ՀՈԳՈԻ  ԵՎ ԿՅԱՆՔԻ  ՍԿԻԶԲ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐՈՒՄ

ԼԱՉԻՆՅԱՆ  Ա. Ս.

Հայոց ավանդական հասարակարգում հոգու և «կյանքի սկզբի» չափանիշների մասին ձևավորվել են այլևայլ տեսակետներ: Որոշ տեղեկություններ, ինչպես նաև հետազոտությունների ընթացքում հավաքված նյութերը երբեմն հակա-սական են ու տարբեր, բայց և այնպես՝ բացատրելի: Տվյալ աշխատանքում մեզ համար առանցքային աղբյուր են եղել XIX դարավերջին և XX դարասկզբին ազգագրագետների կատարած գրառումները. դրանք համեմատելով վերջին երկու տարվա ընթացքում մեր գրառած ազգագրական նյութերի հետ՝ ակնհայտ է դառնում, որ տվյալ ոլորտում ավանդական պատկերացումները բավական պահպանողական ու գործածելի են մինչ օրս: Ի դեպ, հարկ է նշել, որ այս թեմայով հավատալիքները շատ ավելի հին են, քան քրիստոնեական եկեղեցու գաղափարախոսության տարածման ժամանակները, և այս երկուսը դարերի ընթացքում միախառնվել են իրար:

Հայտնի է, որ ժողովրդական պատկերացումներում մարդու հոգին «առնողն ու տվողը» եղել է Գաբրիել հրեշտակապետը: Մարդիկ հավատում էին, որ երեխան մոր արգանդում շնչավոր է, պարզապես հոգի չունի. «Հոգի էր առնում ծնված րոպեին հրեշտակապետից, որը նաև գրում էր տվյալ մարդու ճակատագիրը»[1]: Նրանք համոզված էին, որ ճակատագիրը գրվում է ծնվելու պահին. «Ժողովրդի կարծիքով, երեխան աշխարհ գալիս (հոգեցեն հոգի բաժանելիս) ծննդկանն Աստծուց ինճ խնդրե, կկատարվի»[2]: Գաբրիել հրեշտակը նախասահմանված օրը իջնում, կանգնում էր հանգուցյալի ոտքերի կողմը և, եթե անձը բարի, առաքինի է եղել, «բարի դեմքով» էր երևում, իսկ եթե մեղսավոր՝ «չար դեմքով» և տանջելով՝ առնում էր հոգին[3]: Այդ իսկ պատճառով, որոշ մարդիկ կարծում էին, որ հղիության արհեստական ընդհատումը մեղք չի կարող լինել՝ արդարանալով, որ. «Փորում էրեխեն պզդիկ է լինում, ի՞նչ հոգի, ի՞նչ մեղք: Հլը ըդուրը ոչ մի բան էլ չկա՝  մի գունդ միս է: Բայց, որ ունենում են, նոր սպանում՝ շատ մեծ մեղք է»:

Բայց շատերն էլ կարծել են, որ երեխայի մեջ հոգի է ձևավորվում այն ժամա-նակ, երբ նա սկսում է սնվել պորտալարով[4], և պատահական չէ այն պատկե-րացումը, թե՝ «Երբ մէկի անգթութիւնը ուզենան ցոյց տալ, կասեն՝ հոգու նմուշ չկայ փորու մէջ»[5] կամ՝ երբ ցանկանում են արտահայտել իրենց վախեցած լինե-լու աստիճանը, ասում են. «Հոկիս փՓրիծս փախեր էր»[6], որտեղ հոգու գտնվելու վայրը փորի հատվածում է արտացոլվում: Այդ է արտահայտում նաև այն ասաց-վածքը, երբ ցանկանալով չար մարդկանց նախատել, ասում են. «Քըզի հոգի յու՞ստ է, շունչք է մըջ քու փորուն»[7]:

