ԳՐԱԽՈՍԱԿԱՆՆԵՐ

ԳԻՏԱԿԱՆ  ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ  ԷԴՈՒԱՐԴ  ՄԱՐԳԱՐՅԱՆԻՆ

Է. Ս. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ,  Ընտրանի. Գիտություն մշակույթի մասին և դարաշրջանի հրամայականները, Մ.-ՍՊԲ, «Հումանիտար» նախաձեռնությունների կենտրոն, 2014, 656 էջ:

Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրո-ֆեսոր, անվանի մշակութաբան, մեծ հումանիստ Էդուարդ Սարգսի Մարգարյանը (1929-2011)  ավելի քան կես դար աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ փիլիսոփայու-թյան, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտում: Երկարատև գիտական գործունեության ընթացքում Է. Մարգարյանը հրապարակել է շուրջ 200 աշխա-տություն, այդ թվում՝ ավելի քան 30 մենագրություն, որոնք տպագրվել են Հայաստանում, Ռուսաս-տանում և աշխարհի այլ երկրներում: Է. Մարգա-րյանը 2006 թ. ընտրվել է Ռուսաստանյան մշակու-թաբանական (գիտակրթական) ընկերության պատ-վավոր անդամ: 2009 թ. պետերբուրգյան փիլի-սոփայական օրերի շրջանակում Սանկտ Պետերբուրգում կազմակերպվել է Է. Մարգարյանի ծննդյան 80-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողով, որի նյութերը հետագայում ամփոփվել են գիտական հոդվածների ժողովածուում[1]:

2014 թ. Մոսկվա-ՍանկտՊետերբուրգի հումանիտար նախաձեռնությունների կենտ-րոնը ծննդյան 85-ամյա հոբելյանի օրերին «Մշակութաբանություն. XX դար» մա-տենաշարով լույս է ընծայել Է. Ս. Մարգարյանի երկերի ընտրանին[2], որում ընդգրկվել են նրա զուտ մշակութաբա-նական հիմնարար հետազոտությունները՝ «Մշակույթի տեսության ակնարկներ», «Մշակույթի տեսությունը և ժամանակակից գիտությունը», «Մշակույթի մասին գիտությունը և դարաշրջանի հրամայականները», ինչպես նաև երկու ոչ ծավալուն գործեր, որոնք Է. Մարգարյանի գիտական ժառանգության կարևոր մասն են:

«Ընտրանին» կազմող և պատասխանատու խմբագիր Ա. Վ. Բոնդարևը իր ամփոփիչ խոսքը[3] սկսում է հետևյալ կերպ. «Յուրաքանչյուր գիտության մեջ կան խորհրդա-նշական դեմքեր, որոնք նշանակալի չափով որոշում են դրա ընդհանուր զարգացման ու հետազոտական որոնումների բովանդակությունը: XX դարի երկրորդ կեսի հայրե-նական մշակութաբանության համար այդպիսի նշանավոր դեմքերից մեկը Էդուարդ  Սարգսի  Մարգարյանն էր»[4]: Է. Մարգարյանի կարծիքով՝ թեև մշակութաբանության գաղափարն ու հասկացությունը իրարից անկախ ծնվեցին Արևմուտքում (Գերմա-նիայում և ԱՄՆ-ում), սակայն այնտեղ մինչև այսօր դրանք չեն ընկալվում իբրև գիտա-կարգ: Այս հասկացության նկատմամբ ավելի մեծ հետաքրքրություն առաջացավ մոտ քառասուն տարի անց, երբ մշակութաբանությունն արդեն էականորեն զարգացել և հիմնավորվել էր Հայաստանում[5]: Ռուսաստանի գիտական շրջանակներում Է. Մարգարյանը ճանաչվում է իբրև «ռուսական մշակութաբանության սկզբնավորող»[6]. «Շնորհիվ Է. Մարգարյանի եռանդուն ջանքերի և հաստատակամության՝ մշակութա-բանությունը հաստատվեց սոցիալ-հումանիտար գիտությունների գիտակարգային դաշտում՝ գրեթե ողջ հետխորհրդային տարածքում»[7]:

