՝ Կովկասում: Հիտոշի Յամադայի զեկուցումը («Հերոսի գաղտնիքը» «էշի ականջների» լեգենդները Եվրասիայում և դրանց թափանցումն Արևելյան Ասիա»)նվիրված էր Միդասի՝ նաև մեզանում հայտնի առասպելին, որն այլևայլ ճանապարհներով արդեն վաղ միջնադարում հասել է Կորեա, ապա Ճապոնիա: Վլադիմիր Եմելյանովի զեկուցումը («Շումերական ME-ն և վեդայական maya-ն. վիշապամարտիկի կախարդական ուժը») նվիրված էր շումերական և հնդկական առասպելներում այդ կարևոր հասկացությունների ընդհանրությունների բացահայտմանը, որտեղից բխում է, որ հնում կապեր են եղել Միջագետքի և Հնդկաստանի հին բնակչության միջև: Նույն ոլորտին էր վերաբերում և Յարոսլավ Վասիլկովի ելույթը («Որոշ դիտարկումներ հնդկական և միջագետքյան ջրհեղեղի առասպելների վերաբերյալ»), որտեղ զեկուցողը նորանոր փաստարկներով ցույց տվեց այդ առասպելների միջև եղած բացահայտ ընդհանրությունները, ինչը ենթա-դրում է վաղ մշակութային կապերի գոյությունը երկու տարածաշրջանների  միջև:

Հայաստանյան մասնակիցներից Լևոն Աբրահամյանի և Արա Դեմիրխանյանի զեկուցումը («Երկվորյակային առասպել առաջին երկվորյակների մասին. վերակազմության և մեկնաբանության խնդիրներ») նվիրված էր աշխարհի ժողո-վուրդների երկվորյակային առասպելների քննությանը և դրանց հիման վրա երկվոր-յակային երկու զուգահեռ առասպելույթների բացահայտմանը: Միքայել Բադալյանը («Ուրարտական Խալդին, միջագետքյան Նինուրտան և հայկական Վահագնը») խո-սեց այդ երեք աստվածների կերպարների` հնագույն կապերով պայմանավորված ընդհանրությունների մասին: Արսեն Բոբոխյանը («Հայաստանի վիշապ քարակո-թողները. հնագիտությունից առասպելաբանություն») խոսեց Հայաստանի հնագույն մշակույթի բացառիկ հուշարձանների՝ վիշապաքարերի և դրանց հիման վրա բացա-հայտվող առասպելաբանական պատկերացումների մասին: Հասմիկ Հմայակյանի զեկուցումը («Արտամետի աստվածուհիները») վերաբերում էր Արտամետի շրջա-նում հիշվող կին դիցաբանական կերպարների՝ Աստղիկի, Շամիրամի և Սաթենիկի՝ որպես  միևնույն մայր աստվածուհու տարբեր դրսևորումների բացահայտմանը: Ար-մեն Պետրոսյանը («Հնդեվրոպական *wel-ը հայկական առասպելաբանության մեջ») ներկայացրեց նշված հնդեվրոպական արմատի առասպելաբանական դրսևոր-ումները հայկական իրականության մեջ, որոնց հիման վրա ճշգրտվում են հնդեվրո-պական մի կարևոր առասպելույթի որոշ մանրամասներ:

Համեմատական առասպելաբանության միջազգային ընկերակցության գիտաժո-ղովները տեղի են ունենում ամեն տարի տարբեր երկրներում: Սա հերթական՝ 8-րդ գիտաժողովն էր: Հայաստանում նման թեմատիկայով միջոցառում տեղ ունեցավ առաջին անգամ: Գիտաժողովն անցավ կազմակերպված, միջազգային լավագույն չափանիշների մակարդակով: Արտասահմանյան մասնակիցները, որոնց մեծագույն մասն առաջին անգամ էր այցելում Հայաստան, բարձր կարծիք կազմեցին Հայաս-տանի, նրա գիտնականների, գիտաժողովի կազմակերպման որակի, հայկական ավանդական հյուրընկալության մասին: Ստեղծվեցին նոր կապեր, հիմքեր դրվեցին հետագա համագործակցության համար: Գիտաժողովի՝ Հայաստանին և Մերձավոր Արևելքին առնչվող զեկուցումները հրատարակվեցին հայաստանյան «Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies» հանդեսի վերջին համարում (2013-14, VIII/1-2): Գիտաժողովը ևս մի քայլ էր հայկական ժամանակակից գիտությունը միջազգային համատեքստում ընդգրկելու ուղղությամբ:

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ   Ա. Ե.