Հնում հայ ժողովուրդը պորտին և «պըրտկըտրի»-ի[8] արարողությանը մեծ նշանակություն է տվել, հավանաբար հավատալով, որ այն անմիջական կապ ունի հոգու հետ. Երբ տատմերը ծնունդից հետո կտրում էր երեխայի պորտը, արու զավակի դեպքում այն գցում էր գոմը, որպեսզի երեխան անասնապահ լինի, իսկ եթե աղջիկ էր ծնվում, տան մի անկյունում էին պահում, որպեսզի ամոթխած և տնտես դառնա[9]: Ենթադրվում էր, որ հոգու մասնիկը ինչ-որ տեղ թողնելով՝ մարդն ապագայում անպատճառ կվերադառնա այնտեղ: Ընդհան-րապես, հավատում էին, որ այն վայրը, որտեղ թաղում էին երեխայի պորտի մասը, ապագայում ոչ միայն ազդեցություն կունենար տիրոջ կյանքում[10], այլև որոշելու էր հասարակության մեջ անհատի զբաղեցրած դիրքը: Եթե դա լիներ եկեղեցի կամ դպրոց, ապա մարդը կլիներ կարդացող, շուկա՝ առևտրական, դարբնոց՝ արհեստավոր, փողոց՝ թափառական, տան մի անկյուն՝ ամաչկոտ, տան պատի մեջ՝ տանը նվիրված և այլն[11]: Դրա համար էլ, երբ որևէ մարդու գործերը ձախողվում էին, ասում էր. «Վա՜յ, պորտ կտրող, էս վՓնծ կդրիր, յու՞ր շբրդիր»[12] կամ՝ «Իմալ էլնիմ, իմ պորտն է հըմալ կտրուկ»[13]: Եթե պորտ կտրողը (հիմնականում՝ տատմերը) բարի մարդ էր, երեխան ևս բարի և ազնիվ կլիներ, և ընդհակառակը: Ուստի, երբ երեխան չար էր լինում, «պորտ կտրողին յիշոց կուտան»[14]: Ասում էին՝ եթե պորտ կտրելու ժամանակ «լաց ու կոծ պատահի, երեխան անբախտ կը լինի»[15]: Երբ նորածինը ծնվում էր կիսախեղդ, շնչասպառ կամ անձայն, նորածնի ուշագնաց լինելը վերագրում էին հոգին ընկերքի մեջ անցնելուն, ուստի բացում էին՝ մոտեցնելով կրակին՝ շփելով և մերսելով պորտը, որ տաքությունը գնար դեպի մարմինը և հոգին վերադառնար նորածնի մարմնի մեջ, այն է՝ «հոգևորնայ»[16]: Ուշագրավ է, որ հայոց մեջ կար արմատացած մի սովորույթ՝ կապված ընկերքի[17] հետ (որը նույն պորտի և պորտալարի շարունակությունն է). երբ ծննդաբերությունից հետո այն ընկնում էր, «Դայակը (տատմերը - Լ. Ա.) վերցնում էր ընկերքը և տանում թաղում էր չոր հողի մեջ և տերունական աղոթք ասելով՝ ծեծում, որ «չսաղնա», ապա թե ոչ՝ «կսաղնա» և ծննդկանի սիրտը կըթրթռի, կըմարեմրի, և անհրաժեշտ կլինի նորից գալ «Հայր մեր» ասելով ծեծել մեռցնել ընկերքը, որ ծննդկանը առողջանա»[18]:

Ժողովրդի մեջ բավական մեծ տարածում գտած մեկ այլ տեսակետ գոյություն ուներ, որի համաձայն, հոգին առաջանում էր այն ժամանակ, երբ երեխան սկսում էր շարժվել կամ, ինչպես տարածված էր ժողովրդական խոսքում, «խաղալ»: Եվ միայն խաղից հետո էին հղիություն ընդհատելը մեղք համարում[19]: Երբեմն ասում են, որ 4 ամսական երեխայի մեջ նոր-նոր առաջանում է հոգի, բայց այդ դեպքերում նույնպես ի նկատի ունեն շարժվելու պահը, քանզի հայտնի է, որ երեխան մոր որովայնում սկսում է շարժվել մոտավորապես 4-րդ ամսից[20], թեպետև այն ունի անհատական բնույթ, և տարբեր մարդկանց մոտ այդ «առաջին շարժը» կարող է լինել տարբեր ժամանակահատվածներում:

Հնում արմատացած էր այն հավատալիքը, որ երեխան ինչ անձնավորության առջև առաջին անգամ «խաղա», նրա բնավորությունը կունենա[21] կամ տեսքը. «Ուստի և մայրերն զգուշանում էին, որ առաջին խաղի ժամանակ գեղեցիկ մարդու կամ նախշ ու նկարի առջև կանգնած լինեին, որպեսզի երեխան գեղեցիկ ծնվեր»[22]: Սովորաբար խոսակցության մեջ մեկի տխմարությունը ծաղրելու համար, ասում էին. «Իշու դէմն է խաղցի»[23], կամ, եթե տգեղ երեխա էր՝ «Այս ի՞նչ տգեղ մարդու դէմն է խաղցի»[24]: Այս հավատալիքները, ենթադրում ենք՝ վկայում են այն մասին, որ ամեն դեպքում երեխային ուղղակի «մսի կտոր» չեն համարել, այլ՝ հոգևոր էակ, այդ պատճառով էլ երբեք չեն մերժել կնոջ ցանկությունները  ուտեստի հարցում:

Ներկայացնենք պտղի զարգացման և շնչավորման մասին ժողովրդական պատկերացումների մի տիպիկ օրինակ.