«Մշակույթի տեսության ակնարկների»[8] առաջին մասի բաժինները նպատակա-ուղղված են մշակույթի էության բացահայտմանն ու բնութագրմանը: «Մշակույթ» հասկացության ճանաչողական գործառույթը, համաձայն Է. Մարգարյանի, հանգում է մարդկային գործունեության ընդհանուր յուրահատկության ու կյանքի կենսաբա-նական ձևերից տարբերության հաստատագրմանը: Նշված հասկացության արտա-հայտությունը ոչ այլ ինչ է, քան մարդկանց գործունեության յուրահատուկ եղանակ և դրա արդյունքներում առարկայացած հետևանք: Մարդու մշակած արտակենսաբա-նական համակարգը իր գործառույթները կատարում է երկու հիմնական հարթու-թյունում՝ հասարակության՝ իբրև գործողության կոլեկտիվ սուբյեկտի ու արտաքին բնական միջավայրի, և մարդկային անհատների փոխազդեցության պլաններում՝ վեր-ջինիս գործողությունները կարգավորելով, համակարգելով և ուղղորդելով սոցիալական որոշակի նշանակալից նպատակների նվաճմանը: Ըստ գիտնականի՝ «մշակույթ» հասկացությունը կարելի է սահմանել որպես մարդկանց կոլեկտիվ կյանքի յուրահա-տուկ գործառույթ, որը մշակվում է արտաքին միջավայրի նկատմամբ նրանց յուրահա-տուկ աշխատանքային ակտիվ հարաբերության գործընթացում: Մշակույթը, լինելով մարդկային գոյության ու գործունեության ընդհանուր եղանակ, առարկայանում է զա-

նազան արդյունքներում: Մշակույթը, իբրև մարդկային գործունեության արդյունք, կարող է ընդգրկել սոցիալական համակարգի գործառնության համար ինչպես դրա-կան, այնպես էլ բացասական նշանակության տարրեր: Մշակույթն իր հիմքում խորա-պես տեխնոլոգիական է՝ որքանով այն մշակվել է որպես ամենատարբեր հիմնախըն-դիրների (որոնք ծագում են մարդկանց բազմաբնույթ գործունեության ընթացքում) լուծման եղանակների ու միջոցների յուրահատուկ համակարգ:

«Ակնարկների» երկրորդ մասը նվիրված է մշակութային պատմական տիպաբա-նության հիմնախնդիրների քննությանը: Նրա մշակած հասկացությունների շնորհիվ հնարավոր են դառնում սոցիալ-պատմական համակարգերի հետազոտումն ու վերարտադրումը: Է. Մարգարյանն առաջադրեց «լոկալ մշակույթ» (քաղաքակըրթ-ություն) տերմինը. համարժեք մշակույթների հայեցակարգի ներկայացուցիչները նկատի են առնում հենց լոկալ մշակութային-պատմական համակարգերը, իսկ «մշակույթ» (քաղաքակրթություն) ընդհանուր հասկացությունը կարող է տրամաբանորեն կառուցվել նաև այլ կերպ և արտահայտել արդեն ոչ թե մշակույթի լոկալ կազմա-վորումները, այլ դրանց համապատասխան ընդհանուր տիպերը:

Ուշագրավ է, որ «լոկալ մշակույթ» հասկացությունը, հետազոտողի ուշադրությունը ակամա հրավիրելով տարբեր ժողովուրդների մշակութային-պատմական գործունե-ության յուրահատկությունների վրա, ըստ էության, տեսադաշտից դուրս է թողնում դրան հատուկ ընդհանուր գծերը: Իսկ այդ գծերը չեն կարող բացահայտվել առանց այլ կարգի հասկացությունների ներմուծման՝ ուղղված արդեն ոչ թե հետազոտվող օբյեկտ-ների անհատական յուրահատկության վերարտադրությանը, այլ դրանց բովանդակա-յին ընդհանրության բացահայտմանը: Այս կարգի հասկացությունները Մարգարյանն անվանում է ընդհանուր պատմատիպաբանական: Այստեղ հետազոտողը գործ ունի համաշխարհային պատմական գործընթացի ընդհանուր ու տարբերիչ գծերի փոխհա-րաբերության խնդրի հետ՝ ժամանակային ու տարածական լայն չափումներով:

«Ընտրանու»  մեջ  ընդգրկված  ոչ ծավալուն  աշխատանքներից առաջինում[9] գիտ-նականը նշում է, որ տեսական նախադրյալների հիմքում ինքնակազմակերպման սկզբունքներն են: Դրանք արտացոլում են տեղեկատվորեն կարգավորվող համակար-գերի ընդհանուր օրինաչափությունները, որոնք միջավայրի հետ փոխազդեցության ընթացքում ընդունակ են հարմարվողական ինքնաուղղման և առաջադիմական էվոլ-յուցիայի՝ հակադարձ կապի մեխանիզմների օգտագործմամբ: Այս համատեքստում մշակույթը ևս դիտարկվում է որպես սոցիալական ինքնակազմակերպման եղանակ: Մյուս գրքույկում,[10] անդրադառնալով նաև արդի ԳՏՀ հիմնահարցերին, նշում է, որ դրանք լուծում են հիմնարար կառավարչական խնդիրներ: Աստիճանաբար ավելի

ակնհայտ է դառնում, որ ԳՏՀ ռազմավարական նշանակությունը երկու հիմնարար տեխնոլոգիաների համապատասխանեցման ու համակարգային հարաբերակցության հաստատման մեջ է. նյութական տեխնոլոգիայի, որի շնորհիվ  իրականանում է հասարակության և բնական  միջավայրի փոխազդեցությունը, և սոցիալական տեխնոլո-գիայի, որն ուղղված է մարդկանց միջև հարաբերությունների կարգավորմանն ու հա-սարակական օրգանիզմի պահպանմանը: Ուստի գիտատեխնիկական հեղափոխու-թյուն ասելով պետք է հասկանալ ոչ միայն հեղափոխական տեղաշարժերը նյութական տեխնոլոգիայում և բնագիտության համապատասխան բնագավառներում, այլև նման-օրինակ տեղաշարժերը սոցիալական տեխնոլոգիայում, ինչպես և այն հասարա-կական գիտությունների ոլորտներում, որոնք կոչված կատարելագործելու դրանք:

«Ընտրանու» երկրորդ ծավալուն հետազոտությունը[11] նվիրված է մշակույթի տեսու-թյան տրամաբանական-մեթոդաբանական հարցերի քննությանը: Է. Մարգարյանը

ԽՍՀՄ-ում առաջիններից մեկն էր, որ հանդես եկավ մշակութաբանության՝ իբրև հասարակագիտության յուրահատուկ բնագավառի առանձնացման անհրաժեշտու-թյան պահանջով:

Հետազոտության առաջին բաժինը սկսվում է Լ. Ուայտի հայացքների քննադատական վերլուծությամբ: Մշակութաբանը Լ. Ուայտի աշխատանքների քննությամբ  վերհանեց նրա հայացքների ինչպես ուժեղ, այնպես էլ թույլ կողմերը: Անհրա-ժեշտություն առաջացավ դրանք լրացնելու, հարստացնելու՝ օգտագործելով պատմու-թյան մատերիալիստական ըմբռնման տեսության հիմնարար գաղափարները: Հաջորդ բաժնում մշակույթը քննվում է իբրև համակարգ: Զարգացնելով դոկտորական ատե-նախոսության մեջ առաջ քաշված համակարգային մոտեցման գաղափարները՝ Է. Մարգարյանը մասնավորապես առանձնացնում է մշակույթի սոցիո-կարգավորիչ, բնական-էկոլոգիական և հասարակական-էկոլոգիական   ենթահամակարգերը, որոնք ոչ թե ինքնաբավ կազմավորումներ են, այլ մարդկային գործունեության միջոցների փոխկապված և փոխապահովող համալիրներ: Մշակույթի այս ենթակարգերի տարբե-րակումը տեսական հիմք ստեղծեց ընդհանուր համակարգային մոդելի մշակման համար՝ հիմնված  հասարակության զարգացման իրական գործընթացների վրա:

Մշակույթի համակարգային հետազոտության արդյունքում Է. Մարգարյանը առա-ջադրում է նոր սահմանում, որը մշակույթի տեսության, մշակութաբանության հիմքն է: «Մշակույթ» երևույթի դասին են պատկանում վերկենսաբանական, հասարակական կյանքի ծագման ու հետագա զարգացման գործընթացում մշակված միջոցները, որոնք ապահովում են դրանց ակտիվությունը կենսագործունեության տարբեր ոլորտներում: Մշակույթի՝ որպես մարդկանց գործունեության միջոցի այս հիմնարար  հատկու-թյունը  արտահայտում է դրա  բուն էությունը և միասնականացնում բոլոր բնութա-գըրերը: Նշված հատկության առանձնացումը թույլ է տալիս մշակույթը դիտարկել լայն

առումով՝ որպես ցանկացած հասարակության համընդհանուր հատկանիշ՝ անկախ զարգացման մակարդակից:

