ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ Վ. Բ., ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Հ. Ս., Ռուսաստանի   հայ   գաղթօջախների  պատմություն, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, 2015, 441 էջ:

Հայերը  հոծ  սփյուռք  ունեցող   այն ժողովուրդնե-րից  են, որոնց պատմության և մշակույթի մի զգալի հատվածը կերտվել է հայրենի հողից ու երկրից դուրս՝ օտար աշխարհներում: Եվրոպայի և աշխարհի բազմա-թիվ երկրներում տարբեր դարաշրջաններում, բազմա-զան հանգամանքների ու գործոնների թելադրանքով  առաջացել են հայկական գաղթօջախներ: Սակայն դրա գլխավոր պատճառը հայ ժողովրդի պատմական անա-գորույն ճակատագիրն է: Հայրենիքում ստեղծված անբարենպաստ, տնտեսական, քաղաքական ու ան-մարդկային պայմանները հայությանը ստիպել են զանգվածաբար արտագաղթել և բախտ որոնել այլ երկրներում: Դարեր ի վեր հայ ժողովրդի  հարյուր հազարավոր զավակներ հեռացել են Հայրենիքից և ապաստան են գտել Ռուսաստանում, որը մոտ էր  Հայաստանին, իսկ մշակութային ու դավանաբանական առումով բավական հոգեհարազատ էր:

Ռուսաստանի տարածքում եղած հայկական գաղթօջախների վերաբերյալ (ձևավորումից մինչև մեր օրերը) հիմնարար աշխատություն է գրվել ՀՀ ԳԱԱ  պատմության ինստիտուտում. հեղինակներն են անվանի պատմաբան, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Վլադիմիր Բարխուդարյանը և պատմագիտության թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի Հայ գաղթօջախների և սփյուռքի պատմության բաժնի երիտասարդ  գիտաշխատող Հովիկ Ալեքսանյանը: «Ռուսաս-տանի հայ գաղթօջախների պատմությունը» հրատարակության է երաշխավորվել   ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի կողմից (գրախոս՝ ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ա. Խառատյան), տպագրվել  է ՀՀ Սփյուռքի նախարարության դրամաշնորհով: Աշխատու-թյունը բաղկացած է ներածությունից, երկու ծավալուն բաժիններից, վերջաբանից, օգտագործ-ված աղբյուրների և գրականության ցանկից, անվանացանկից: Առաջին բաժնում («Ռուսաս-տանի հայկական գաղթօջախները սկզբնավորումից մինչև 1917 թ.: Գաղթօջախների տնտե-սական, հասարակական, հոգևոր-մշակութային կյանքը»)նախ տեսականորեն հիմնավորվում է այն հայեցակետը, որ Ռուսաստանի տարածքում հայկական գաղօջախների առաջացումը կապված է հայ-ռուսական հարաբերությունների սերտացման հետ: Ուշ միջնադարի դժնդակ ժամանակաշրջանում հայ քաղաքական միտքը տենդագին ելք էր որոնում Հայաստանը թուրքական և պարսկական տիրապետություններից ազատագրելու նպատակով՝ հանգելով այն եզրակացության, որ դա հնարավոր է իրագործել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ: Միաժամանակ, ռուսական հզորագույն կայսրությունն իր հերթին ձգտում էր ընդարձակել հարավային սահմանները և այդ նպատակով փորձում էր բարոյաքաղաքական կամուրջներ

ձևավորել՝ հենվելով հարավում ապրող դավանակից ժողովուրդների՝ հայերի և վրացիների վրա: Հստակ մատնանշվում է, որ ռուսական կայսրության այդ քաղաքականությունը համ-ընկնում էր Այսրկովկասի ժողովուրդների և հատկապես հայության ազատագրական ակնկալիքների ու հույսերի հետ:

Ահա այսպիսի նպաստավոր բարոյաքաղաքական իրավիճակում  Ռուսաստանի մի շարք վայրերում՝ Աստրախանում, Հյուսիսային Կովկասում, Մոսկվայում, Պետերբուրգում, Նոր Նախիջևանում հիմնադրվեցին և հետզհետե ստվարացան հայկական գաղթօջախները: Թերևս միայն բացառություն էին կազմում Ղրիմի հայ համայնքները, որտեղ հայերը հաստատվել էին ավելի վաղ՝ սկսած XI դ. վերջերից:Նշվում է, որ Ղրիմում  հայ բնակչությունը հաստատվել էր թաթարներիգալուց առնվազն մեկուկեսդարառաջ: Հետաքրքրական է, որ հայ գաղթօջախնե-րը տեղաբաշխված էին միջնադարյան Ղրիմի գրեթե բոլոր նշանավոր կենտրոններում: Ղրիմի հայկական գաղթօջախների ոչ պաշտոնական կենտրոնը մեծահռչակԿաֆան էր, որը XIV-XX դդ. ուներ 70 հազար  բնակիչ, որի 2/3-ը կազմում էին հայերը: Փաստառատ տվյալներով ներ-կայացված են ղրիմահայության հարյուրամյակների պատմությունը՝ կենցաղը, զբաղմունքն-երը, վարչական և իրավական կացությունը, եկեղեցական, ազգային և մշակութային կյանքը:

Այնուհետև աշխատության էջերում հաջորդաբար տրված են Աստրախանի, Հյուսիսային Կովկասի,ՆորՆախիջևանի,Մոսկվայիև Պետերբուրգի հայկական գաղթօջախների ստեղծ-ման ու զարգացման գործընթացները՝ փուլ առ փուլ, դետալ առ դետալ, մեծ հիմնախնդիրնե-րից մինչև մանրուքները: Հնարավորինս գիտական փաստառատությամբ ներկայացված են վերոնշյալ գաղութների հայության ժողովրդագրական տեղաշարժերն  ու ուղիները, դարերի ընթացքում ստեղծված նյութական ու հոգևոր արժեքները, կրթական համակարգը, մշակու-թային օջախները, պարբերական մամուլն ու գրական կյանքը, բնակչության առօրյա զբաղ-մունքների եկամտաբերությունն ու առանձնահատկությունները:

Կարևոր ու հետաքրքիր տեղեկություններ են հաղորդվում Մոսկվայի և Պետերբուրգի հայկական գաղութների ձևավորման ու հետագա բարգավաճման վերաբերյալ: Նշվում է, որՄոսկվայում հայերի գտնվելու վերաբերյալ առաջին հիշատակումները վերաբերում են XIV դ. երկրորդ կեսին (էջ 150): Մոնղոլ-թաթարական լծի թոթափումից հետո հայերի հոսքը դեպի Մոսկվա ավելի աշխույժ է դառնում: Այն առավել ուժեղանում է XVII դ. առաջին կեսից, երբ ռուսական կայսրության մայրաքաղաք էին գալիս ոչ միայն Հայաստանից, այլև Անդրկովկասի հայաբնակ բազմաթիվ վայրերից, Ղրիմից,Աստրախանից և այլ տեղերից:

Հատկանշական է  այն դիտարկումը, որ, ի տարբերություն Ռուսաստանի տարածքում ձևավորված մյուս հայկական գաղութների, որոնց ինքնավարությունը մարմնավորում էին ռաթհաուզները կամ մագիստրանտները, Մոսկվայի և Պետերբուրգի պարագայում այդ դերը կատարում էր հայերին միավորող միակ ազգային ու համազգային կազմակերպությունը՝ Հայ առաքելական եկեղեցին:

Աշխատության երկրորդ բաժնում («Ռուսաստանի հայկական համայնքները խորհըր-դային տարիներին: ՌԴ համայնքն արդի փուլում») ներկայացված է իրավիճակը հայկա-կան

գաղթօջախներում ցարական իշխանության տապալումից հետո՝ խորհրդային վարչակարգի ավելի քան 70 տարիների ընթացքում, ինչպես նաև արդի շրջանում:

Ճշմարտացի մոտեցում է ցուցաբերված պատմական իրադարձությունների նկատմամբ, դրանց ազդեցությունը հայկական գաղթօջախների վրա՝ առանց դույզնինչ չափազանցնելու կամ նվազեցնելու: Այո, Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով  Ռուսաստանի հայ համայնքների հայության թվաքանակը շեշտակի աճեց, իսկ 1917 թ. փետրվարյան հեղափոխությունը այդ երկրի հայաբնակ շրջաններում ազգային կյանքի զարգացման հզոր խթան դարձավ:Սակայն դա երկար չտևեց: Իշխանության գլուխ անցած բոլշևիկները ազգային հարցի հանդեպ շուտով որդեգրեցին բոլորովին նոր մոտեցում: Արդեն 1918 թ.  հունիսի 12-ին ՌԽՖՍՀ ժողկոմխորհը դեկրետ է ընդունում «Հայկական ազգային խորհուրդները, պաշտպա-նության խորհուրդները, ռազմահեղափոխական կոմիտեները և մյուս բուրժուական կազմա-կերպությունները լուծարելու մասին»: Վերոնշյալ կառույցների լուծարումից հետո նրանց գույքն ու կապիտալը, զբաղեցրած շինությունները դրվում էին Հայկական գործերի կոմիսա-րիատի ենթակայության ներքո: Իսկ այն վայրերում, որտեղ Հայկական գործերի կոմիսարի-ատը բաժանմունքներ չուներ, գույքը հանձնվում էր տեղական խորհուրդներին: Չնայած ստեղծված ռազմաքաղաքական բարդ իրավիճակին(նախագահ՝ Վ. Ավանեսով, տեղակալ՝ Վ.Տերյան),կոմիսարիատը Ռուսաստանի հայերի ազգային կյանքի ղեկավարությունը վերցրեց իր ձեռքը և կարողացավ քարոզչական ու լուսավորական զգալի աշխատանք կատարել մշա-կութային և կրթական ոլորտներում, ինչպես նաև օգնել մեծաթիվ հայ գաղթականներին ու կարիքավորներին:

Աշխատության էջերում առաջին անգամ ներկայացվում են 1920-1930-ականթթ. Խորհրդա-յին Ռուսաստանում ձևավորված հայկական ազգային գյուղխորհուրդներն ուշրջանները, այն-տեղ առկա կրթամշակութային կյանքը, դպրոցը, գրական անցուդարձը: Քչերին է հայտնի, որ 1925 թ. մարտի 10-ին Հյուսիս-կովկասյան երկրամասի Մայկոպի օկրուգի կազմում հիմնվել է Հայկական ազգային շրջանը, որը կազմավորվել է գլխավորապես հայերով բնակեցված գյու-ղական խորհուրդներից, իսկ շրջկենտրոնը Ելիսավետպոլսկոյե (Շահումյան) գյուղն էր: Հայ-կական ազգային շրջանը, փաստորեն, զբաղեցնում էր Մայկոպի օկրուգի հարավ-արևմտյանմասը, սահմանակից էր Կուբանի և Չերնոմորիեի օկրուգներին՝ կազմելով 1,286 քռ. կմ տարածք (էջ 225):

1927-1928 թթ.այնտեղ բացված 23 հայկական դպրոցներում սովորում էին1120 աշակերտ-ներ: Հաջողությամբ գործում էր հայկական թատրոնը, հրատարակվում էր «Մուրճ-մանգաղ» պարբերականը, տպագրվում էր հայ գրականություն:

Հետաքրքիր է նշել, որ 1931 թվականից սկսվել է շրջանային աշխատակազմի և գյուղական կազմակերպությունների հայացումը և անցումը հայերեն գործավարությանը, սակայն, այնուամենայնիվ, այն արմատավորել չի հաջողվում: Այս առումով մեջբերված են բազմաթիվ փաստեր ու թվեր՝ տարբեր ատյաններում ընդունված որոշումներից ու արձանագրություն-ներից:

ՌԽՖՍՀ-ում երկրորդ հայկական ազգային շրջանը կազմավորվել է Դոնում՝ 1926 թ. (Մյասնիկյանի ազգային շրջան), որի կենսագործունեությունը նույնպես բավարար չափով լուսաբանվել է աշխատության մեջ:

Ուշագրավ, փաստառատ տվյալներ է պարունակում «Հայության թվաքանակն ու տեղա-բաշխումը ՌԽՖՍՀ-ում 1920-1989 թթ.» գլուխը, որտեղ զետեղված բազմաթիվ աղբյուրները տվյալներ են տալիս Ռուսաստանի տարածքում՝ ըստ շրջանների հայության թվաքանակի, տեղաբաշխվածության, սեռի, սոցիալական վիճակի, զբաղմունքների, գրագիտության աստի-ճանի վերաբերյալ: Հետաքրքիր նյութեր է պարունակում «Հայության հոգևոր-եկեղեցական կյանքը ՌԽՖՍՀ-ում» գլուխը. դրանք  իրական պատկերացում են տալիս խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո Ռուսաստանի հայկական թեմերում ստեղծված անմխի-թար ու ծանր իրավիճակի մասին: Այս մասին հետևյալն է փաստարկվում.«1930-ական թթ. հայ հոգևորականությունը բռնաճնշվեց, որի արդյունքում, փաստացիորեն, Հայ Առաքելական եկեղեցու կառույցը ՌԽՖՍՀ տարածքում, մասնավորապես, Հյուսիսային Կովկասում վերացվեց: Փակվեցին, ապա տարբեր տարիների վերացվեցին Արմավիրի, Աստրախանի, Նոր Նախիջևանի, Կրասնոդարի, Ստավրոպոլի, Սուրբ Խաչի (Բուդյոնովսկի), Պյատիգորսկի, Գրոզնու, Ղզլարի, Մոզդոկի և այլ բնակավայրերի հայկական եկեղեցիները» (էջ 330):

Բազմաթիվ փաստեր վկայում են, որ 1930-ական թթ. իսկական արշավ է սկսվել Ռուսաս-տանի տարածքում գտնվող հայկական եկեղեցիների ու պաշտամունքային այլ օջախների դեմ. նրանց ունեցվածքը բռնագրավել են, հոգևորական դասը ենթարկվել է հալածանքների:

Աշխատության վերջին գլուխը («ՌԴ համայնքն արդի փուլում: Թվաքանակի ու տեղա-բաշխման ընդլայնում, ինքնակազմակերպական խնդիրներ») ներկայացնում է վերջին շրջանում Ռուսաստանի հայ (և ոչ միայն հայ)համայնքներում ընթացող ժողովրդագրա-կան գործընթացների թարմ պատկերը, ռուսաստանաբնակ հայության քաղաքական, սոցիա-լական, մշակութային հիմնախնդիրները: Աշխատության հեղինակները փաստարկում են, որ հետխորհրդային տարիներին ՌԴ հայության թվաքանակի շարունակական աճն այդ երկրի հայկական համայնքը դարձրել է խոշորագույնն աշխարհում, որի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային ներուժը լիովին բացահայտված չէ:

Ամփոփելով նշենք, որ Վ. Բարխուդարյանի և Հ. Ալեքսանյանի հեղինակած սույն աշխատությունը հայ պատմագիտության մեջ առաջին ամբողջական երկն է, որը տալիս է Ռուսաստանի հայ գաղթօջախների պատմության հնարավորինս սպառիչ պատկերը՝ կազմավորման ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Գիրքը շարադրված է գիտական բարեխղճությամբ, բարձր պատասխանատվությամբ, անկողմնակալությամբ: Օգտագործված են բազմաթիվ սկզբնաղբյուրներ, վավերագրեր, մենագրություններ, հոդվածներ, պարբե-րականներ, կայքէջեր (հայերեն և օտար լեզուներով), որոնք առավել ևս բարձրացնում և շահեկան են դարձնում գրախոսվող աշխատության գիտական վարկանիշը:

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ  Ա. Հ.

Պատմական  գիտությունների թեկնածու