Դեռ չեղած՝ կարծես հոտ էի,

Հորս երակներում դեռ մրուր [25] էի,

Ըստ մանկության՝ ես մի կաթիլ չունեի.

Մայրս ինձ արգանդում ընդունեց զավակ:

Մեկ ամսում ջուր էի,

Երկրորդ ամսում տաքացա և սառա,

Երրորդ ամսում հոգի եկավ, շունչ առա,

Չորրորդ ամսում ըսկսեցի ես աճել մարդու նման:

Հինգերորդ ամսում տեղս նեղ էր, բարձրացա

Վեցերորդ ամսում ըսկսեցի ման գալ՝ թե ծուռ, թե շիտակ,

Յոթերորդ ամսում բեռան նման մորս վրա ծանրացա,

Ութն էլ եկավ, ասին՝ մեկ ամիս մնաց ժամանակ,

Երբ լրացավ 9 ամիս, 9 ժամ՝ խղճուկ մորս բռնեց ցավը

անխնա[26]:

Մարդկային էակի զարգացման հետ կապված պատկերացումները մեկ այլ օրինակում ներկայացված են եռատողի միջոցով, որտեղ կրկին երևում է, որ շունչ կամ հոգի հասկացողությունը առաջանում է ոչ թե բեղմնավորման պահից, այլ պտղի զարգացման ընթացքում, երբ մարմինն արդեն ձևավորված է.

Կաթ էիր՝ դալամայ[27] դառար,

Մարմին հագար, ոսկռացար,

Շունչ առար, աշխարհ եկար [28]:

Ըստ ժողովրդական պատկերացումների՝ մարդը կենդանուց տարբերվում էր նրանով, որ հոգի ունի, իսկ վերջինը՝ միայն շունչ[29]: Համշենցի հայերը գտնում էին, որ կենդանին էլ մարդու պես հոգի ունի. «Մալը հոգի չունենար, ինչպե՞ս պետք է ապրէր»[30]: Նրանք առհասարակ կենդանի արարածներին անշունչ ու անշարժներից տարբերելու համար գործածում էին ուղղակի «Հոգըեօր մալ» ար-տահայտությունը, որ հավասարապես վերաբերում էր թե՛ մարդուն, և թե՛ կենդանիներին: Հոգի ասելով՝ նրանք հասկանում էին այն շարժումը, եռանդն ու կենդանությունը, որ հատուկ է բոլոր կենդանի էակներին, բայց այդ կենդա-նությունն ընդունում էին ոչ թե իբրև ամբողջ օրգանիզմի, կյանքի գործունեու-թյան հետևանք, այլ հակառակը՝ այդ կյանքն ու արարածների գոյությունը՝  օրգանիզմի մեջ ապրող ու պահված, անտեսանելի հոգու արդյունք:Նրանք կար-ծում էին, որ երբ հոգին գնում է, կյանքն էլ է ոչնչանում, և գոյությունը դադարում է: Կենդանիներիսատկելուց հետո նրանց հոգին գնում, կորչում է անասունի հետ, մինչդեռ մարդու մեռնելուց հետո հոգին կենդանի է մնում և մարմնից բա-ժանված ապրում է իր համար նշանակված տեղում՝ սպասելով վերջին դատաս-տանին[31]:

Մարդիկ հոգին և մարմինը դիտարկում էին որպես ինքնուրույն համակար-գեր, որոնք զարգանում էին միմյանցից անկախ. «Թէ այր և թէ կին մարդկանց, թէ ծերունու և թէ երեխայի հոգին միատեսակ և միաչափ է. և հէնց այդ է պատճառը, որ երեխայի մարմինը փոքր լինելով՝ հոգին նեղութիւն է տալիս, և երեխան յա-ճախ լաց է լինում»[32]: Նրանք կարծում էին, որ «Հոգին ու մարմին դուշման (թշնա-մի - Լ. Ա.)  են իրարու, էն վախտ որ մարմին չար էրած կէնէ, հոգին կը մալուլի (տխրել - Լ. Ա.) ու խռովի»[33]: Այդուհանդերձ, պարզաբանում էին՝ մարմինը ենթարկվում է հոգուն, որովհետև հոգին կարող է մարդու կենդանության ժամա-նակ թողնել մարմինը և գնալ: Այդ թափառելու ընթացքում մարմինը բոլորովին անզգա ընկած է մնում, մինչև հոգին նորից վերադառնում է[34]: Մտածում էին, որ մարմինն իր չարագործության ու մեղքերի համար պատասխանատու է հոգուն. «Զէդ անաստուածութիւն որ կէնիս զքու հոգու ջուհապն ի՞մալ կիտաս էնդիու դունին (աշխարհք - Լ. Ա.)»[35]: Հոգին շարունակում է այս աշխարհում ապրել մարդու մարմնից անկախ և սավառնում է դիակի շուրջն այնքան, մինչև մարմինը հողին հանձնեն [36]:

Գոյություն ունեին այլ հետաքրքիր պատկերացումներ ևս, որոնք բացատրում էին հոգու գտնվելու տեղը մարդու մարմնում: Բենսէն ևս գրում էր, որ հոգին մարդու գլխի մեջ է, և դա բացատրում էր «հոգետուն» բառով[37]. երևույթ, որ առ այսօր իշխում է ժողովրդական պատկերացումներում: Համարում էին, որ «Հոգուն հոգի ևս կայ, որովհետև երբ մէկը շատ նեղացնեն և չարչարեն, կասէ՝ չէ՞ զիմ հոգու հոգին հանեցիք»[38]: Իսկ չար մարդկանց համար ընդհանրապես ասում էին, որ նա հոգի չունի, այլ՝  անասունների նման միայն շունչ, որոնց համար ասում էին. «ի՞նչ անհոգի մարդ է»[39]:

Կարծում ենք՝ պատճառն այն է, որ շատերի համար հոգի և խիղճ հասկացու-թյունները բացարձակապես նույնացվում էին, և այստեղից է առաջացել. «Կորի մարդու մալ (ունեցվածք, անասուն), կորի մարդու հոգի»[40] արտահայտությունը, քանի որ մարդը, ի բնե լինելով կասկածամիտ, ինչ-որ բան կորցնելու դեպքում սկսում է զրպարտել դիմացինին և դրանով էլ մեղք է գործում, կորցնում է խիղճը՝ զրկվելով նաև դրախտ գնալու իրավունքից, այսինքն՝ կորցնում է հոգին: «Հոգի կորցնել» բանաձևը առ այսօր գործածվում է ստել, զրպարտել իմաստով[41]:

Այսպիսով՝ մարդիկ հաճախ հոգի, շունչ և խիղճ հասկացությունները նույնացրել են և չեն սահմանազատել: Դա է պատճառը, որ հղիության արհես-տական ընդհատումը նրանք մեղք չեն համարել և արդարացրել են այն դեպքե-րում, երբ հոգու առկայությունը նույնացվել է խղճի հետ, քանի որ տրամաբանա-կան է՝ չծնված երեխան չի կարող ունենալ խղճի զգացում: Արդարացրել են նաև այն պարագայում, երբ հոգին նույնացրել են շնչի հետ, քանի որ երեխան սկսում է շնչել լույս աշխարհ գալու պահից: Իսկ երբ հոգին դիտարկել են որպես կյանքի ոչ նյութական սկիզբ, ապա հղիության արհեստական ընդհատումը հղիության 3-4 ամսից հետո, երբ պտուղը շարժվում է, չեն արդարացրել՝ դա մեղք համա-րելով: Սակայն վերը թվարկված բոլոր դեպքերն էլ հակասում են քրիստոնեա-կան եկեղեցու գաղափարախոսությանը, որի համաձայն, «կյանքի սկիզբ» հաս-կացությունը դիտարկվում է բեղմնավորման պահից[42], երբ երկու առանձին բջիջներ, որոնք նախատեսված են իրար հետ համագործակցելու համար, միավորվում են, և առաջանում է մի նոր, առանձին համակարգ, նոր էություն, նոր կյանք:

ПОНЯТИЕ  ДУШИ  И  ЗАРОЖДЕНИЯ ЖИЗНИ  В

НАРОДНЫХ ПОВЕРЬЯХ

ЛАЧИНЯН А. С.