«Մշակույթ» հասկացության ճանաչողական նշանակությունն այն է, որ հնարավո-րություն է տալիս հստակ սահմանազատելու մարդկային և կենդանական աշխարհնե-րի կենսագործունեությունը: Դրա համար էլ Է. Մարգարյանը մարդկային գործունեու-թյունը սահմանում է որպես սոցիալական ակտիվություն, որը ծրագրավորվում և իրականացվում է մշակույթի մեխանիզմների օգնությամբ:

Մենագրության երկրորդ բաժնում առանձնացվում է հիմնախնդիրների երեք խումբ: Առաջինը վերաբերում է ընդհանուր մշակութաբանական սկզբունքների կիրառմանը: Երկրորդը կապված է տվյալ սկզբունքներին առնչվող հիմնարար տեսական և մեթոդաբանական խնդիրների լուծման հետ, որոնք ծագում են մշակույթի պատմական հետազոտության ընթացքում: Ինչ վերաբերում է երրորդ խմբին, ապա դա յուրահա-տուկ բնույթ ունի և կապված է մշակույթի տեսության կիրառական, սոցիալ-կառա-վարչական հնարավորությունների բացահայտման հետ: Այս հիմնախնդիրներին հա-մապատասխան՝ ընդհանուր մշակութաբանությունից բացի, կարելի է առանձնացնել նաև մշակութաբանության ծագումնաբանական, պատմական և կիրառական ենթա-բաժիններ, որոնք կազմում են մենագրության հաջորդ բաժինների բովանդակությունը:

Հատուկ ենթաբաժին է նվիրված մշակութային ավանդույթների՝ որպես սոցիալա-կան կենսափորձի կուտակման և հաղորդման որակապես նոր մեխանիզմի քննու-թյանը: Մշակութային ավանդույթը հանդես է գալիս իբրև  հասարակության սոցիալա-կան ինքնակազմակերպման համակարգի միջուկ:

Երրորդ մենագրությունը[12] նվիրված է ինքնակազմակերպման սոցիոմշակութային տիպի մասին գիտելիքների կարևոր դերի հիմնավորմանը: Մարդկային հասարա-կությունը, լինելով ադապտիվ համակարգերի տարատեսակ, վերջին հարյուրամյակ-ների ընթացքում թևակոխել է զարգացման ծայրահեղ ապակառուցողական ուղի: Այդ հիմնախնդրի լուծման մեջ որոշիչ դերը պետք է ստանձնեն մշակույթի մասին գիտությունները՝ մշակույթի ընդհանուր տեսություն, ավանդութաբանություն, ժամանակա-կից համաշխարհային քաղաքակրթության դինամիկայի  տեսություն:

Մենագրության մեջ Է. Մարգարյանը շարունակում է խորացնել մշակույթի տեսու-թյան հիմնարար հասկացությունների սահմանումները: Մշակույթը ներկայանում է որպես մարդկային գործունեության ունիվերսալ եղանակ (տեխնոլոգիա): Ըստ նրա՝ «մշակույթ» և «տեխնոլոգիա» հասկացությունները փոխլրացնում են միմյանց: Իսկ մշակութաբանությունը գիտություն է մշակույթի՝ որպես յուրահատուկ երևույթի մասին, որը նախ արտահայտում է կյանքի էվոլյուցիոն ինքնակազմակերպման որակապես հատուկ եղանակը՝ բնորոշ հասարակական կյանքի համակարգերին, ինչպես

նաև գիտություն է տարածության ու ժամանակի մեջ տվյալ երևույթի  վերար-տադրողական դինամիկայի օրենքների մասին:

Գրքում արծարծվում են նաև  մշակութային ավանդույթներին վերաբերող հարցեր: Ավանդույթը խմբային գործունեության կարծրատիպ է, որի հիմքում ուսուցումն է: Մշակութային ավանդույթների շարժընթացը մշակույթի վերարտադրության և փոփոխությունների մեխանիզմն է:

Մենագրության վերջին երեք բաժինները նվիրված են ժամանակակից համաշխարհային քաղաքակրթության հիմնախնդիրների լուծմանը: Է. Մարգարյանի կար-ծիքով՝ համաշխարհային քաղաքակրթությունը համընդհանրացման դարաշրջանի ծնունդ է: Հեղինակն առաջադրում է համալիր սոցիոմշակութային նախագծեր՝  որպես հիմնարար տեսությունները քաղաքակրթության զարգացման հետ կապակցելու եղանակներ: Աշխատանքն ավարտվում է ՄԱԿ-ի՝ որպես համաշխարհային քաղաքակրթության ընդհանուր կարգավորիչ օղակի բարեփոխման առաջարկներով:

Ավելի քան կեսդարյա գիտական գործունեության ընթացքում Է. Մարգարյանը երբեք գաղափարախոսական ճնշումների չի ենթարկվել, ուստի նրա հետազոտություններով ժամանակին մեծապես հետաքրքրվել են նաև արտասահմանում: Ուսումնասիրու-թյունները միշտ էլ աչքի են ընկել նորարարությամբ, ակադեմիական բարձր մակարդա-կով, որի շնորհիվ էլ ժամանակի ընթացքում չեն  կորցրել իրենց գիտական արժեքը և արդիականությունը:

Գրախոսվող աշխատությունները Մարգարյանի մշակութաբանական հայեցակարգի պատմատրամաբանական զարգացման ավելի քան 45-ամյա ուղին են ներկայացնում: Հատկապես «Ընտրանու» մեջ ընդգրկված աշխատությունների շնորհիվ Է. Մարգարյանը ճանաչվում է որպես մշակույթի տեսական հիմնախնդիրների լավագույն հետազոտող: XX դարում Վ. Օստվալդից (1853-1932) ու Լ. Ուայտից (1900-1975) հետո մշակութաբանության «երրորդ ծնունդն» ու զարգացումը իրավամբ կապվում է նրա անվան հետ: Այս  աշխատությունները կարելի է  համարել արևմտյան ու ռուսական գիտական գրականու-թյան քննադատական վերլուծության, ստեղծագործական զարգացման, բանավիճելու ար-վեստի, գիտական էթիկայի սկզբունքների կիրառման փայլուն օրինակներ, որոնք կարող են յուրատեսակ «վարպետության դասերի» դեր կատարել սկսնակ գիտնականների, մշակութաբանների համար:

«Ընտրանու» առանձին  բաժիններ նվիրված են Է. Մարգարյանի կյանքի ու գործունեու-թյան ժամանակագրությանը, մատենագիտությանը:

Ժողովածուն աչքի է ընկնում հրատարակչական բարձր մակարդակով, արժե նշել նաև սարյանական մոտիվներով արված   ձևավորման   մասին (նկարիչ՝  Պ. Պ. Եֆրեմով):

Հատորը հրատարակվել է հեղինակի քրոջ՝ Ի. Ս. Մարգարյանի նյութական հոգածությամբ:

ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ    Մ.  Ն.

Փիլիսոփայական  գիտ. թեկնածու

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ Ս. Գ.

Փիլիսոփայական  գիտ. թեկնածու

Заметки

[←1]

Культурология и глобальные вызовы современности: к разработке гуманистической идеологии самосохранения человечества: Сборник научных статей, посвященный 80-летию Э. С. Маркаряна (Под общ. ред. А. В. Бондарева и Л. М. Мосоловой), СПб., 2010.

[←2]

Маркарян Э. С. Избранное. Наука о культуре и императивы эпохи(Отв. ред. и составитель А. В. Бондарев), М.-СПб., 2014, 656 с.

[←3]

Бондарев А. В. Третье рождение культурологии: Вклад Э. С. Маркаряна в разработку культурологической теории культуры. В кн. Маркарян Э. С., Избранное…, с. 563-625.

[←4]

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 563:

[←5]

Маркарян Э. С. Гуманизм 21-го столетия. Идеология самосохранения человечества, Е., 2008, с. 401.

[←6]

Флиер А. Я. К открытию новой рубрики (Философские науки, 2000, 2, с. 17).

[←7]

Бондарев А. В., Ýßí. ³ßË., ¿ç 587:

[←8]

Маркарян Э. С. Очерки теории культуры, Е., 1969.

[←9]

Маркарян Э. С. Инварианты самоорганизации и проблемы эколого- энергетического исследования общества. Пущино, 1981, 19 с.

[←10]

Маркарян Э. С. Культура как способ социальной самоорганизации. Общая постановка проблемы и е¸ анализ применительно к НТР. Пущино, 1982, 15 с.

[←11]

Маркарян Э. С. Теория культуры и современная наука, М., 1983.

[←12]

Маркарян Э. С. Наука о культуре и императивы эпохи, М., 2000, 127 с.