Резюме

В народных поверьях понятия душа, дух и совесть часто отождествлялись. В силу сказанного искусственное прерывание беременности не считалось грехом и даже оправдывалось в тех случаях, когда душа  и совесть идентифицировались, поскольку в стадии развития плод не наделен совестью. Искусственное прерывание беременности после 3-4 месяцев развития считалось грехом, ибо этот период совпадал с началом духовной жизни ребенка. Следует от-метить, что рассмотренные нами поверья противоречат понятиям христианской религии, согласно которой «началом жизни» считается момент зачатия.

THE CONCEPTION OF SOUL AND LIFE ORIGIN IN FOLK BELIEFS

A. LACHINYAN

Abstract

It is necessary to understand which stage of pregnancy is considered as a“threshold of life” for defining the abortions adepravity. Therefore, the issue is the perception of the fetus as a spiritual phenomenon. In the result of the study it was found out that people often classified the soul, and the conscience as one common phenomenon. Thus, they did not consider abortion a sin, and the latter was justified in the case of classification of the soul existence and conscience as one common phenomenon. It is logical that  the unborn  child  can’t have  a sense of conscience. In addition, the abortion was also  justified  when the spirit and the soul were considered as similar phenomena, as the child starts to breathe after  the delivery. Also, the abortion was  justified when the soul was considered as an  intangible origin of life. Hence, the artificial interruption of pregnancy  after the 3-4month (when the fetus movements were noticeable) were not  justified and considered as a sin. However,all of the above listedcases a contraded  to  the ideologies of the Christian church, i.e. the “life begins” at the moment of conception.

Заметки

[←1]

Լալայեան Ե., Նոր-Բայազետի գավառ [«Ազգագրական հանդես» (այսուհետև՝ ԱՀ), գիրք 16, Թիֆլիս, 1907, էջ 34]:

[←2]

Լալայեան Ե., Երկեր հինգ հատորով, հ 1, Ջավախք, Ե., 1983, էջ 167:

[←3]

Լալայեան Ե., Բորչալուի գավառ (ԱՀ, գիրք 10, Թիֆլիս, 1903, էջ 167): Նույնի՝ Մուշ-Տարոն (ԱՀ, գիրք 26, Թիֆլիս, 1916, էջ 188): Բենսէ, Բուլանըխ կամ Հարք գավառ (ԱՀ, գիրք Ե, Թիֆլիս, 1899, էջ 182):

[←4]

Դաշտային ազգագրական նյութեր (այսուհետև՝ ԴԱՆ), 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 69 (բանասաց՝ Գալիբսե Հայրապետյան, ծնվ. 1932, արմտ. Արծափ): ԴԱՆ, 2014, Կոտայքի մարզ, գ. Սոլակ, տետր N 4, էջ 26 (բանասաց՝ Լիդա Մարգարյան, ծնվ. 1938, արմտ. Ռշտունիք):

[←5]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←6]

ԴԱՆ, 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 94 (բանասաց՝ Մարգարիտ Հակոբյան, ծնվ. 1948, արմտ. Արծափ):

[←7]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←8]

Պըրտկըտրի պահանջել, նշանակում է՝ որոշ գումարի դիմաց պորտը կտրել (Տե՛ս Լալայեան Ե., Գողթն (ԱՀ, գիրք 12, Թիֆլիս, 1904, էջ 137): Դա սովորաբար կատարում էր տատմայրը՝ մկրատով կամ դանակով: Փորից չորս մատ երկարությամբ կտրում էին պորտը. փորը մետաքսե կամ բամբակե թելով կապում էին, իսկ պորտը ինքն իրեն մաշվելով՝ մի քանի օր հետո պոկվում, ընկնում էր: Կտրելուց, շորի մի կտոր այրելով դնում էին պորտի արմատին, որպեսզի վերքը առողջանա (Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 123 ):

[←9]

Լալայեան Ե., Սիսիան (ԱՀ, գիրք Գ, Թիֆլիս, 1898, էջ 229): Նույնի՝ Վարանդա (ԱՀ, գիրք Բ, Թիֆլիս, 1897, էջ 146): Լիսիցյան Ստ., Զանգեզուրի Հայերը, Ե., 1969, էջ 203:

[←10]

Тер-Саркисянц А. Армяне. История и этнокультурные традиции, М., 1998, с. 189.

[←11]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 124: Լալայեան Ե., Գանձակի գավառ (ԱՀ, գիրք Զ, Թիֆլիս, 1900, էջ 277):

[←12]

ԴԱՆ, 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 94 (բանասաց՝ Մարգարիտ Հակոբյան):

[←13]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 124:

[←14]

Նույն տեղում, էջ 124:

[←15]

Նույն տեղում, էջ 124:

[←16]

Լալայեան Ե., Ջավախք (ԱՀ, գիրք Ա, Շուշի, 1895, էջ 266): Նույնի՝ Սիսիան, էջ 228: Նահապետյան Ռ., Աղձնիքահայերի մանկան ծննդի և խնամքի ավանդական սովորույթներն ու ծեսերը, Ե., 2011, էջ 81:

[←17]

«Ընկերք - պարկաձև հիւսուածք, որ գոյանում է յղացած կնոջ արգանդում և միացնում է սաղմը արգանդի հետ, և որի մէջ աճում ու զարգանում է սաղմը: Ընկերքը դուրս է գալիս երեխայի ծնուելու հետ միաժամանակ կամ քիչ անց: Եթե ընկերքը, ծնունդից յետոյ, երկար ժամանակ մնայ արգանդում՝ սրանից կարող են վտանգաւոր հիւանդութիւներ առաջ գալ» (Մալխասեանց Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան (այսուհետև՝ ՀԲԲ ), Ե., 1944, էջ 698):

[←18]

Լալայեան Ե., Երկեր հինգ հատորով, հ. 1,  էջ 169:

[←19]

ԴԱՆ 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 69 (բանասաց՝ Գալիբսե Հայրապետյան), նույն տեղում, էջ 41 (բանասաց՝ Շիշան Վիրաբյան, ծնվ. 1931, արմտ. Արծափ):

[←20]

ԴԱՆ 2013, Շիրակի մարզ, գ. Փանիկ, տետր N 1, էջ 107 (բանասաց՝ Ռոզա Բարսեղյան, ծնվ. 1927, արմտ. Ալաշկերտ):

[←21]

Լալայեան Ե., Ջավախք, էջ 265: Նույնի՝ Գողթն, էջ 136:

[←22]

Կարապետյան Ե., Սասուն. Ազգագրական նյութեր, Ե., 1962, էջ 93:

[←23]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 122: Լալայեան Ե., Մուշ-Տարոն, էջ 176:

[←24]

Լալայեան Ե., Մուշ-Տարոն, էջ 176:

[←25]

«Մարդու կազմուածքի մէջ առաջացող պինդ գոյացություն» (ՀԲԲ, էջ 1524):

[←26]

ԴԱՆ, 2014, Կոտայքի մարզ, գ. Քաղսի, տետր N 4, էջ 33 (բանասաց՝ Ռոզա Խաչատրյան, ծնվ. 1937, արմտ. Մակու): Բանասացը տողերի իրական հեղինակի անունը չցանկացավ նշել:

[←27]

«Պանիր շինելու համար մակարդած կաթ» (ՀԲԲ, էջ 505): Այստեղ՝ փոխաբերական իմաստով:

[←28]

ԴԱՆ, 2014, Կոտայքի մարզ, գ. Սոլակ, տետր N 4, էջ 26 (բանասաց՝ Լիդա Մարգարյան, ծնվ. 1938, արմտ. Ռշտունիք):

[←29]

Լալայեան Ե., Վարանդա, էջ 185: Նույնի՝ Ջավախք, էջ 317: Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←30]

Մուրադեանց Յ., Համշէնցի հայեր (ԱՀ, գիրք Ե, էջ 404-406):

[←31]

Նույն տեղում:

[←32]

Լալայեան Ե., Ջավախք, էջ 317:

[←33]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←34]

Լալայեան Ե., Վարանդա, էջ 185:

[←35]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←36]

Լալայեան  Ե., Ջավախք, էջ 317:

[←37]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182: ԴԱՆ 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 26 (բանասաց՝ Գոհար Հակոբյան, ծնվ. 1981, արմտ. Արծափ):

[←38]

Բենսէ, նշվ. աշխ., էջ 182:

[←39]

Նույն տեղում:

[←40]

ԴԱՆ, 2013, Կոտայքի մարզ, գ. Մեղրաձոր, տետր N 2, էջ 26 (բանասաց՝ Գոհար Հակոբյան):

[←41]

Նույն տեղում:

[←42]

Մանգասարյան Դավիթ դպիր, Հղիության արհեստական ընդհատում, Տարեգիրք Գ, Էջմիածին, 2006, էջ 93: