ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ  ԵՎ   ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՎԱԹՍՅԱՅԱՆԱ  ԿԱՄԱ  ՍՈՒՏՐԱ

ԹԱՆԱՆՅԱՆ  Գ. Գ.

«Վաթսյայանա Կամա Սուտրան» համաշխարհային մշակութային ժառանգության մեծագույն արժեքներից մեկն է: Թեև «կամասուտրան» ընդունված է թարգմանել որպես «սիրո արվեստ», սակայն սանսկրիտերենով  «կաման»,  ի պատիվ հինդուիզմի մեջ սիրո աստված Կամայի, ուղղակի իմաստով նշանակում է ֆիզիկական կամ զգայական ցանկություն և միայն մասնակիորեն է համընկնում  «սեր» հասկացության հետ[1]: Իսկ «սուտրա»-ն  բառացի նշանակում է թել, շարան՝ հին հնդկական գրականության մեջ հակիրճ ու կցկտուր մտքեր կամ աֆորիզմներ, որոնց  ժողովածուները հետագայում սկսվեցին կոչվել սուտրաներ: Գիրքը հավանաբար գրվել է III-IV դարերում, որի հեղինակը  հնդիկ բժիշկ և փիլիսոփա Մալլանգա Վաթսյայանան է: Եվրոպան Կամասուտրային ծանոթացավ 1883 թվականին, երբ Ռ. Բյորտոնը և Ֆ. Արբանտոնը այն սանսկրիտերենից թարգմանեցին անգլերեն: Գիրքը հրատարակվեց գաղտնի, սահմանափակ քանակով՝ 250 օրինակ, և վաճառվեց բարձր գնով, քանզի նախատեսված էր բարձրաշխարհիկ խավի համար (էջ 35): Լույս տեսնելուց անմիջապես հետո համարվեց արգելված գիրք. Անգլիայում այն օրենքից դուրս էր մինչև 1963 թվականը: Բայց և այնպես այն ունեցավ մի շարք վերահրատարակություններ ու թարգմանություններ, իսկ 1993 թվականին՝ նաև ռուսերեն:

«Կամասուտրան» ժանրային առումով գիտագեղարվեստական ստեղծագործություն է, որն իր բովանդակությամբ  տղամարդու և կնոջ փոխհարաբերությունների, սեռական դաստիարակության գիտական-տեսական, գործնական-դիդակտիկ ուսումնամեթոդա-կան ուղեցույց է կամ ձեռնարկ: Այն ամբողջական պատկերացում է տալիս հին Հնդկաս-տանում զգայական կամ սեռական դաստիարակության բարձր մշակույթի մասին: Այդ մշակույթի առանձին տարրեր թերևս դժվար ընկալելի են, քանզի սեռերի փոխհարաբե-րության նկատմամբ հինդուիստական հայացքներն էականորեն տարբերվում են եվրոպական քաղաքակրթության ավանդական հայացքներից: Եթե վերջինիս համար սեռական հարաբերության  մասին պատշաճ չէ անգամ բարձրաձայն  խոսել, ապա հին  հնդիկների համար դա ոչ միայն նորմալ ու բնական թեմա էր, այլև սուրբ ու աստվածահաճո մի գործողություն:  Այդ առումով  «Կամասուտրան» սեքսոլոգիայի և սեքսապաթո-լոգիայի  պատմության մեջ մեզ հասած առաջին գրավոր ուղեցույցն է, որը չի կորցրել  իր նշանակությունն առ այսօր: Նաև անչափ արժեքավոր պատմական փաստաթուղթ է, որը դուրս է գալիս իր անմիջական նշանակության սահմաններից և  պատկերացում է տալիս ոչ միայն այն ժամանակներում գոյություն ունեցող սեռական գործելակերպի, այլև հին հնդկական կամ Հին արևելքի փիլիսոփայական մտածողության, կրոնական հավատալիքների ու ծիսակարգի, պետությունների, կենցաղի ու սովորությունների, հասարակական հարաբերությունների ու սոցիալական կառուցվածքի, բուսական ու կենդանական աշխարհի, բարոյական ու իրավական նորմերի, գիտությունների, արվեստների ու արհեստների տեսակների և այլնի մասին: Այսինքն՝ հեղինակն իր առարկան դիտարկում է ոչ թե մեկուսացված, այլ մարդկային կենսագործունեության մյուս ոլորտների ու սկզբունքների հետ փոխադարձ կապի ու միասնության մեջ: Ինչ վերաբերում է հին հնդկական կրոնափիլիսոփայական ուսմունքներին, ապա այստեղ նշանակալից է հինդուիզմի ազդեցությունը: Ի դեպ, տեղին է նշել, որ հին հնդկական կրոնափիլիսոփայական մտածողության մեջ    հոգին ու մարմինը առանձնացված չէին. մեկը հանդես չէր գալիս որպես բարձր կամ մաքուր, իսկ մյուսը՝ ցածր կամ անմաքուր, ինչպես եվրոպական քաղաքակրթության մեջ: Հնդիկների մտայնության մեջ բացա-կայում էր նման երկատվածությունն ու հակադրումը: Բացի այդ, ըստ հին հնդկական ուսմունքների՝ մարդն ունի չորս հիմնական բնազդ՝ սննդի, քնի, վախի և իր տեսակը վերարտադրելու կամ սեքսի բնազդ: Կամասուտրան այս վերջին բնազդն էլ դարձնում է իր հիմնական ուսումնասիրության առարկան՝ ելնելով հինդուիզմի այն հայեցակարգից, որ մարդկային ողջ գործունեության հիմքում ընկած է եռամիասնությունը: Դրա մասերն են՝ արթհան, կաման, դհարման և դրանց համապատասխան էլ  գոյություն ունեն երեք գիտություններ՝ արթհաշաստրուն (շահ, օգուտ,  նյութական ապահովություն), կամաշաստրուն (բարոյական պարտք, զգայական հաճույք, սեր), դրահմաշաստրուն (գիտելիք, բարոյականություն, առաքինություն): «Շաստրու» նշանակում է գիրք, որում շարադրված են տվյալ ոլորտում մարդկային վարքի հիմնական նորմերը: Հետագայում ավելացվել է նաև մոքշաշաստրուն (ազատություն, նպատակ, դրա իրագործում), որը հակադրվում է առաջին երեքին՝ հրաժարում ակտիվ կենսագործունեությունից, աշխարհիկ կապերից և ձգտում հասնելու բարձրագույն վիճակի ու սրբության՝ կյանքի վերջնական նպատակին   (էջ 7):

Գիրքը նպատակ չի ունեցել քարոզելու անբարոյականություն, սեռական սանձարձակություն, քանզի գլխավոր նպատակը երջանիկ ընտանիքի ստեղծումն է սեռական կյանքի ներդաշնակության հասնելու միջոցով: Հենց այդ ներդաշ-նակությունը՝ ամուսինների սեռական բավարարվածությունն է հիմքը, որով ամուր է ընտանիքը՝ պետության հիմքը: Սիրո բաժակը միշտ լիքը կլինի, եթե այն խմես  հաճույքով, հոգուն հարազատ մարդու հետ՝ իմանալով չափը: Հենց սա է հեղինակի սիրո բանաձևը:

Կամասուտրան շարադրված է գեղարվեստական բարձր ճաշակով ու չափի զգացմամբ, առանց գռեհիկ ու անպատշաճ բառերի ու արտահայտությունների, որը հնարավորություն է տալիս հասարակության մեջ ևս այդ թեմայով խոսելու անկաշկանդ, առանց դիմելու փողոցային անթույլատրելի և անատոմիայի գիտական  տաղտկալի լեզվին: Այն գրված է բանաստեղծության կամ արձակ պոեզիայի ոճով՝ սեղմ, հակիրճ, զերծ ավելորդ պաճուճանքից ու ճարտասանական երկարաբանությունից, եզրույթների մեծ ճշգրտությամբ և հետևողական կիրառմամբ, լեզուն՝ պատկերա-վորությամբ, այլաբանություններով և հոմանիշների հարստությամբ (էջ 12): Տեքստում առավել օգտագործվում են անվանական նախադասություններ: Հաճախ կիրառվում է ըղձական եղանակը:

Կամասուտրայում պարբերաբար հղումներ են արվում հեղինակավոր գիտնականների կարծիքներին (1.19, 64.52 և 56): Երբեմն Վաթսյայանան նշում է գիտնա-կանների անունները, երբեմն ուղղակի անվանում  ուսուցիչներ (էջ 14): Այնուհետև անմիջապես արտահայտում է  սեփական  կարծիքը՝ ցուցաբերելով լայնախոհություն հիշատակված կարծիքների նկատմամբ: Անգամ պնդելով իր տեսակետը՝ զերծ է մնում անհանդուրժողականությունից (էջ 16):

Կամասուտրայի մյուս վառ օրինաչափություններից է նկարագրվածը հետևողակա-նորեն դասակարգելու ձգտումն ու թվերի խորհրդապաշտությունը: Գրքում ծանրակշիռ տեղ է հատկացվում «երեք» թվին.  բնական է, քանզի հինդուիզմի մեջ գլխավոր աստ-վածն  ինքը եռամիասնական է՝ օժտված ստեղծագործական (Բրահմա), պահպանման (Վիշնու), ոչնչացման (Շիվա) հատկություններով: Հաճախ են հանդիպում են նաև թվեր, որոնք 3-ի կրկնապատիկը կամ եռապատիկն են (6, 9): Նշանակալի դեր ունեն նաև 8-ը և նրա կեսը՝ 4-ը, կամ քառակուսին՝ 64-ը (էջ 16):

Ուշագրավ է նյութի շարադրման մեթոդաբանությունը, մասնավորապես ընդհանու-րից դեպի մասնավորը և հակառակը: Երբեմն առավել հետաքրքիր է այն, թե ինչպես է հեղինակը շարադրում մատուցվող նյութը, քան այն,  թե ինչ է  շարադրում: Հեղինակը գիտության փիլիսոփայության մեջ թերևս առաջին անգամ   առաջ է քաշում գիտության բարոյականության հիմնախնդիրը: Նրա համոզմամբ՝ գիտությունը պետք է ունենա կիրառման և իր առարկայի մեջ թափանցելու այն սահմանները, որից այն կողմ չի կարելի գնալ: Յուրաքանչյուր բաժին շարադրված է որոշակի տրամաբանությամբ՝ ներածական ընդհանուր դատողություններ, հիմնարար գաղափարներ և դրանց միջև կապերի կանոններ, այլ հեղինակների կարծիքներ ու բանավեճ և վերջապես, տվյալ բաժնի կամ գլխի ամփոփում (էջ 16), որտեղ հանրագումարի բերելով  բովանդա-կությունը, հաճախ տալիս է նաև դրանց գործնական մեկնաբանությունը: Այստեղ երբեմն խախտվում է շարադրման ոգևորությունը, մինչ այդ արտահայտած մտքերն ստանում են որոշակի գնահատողական արժեք, որից ընթերցողը տեղեկանում է, թե որ միջոցը կարելի է  կիրառել և որոնց ավելի լավ է չդիմել (էջ 14):

Գրքի գլխացանկն արդեն հստակ պատկերացում է տալիս նյութի դասավորվածու-թյան ու կարգավորվածության մասին: Այսպես, առաջին և երկրորդ բաժիններում ընդհանուր տեղեկություններ տալուց հետո հեղինակն անցնում է մի սոցիալական խմբից  մյուսին՝ աղջիկներ (բաժին 3), կանայք (4), ուրիշի կանայք (5), հետերաներ ( 6), և  եզրափակում է գաղտնի  բաժնով (7) (էջ 13): Գրքի առաջին բաժնի առաջին գլխում տրվում է ներկայացվող գիտության կառուցվածքն ու բովանդակությունը՝ բաղկացած 7 բաժնից, 36 մասից, 64 գլխից և 1683 սուտրայից (էջ 69): Ընդհանուր բաժինն ունի 5 մաս, 5 գլուխ, 256 սուտրա: Մյուս բաժինները համապատասխանաբար՝ 2.10.17.428, 3.5.9.202, 4.2.8.145, 5.6.10.271, 6.6.9.271 և 7.2.6.110[2]: Առաջին բաժնի առաջին գլխում սահմանվում են գիտության առարկան, նրա բովանդակությունը, կյանքի երեք հիմնական նպատակ-ներին հասնելու եղանակները: Ըստ այդմ՝ դհարմային, արթհային և կամային երկրպա-գումն է (1.1.1.1) այս գիտության առարկան (2): Այնուհետև հեղինակը մանրամասն քննության է առնում այն հիմնական պատճառները, որոնք առիթ են հանդիսացել տվյալ գրքի ստեղծման համար: Հատկանշական է, որ կամայի մասին գիտությունը նախկինում շարադրվել էր առանձին մասերով՝ տարբեր ուսուցիչների կողմից: Այդ պատճառով մասերի միջև ի հայտ էին եկել բազմաթիվ հակասություններ, խախտվել էր դրանց տրամաբանական կապը, իսկ ծավալը հասել էր հազարավոր  էջերի (18): Նման պարագայում այդ գիտության ուսումնասիրումն ու կիրառումը դարձել էին ուղղակի անհնար: Ստեղծված իրավիճակը Վաթսյայանային թելադրեց արդեն եղած տեքստերը մշակել, համակարգել, հաղթահարել տարակարծությունները, տրամաբանական հակասությունները, սեղմել ծավալը՝ ամփոփելով այն մի ոչ մեծ գրքի մեջ, որից օգտվելը կլիներ մատչելի և ուսանելի: Այնուհետև հեղինակը թվարկում է ներկայացվող գիտության բաժիններն ու գլուխները, տալով դրանց ընդհանուր բնութագրերը՝ հակիրճ, իսկ  մանրամասներն ընդարձակ, քանի որ, ըստ նրա, այս աշխարհում գիտուններին ցանկալի է և՛ սեղմ, և՛ ընդարձակ խոսքը (87): Երկրորդ գլխում խոսվում է այն մասին, որ 100 տարվա կյանք ունեցող մարդը թող ձգտի երեք նպատակների իրականացմանը՝ բաժանելով դրանց միջև ժամանակն ու հակումներն այնպես, որ մեկը չվնասի մյուսին (1.2.2.1): Մանկությունը գիտելիքներ ձեռք բերելու և արթհայի մյուս գործերի համար է (2), երիտասարդությունը՝ կամայի (3), ծերությունը՝ դհարմայի և մոքշայի (3): Ի տարբերություն նախորդ ուսուցիչների, որոնք սովորեցնում էին, թե մարդկանց գոր-ծերը՝ երջանկությունն ու դժբախտությունը, հաղթանակն ու պարտությունը, օգուտն ու վնասը, որոշվում են ճակատագրով (35), մինչդեռ Վաթսյայանայի կարծիքով՝ մարդկա-յին գործունեությամբ ու այդ ընթացքում կիրառված միջոցներով (38): Անբանը չի կարող հաջողություն ունենալ (39): Ըստ այդմ՝ սիրո արվեստը չի դիտարկվում որպես մի զբաղ-մունք, որը լցնում է ծույլ ու անբան մարդկանց անզբաղ ու պարապ ժամանակը: Այն նա-խատեսված է զարգացնելու մարդկային զգացմունքների ողջ ներուժը ու կարողությունները: Մարդը, որը հետևում է և՛ արթհային, և՛ կամային, և՛ դհարմային, առանց դժվա-րության և՛ այս, և՛ այն աշխարհում կհասնի անսահման երջանկության (49): Թող ամեն մարդ կատարի այն գործը, որը նպաստում է հասնելու այդ երեք նպատակներին, կամ երկուսին, կամ մեկին, բայց ոչ այն, որ նպաստում է  մեկին և վնասում մյուս երկուսին (51): Երրորդ մասի երրորդ գլխում հեղինակը խորհուրդ է տալիս՝ տղամարդիկ թող ուսումնասիրեն Կամասուտրան՝ բաց չթողնելով դրահմայի և արթհայի բաժինները (3.3.1): Աղջիկներն այն թող ուսումնասիրեն պատանի տարիքում (2), իսկ ամուսնացած-ները՝ ամուսնու ցանկությամբ (3): Կամասուտրան պահանջում է, որ աղջիկները կարո-ղանան երգել, երաժշտական որևէ գործիքի վրա նվագել, պարել, նկարել, ատամները, եղունգները, շորերը, մարմնի առանձին մասերը ներկել, պատրաստել անկողին, ծաղկե-պսակներ, անուշահոտ օծանելիքներ, ուտելիք ու տարբեր ըմպելիքներ, հանելուկներ լուծել, բանաստեղծություններ հորինել, օգտագործել դժվար արտաբերվող բառեր, պատմություններ հորինել, փոխանցել բառեր ձեռքերի օգնությամբ, տիրապետել տեղա-կան բարբառին,  մոլորության մեջ գցել, խաղալ տարբեր խաղեր, մարզել մարմինը, տիրապետել քաղաքավարության կանոններին, ճիշտ ղեկավարել տունը, դաստի-արակել երեխաներին, ինչպես նաև գաղափար ունենալ աստղագուշակությունից, բժշկույունից, մոգությունից, ճարտարապետությունից, քերականությունից, աստղագիտությունից, մետաղագործությունից, հանքաբանությունից, ռազմագիտությունից, անա-տոմիայից, դեղագործությունից  և այլն (1-64): Վերջինս մի յուրահատուկ փորձ է դասա-կարգելու այն ժամանակ հայտնի գիտությունները: Այդ բոլոր արվեստներին  տիրապետելը կնոջը հնարավորություն է տալիս իր իշխանությանը ենթարկելու ամուսնուն, եթե նա անգամ հազար կին էլ ունենա, իսկ հետերային՝ բարձր դիրք գրավելու հասարա-կության մեջ, օրինակ դառնալ բոլորի համար, արժանանալ հարգանքի ու պատվի՝ ան-գամ արքայի կողմից (21): Իսկ այդ արվեստներում հմտացած, քաղցրալեզու, զրուցասեր, կանանց հետ վարվելաձևի կանոններն իմացող տղամարդը արագ կգրավի նունիսկ ան-ծանոթ կանանց սրտերը (24): Տղամարդը պետք է տիրապետի կնոջը նրբորեն զգալու արվեստին, իմանա, թե որ կնոջն ինչպես պետք է մոտենալ, և իհարկե կարողանա այն-քան ու այնպիսի որակի էներգիա տալ կնոջը, որ վերջինս ուժ ունենա իր վրա դրված բոլոր գործերը կատարելու: Չորրորդ գլխում հեղինակը նկարագրում է քաղաքի բնակիչների կյանքը, խորհուրդներ է տալիս տուն կառուցելու, այգին հարդարելու,   տունը  կահավորելու, մահճակալի, անկողնու պարագաների, սենյակը ծաղիկներով զարդարելու, առավոտյան հիգիենայի, օրվա ընթացակարգի, հյուր գնալու, հյուր ընդունելու, տոնակատարություններին մասնակցելու և այլնի մասին (4.4.1-49): Հինգերորդ գլխում հեղինակն անցնում է հարսնացուի ընտրության հարցին: Հետևելով բրահմայականության և հինդուիզմի պատկերացումներին՝ նա նույնպես հասարա-կությունը բաժանում է չորս վառնայի կամ կաստայի (բրահմաներ, քշատրիներ, վայշի-ներ, շուդրիներ) և յուրաքանչյուրի անդամի հրահանգում վարքագծի հատուկ ձևեր, իրավական, քաղաքական և կրոնական պատկերացումներ: Ըստ այդմ,  նա խորհուրդ է տալիս հարսնացու ընտրել իր վառնայից, քանզի նույն վառնաների երիտասարդների սերն ու միությունն է ընդունելի ու խրախուսելի (5.5.1): Անընդունելի է սիրել ու միանալ ավելի բարձր վառնայի աղջկա (2): Ավելի բարձր վառնայի տղամարդու կապը ցածր վառնայի աղջկա, հետերայի, այրու կամ ամուսնալուծված կնոջ հետ ցանկալի չէ, սակայն դատապարտելի էլ չէ, քանզի նրանք ծառայում են միայն հաճույքը բավարա-րելու համար (3): Խորհուրդ է տրվում նաև կապերի մեջ չմտնել երիտասարդությունը կորցրած, չափազանց բաց և մուգ մաշկ և տհաճ հոտ ունեցող,  բորոտ, իր վառնայից վտարված, անխելք, ոչ գաղտնապահ, հարազատի, բարեկամի, ընկերոջ կանանց հետ (32): Երկրորդ բաժինը (15 գլուխ)՝ սիրային միավորման մասին, վերաբերում  է սիրային բավականության պարզաբանմանն ըստ չափի, տեղի և բնույթի, սիրո տեսակներին, գրկախառնությանը,  համբույրի ու շոյանքների տեսակներին, եղունգներով ճանկռելուն, կծոցներին, տեղական սովորույթներին, ընկողմանելուն, հաճույքի բավարարման եղանակներին, հարվածի կիրառմանը, հաճույքի բավարարման սկզբին ու ավարտին, հաճույքի բավարարման ձևերին և սիրային վեճերին: Վեցերորդ գլխում հեղինակը տղա-մարդկանց և կանանց ըստ հատկանիշների բաժանում է երեք խմբի. տղամարդիկ՝ «նապաստակ», «ցուլ», «ձի» (2.1.6.1), իսկ կանայք՝ «վիթ», «զամբիկ», «փղուհի» (2): Երեք միմյանց հարմար զույգերի միացումը տալիս է երեք  «հավասար» բավարարում(3): Այնուհետև հեղինակը քննության է առնում մյուս վեց հնարավոր «անհավասար» միացումները և դրանց հետևանքները (4-12): Տղամարդիկ, ըստ մերձեցման ժամանակի,  բաժանվում են երեք տիպի՝ դանդաղ, միջին և արագ (14): Այդպիսին են և կանայք (15): Այստեղ ևս, ինչպես և չափի համաձայն, լինում է հաճույքի բավարարման  9 տեսակ (16): Հեղինակն այստեղ խոսում է տղամարդու և կնոջ բնույթների, սեռական ակտի ժամանակ նրանց հաճույքների բավարարման տարբերության մասին, և թե ինչպես դրանք համաձայնեցնել ու համատեղել այնպես, որ երկուսն էլ հասնեն միևնույն նպա-տակին՝  ստանան հավասար բավարարում (19-70): Քննարկվում են նաև սիրո 4 տե-սակները՝ ըստ սովորության,  երևակայության, հավատի և զգայական ընկալման (7.1): Վերջինս է ամենից ակնհայտը և աշխարհում տարածվածը, այդ պատճառով մնացած տեսակները ենթարկվում են նրան (6): Երկրորդ բաժնի երկրորդ մասի 8-րդ գլխում Վաթսյայանան հիշատակում է իրեն նախորդող ուսուցիչներին, որոնք ասում էին, որ սիրային միացումը կոչվում է վաթսունչորսմասնյա, քանի որ այն շարադրված է 64 գլուխներում (8.1): Այդ գիտությունը բաղկացած է նաև 64 մասից (2): Այն վաթսուն-չորսմասնյա է, քանի որ արվեստները 64-ն են, և նրանց միավորումն էլ սիրային միավորման մասն է (3): Բաբհրավայի հետևորդները սովորեցնում են, որ գոյություն ունեն գրկախառնության, համբույրի, եղունգներով ճանկռելու, կծոցների, ընկողմ-անելու, «սիտ» ձայնի արձակման, տղամարդու նմանարկման, աուպարիշշտականի ութ խմբեր, որոնք էլ իրենց հերթին ունեն ութ տեսակ, այսինքն՝ 8x8=64 (4-6): Զույգերի միջև, որոնք դեռևս չեն մերձեցել, որպես սիրո դրսևորման նշաններ, գոյություն ունի գրկա-խառնության 4 տեսակ՝ հպում, հրում, շփում, սեղմում (7): Սիրային միացման ժամանակ գոյություն ունի գրկախառնության ևս 4 տեսակ՝  պարուրում լիանայով, ծառի մագլցում, քնջութ և բրինձ, կաթ և ջուր (15): Սեռական ակտն սկսվում է փոխադարձ գրկա-խառնությամբ, շոյանքներով և համբույրներով: Հին հնդկական մտածողության համա-ձայն՝ հակառակ սեռի ներկայացուցիչներն ունեն էներգիայի հակադիր ուժեր,  և գրկախառնության ժամանակ տեղի է ունենում էներգիայի ակտիվ փոխանակում: Առաջարկվող գիտությունը կիրառելի է այնքանով, որքանով թույլ են մարդկանց զգաց-մունքները, իսկ երբ կրքերի անիվը շարժման մեջ է դրվել, ապա չկա այլևս ո՛չ գիտու-թյուն, ո՛չ կարգ ու կանոն (32): Հեղինակը սրանով իսկ մարդու վարքագծում հստակորեն սահմանազատում է գիտակ-ցականը ենթագիտակցականից՝ դնելով ռացիոնալի և իռացիոնալի, բանականության ու բնազդների փոխհարաբերության հարցը, որն արդի գիտական մեթոդաբանության հիմնարար սկզբունքներից է: Իններորդ գլխում, խոսելով համբույրի, ճանկռոցի ու կծոցի մասին, հեղինակը նշում է, որ դրանց համար չկա խիստ հերթականություն, քանզի դրան դիմում են կրքերի իշխանության ներքո (1): Աղջիկների մոտ կա համբույրի 3 տեսակ՝ չափավոր, դողդոջուն և շփվող(12): Գոյություն ունի համբույրի ևս 4 տեսակ՝ հավասար, թեք, շրջված, սեղմող (13): 13-րդ գլուխը ընկողմանելու եղանակների մասին է: Վիթերի համար այդ եղանակներն են՝ ծաղկող, լայնացված և ինդրանի (13. 7): Փղուհու համար՝ պարուրվող, գրկող, սեղմող, ընդգրկող և զամբիկի (14): Այսպիսին են ընկողմանման եղանակներն ըստ Բաբհրավեի (21): Սուվերնա-նարհեի համաձայն՝ գոյություն ունեն կորացված, (23), սեղմող (24), կիսասեղմող (25), բամբուկի ճեղքում (26), սեպի վրա նստեցում(27), ծովախեցգետնի եղանակ (28) և պտտվող (31): 14-րդ գլուխը նվիրված է հաճույքի բավարարման հատուկ եղանակներին՝ կանգնած (35), կախված (36), կովի (37), շնային, եղնիկի, այծի, ավանակի, կատվի խաղ, վագրի հարձակում, փղի ճնշում, ձիու բարձրացում, վարազի շփում (39): Ամփոփելով գլուխը՝ հեղինակը եզրակացնում է, որ թող սրտի գիտակն այս կամ այն եղանակի օգնությամբ և տնային կենդանիների, գազանների և թռչունների վարքով բազմապատկի կրքերի բորբոքման իր միջոցները(48): Գործելով այդ առանձնահատկություններին համապատասխան, ըստ տեղական սովորությունների և այս կամ այն բնական ու ար-հեստական  միջոցների, նա կնվաճի կնոջ և՛ սերը, և՛ հրապուրանքը, և՛ պաշտամունքը (49): Հեղինակը տղաներին սովորեցնում է, թե ինչպես պետք է խաբել աղջիկներին, իսկ աղջիկներին՝ ինչպես չխաբվել: Ամուսնության նպատակով հավանած աղջկան տիրելու համար հեղինակը առաջարկում է մի շարք միջոցներ՝ ընդհուպ նրան փախցնելը: Վաթսյայանան զգուշացնում է սեքսի պարադոքսալ ճշմարտության մասին, այն է՝ տղամարդու և կնոջ սեռական մերձեցմանը նպաստող պայմաններն ընկած են սեքսից դուրս: Եթե տղամարդու և կնոջ միասին լինելու պահին չկա կախարդական կայծ, ոչ մի քնարականություն, ռոմանտիկա, ապա սեքսը դառնում է անկենդան,    մեռած մի բան, որը կարող է երկու կողմին էլ լուրջ վնաս հասցնել: Եզրափակելով բաժինը, հեղինակը նշում է, որ 64 արվեստներն իմացող և կիրառող տղամարդը հաջողության է հասնում լավագույն կանանց մեջ (49): Դրանք չիմացողը մեծ հարգանք չի կարող վայելել կանանց և տղամարդկանց միջավայրում (51): Երրորդ բաժինը (9 գլուխ) վերաբերում է աղջիկների հետ վարվեցողությանը՝ հարսնացու ընտրելուն, խնամիության որոշ-մանը, աղջկա վստահության ձեռքբերմանը, նրան մոտենալուն, դեմքի արտա-հայտության և վարքի նշանների պարզաբանմանը,  մեկ տղամարդու նկրտումներին, ցանկալի տղամարդու հրապուրմանն ու նվաճմանը և վերջապես, ամուսնությանը: Այստեղ խորհուրդ է տրվում այնպիսի հարսնացու ընտրել իր վառնայից, որն օժտված լինի համապատասխան ֆիզիկական ու բարոյական տվյալներով: Ընտրելով նույն վառնայից  և մինչ այդ մեկ ուրիշի հետ չամուսնացած աղջկա՝ տղամարդը ձեռք է բերում արթհա, դհարմա, որդիներ, հարազատներ, ընկերներ, հասկանում է, թե ինչ է  անկեղծ սերն ու կիրքը (3.1.23.): Թող ուրեմն նա ձգտի այն աղջկան, որն առաքինի ընտանիքից է, ունի հայր և մայր, փոքր է իրենից ամենաքիչը երեք տարով, հոր և մոր կողմից ունի շատ ընկերներ և բարեկամներ, գեղեցիկ է, առաքինի, բնությունից օժտված է առողջ մարմնով (2): Հեղինակը խորհուրդ է տալիս նաև, թե ինչպիսի աղջիկ պետք չէ ընտրել որպես կին (14-16): Ամուսնությունը թող տեղի ունենա տեղական սովորություններին համապատասխան (21): Ինչ վերաբերում է խնամիությանը, ապա այն պետք է հաստա-տել հավասարի հետ՝ ոչ բարձր և ոչ ցածր (22): Երբ տղամարդը, աղջիկ վերցնելով, ապրում է ծառայի նման, ապա պետք է հասկանա, որ դա նրա համար անհավասար բարձր բարեկամություն է և հեռու խելամտությունից (23): Երբ նա իրեն պահում է տիրոջ նման՝ իր խնամիների հետ, ապա դա ցածր խնամիություն է, գովելի չէ, և կշտամբվում է բարեպաշտ մարդկանց կողմից (24): Հավասար խնամիությունը բավականություն է պատճառում երկու կողմին էլ (26): Հարսանիքից հետո տղամարդը նախ պետք է ձեռք բերի աղջկա վստահությունը: Առաջին երեք գիշերը նրանք քնում են գետնին, չեն օգտա-գործում շաքարով և աղով կերակուրներ: Հաջորդ յոթ օրը զբաղվում են լվացումներով  կամ լոգանք ընդունելով, զվարճանում են երգ-երաժշտությամբ, զուգվում-զարդարվում են, ուտում միասին, այցելում զվարճանքի վայրեր ու ծնողներին (2.25.1): Այդ օրերն անց-նելու հաջորդ գիշերը ամուսինը մոտենում է նրան՝ նուրբ ու գեղեցիկ խոսքերով (2):  Եթե աղջիկը հետագա երեք գիշերների ընթացքում նկատում է, որ ամուսինը լռություն է պահպանում կամ ցուցաբերում լիակատար անտարբերություն, ապա նա պետք է ամուսնու նկատմամբ տածի արհամարհանք և զզվանք, ինչպես ներքինիների նկատ-մամբ (3): Եթե նման անտարբերություն նկատվի աղջկա կողմից, ապա տղամարդը թող փորձի շարունակել նվաճել նրա վստահությունը, բայց ոչինչ չանի բռնությամբ ու ուժով (4), քանզի կանայք նման են ծաղիկների և պահանջում են նուրբ մոտեցում ու խնամք (5): Եթե դա արվում է բռնությամբ, ապա նրանք հենց սկզբից վախ և ատելություն են զգում այդ հարաբերությունների նկատմամբ (6): 10-րդ մասի 20-րդ գլխում հեղինակը խոսում է հաճույքի բավարարման սկզբի և ավարտի  մասին: Սեռական ցանկության խթանման համար կարևոր է միջավայրը՝ թույլ լուսավորվածությունը, անուշաբույր հոտերը, մի  փոքր խմիչքը, քաղցր խոսքերը (1), շոյանքները (3), կատակներն և հաճելի զրույցը (5), էրոտիկ ակնարկները (6), երգը, երաժշտությունն ու պարը (7) և այլն: Մերձեցումից հետո, երբ սեռական հակումն անցնում է, երկուսն էլ, որպես անծանոթներ, ամոթով,   միմյանց չնայելով, իրարից առանձին գնում են իրենց սենյակները՝ լվացվելու և հարդարվելու(13): Վերադառնալով,  նրանք ամոթխած նստում են միմյանց դեմ, խմում են մի փոքր խմիչք, ուտում են քաղցրեղեն, փոխանակում  ջերմ ու հաճելի խոսքեր (15), որին հաջորդում են կրքոտ գրկախառնություններ և համբույրներ, երախտագիտության խոսքեր (27): 21-րդ գլուխը հաճույքի բավարարման տեսակների մասին է: Դրանք են՝ տենչանքից առաջացող, տենչանքի գրգռում, արհեստական տենչանք, փոխադրվող տենչանք, ծառայի հետ հաճույքի բավարարում, ստորին տենչանք, անզուսպ տենչանք (28-39): Ով գիտի, թե ինչպես նվաճել աղջկա վստահությունը, որը սեր է բերում իրեն և բազմապատկում կնոջ ուժերը, նա էլ սիրվում է կնոջ կողմից (41): Ով անհրաժեշտ ուշադրություն չի ցուցաբերում աղջկա նկատմամբ, համարելով, որ նա չափազանց ամոթխած է, նա չի հասկանում կանանց մտադրությունները և արժանի է արհա-մարհանքի (42): 27-րդ  գլուխը վերաբերում է կանանց դեմքի արտահայտության և վար-քի նշանների պարզաբանմանը, ըստ որի տղամարդը կարող է կռահել կնոջ մտադրու-թյուններն ու ցանկությունները և ընտրել այս կամ այն միջոցը մերձենալու նրան (43): Եզրափակելով գլուխը, հեղինակն անում է մի շարք եզրակացություններ, այդ թվում և այն, որ եթե տղամարդը տիրացել է կնոջ մարմնին, մինչև նրա սիրտը գրավելը, ապա դա աղջկա մեջ առաջացնում է վախ, անհանգստություն, զզվանք և ատելություն (43): Չորրորդ մասի 28-րդ գլուխը մեկ տղամարդու նկատմամբ նկրտումների մասին է: Երբ վարքի նշանները, դեմքի արտահայտությունը հասկանալի են, թող նա հմտորեն ձգտի տիրանալ աղջկան (1): Բայց մինչ այդ, տարբեր խաղերով ու միջոցներով թող ակնարկի իր ցանկությունները (3-26): Կանանց ցանկությունները գերակա են և ենթակա պարտադիր կատարման: Դրանք չբավարարող տղամարդիկ արժանի են արհամարհանքի: 29-րդ գլուխը նվիրված է ցանկալի տղամարդուն հրապուրելուն: Այստեղ հեղի-նակը հարազատներ կորցրած, հայր ու մայր չունեցող, բայց արժանիքներով օժտված աղջիկ-ներին խորհուրդ է տալիս, որ պատանեկության հասնելուն պես իրենք ձգտեն ամուսնության (36): Թող նա սիրահետի արժանի, ուժեղ և գեղեցիկ տղամարդու, որին սիրում է (37), տարբեր միջոցներով գրավի նրան (39): Բայց և այնպես թող նա ինքը իրեն չառաջարկի տղամարդուն, քանզի երիտասարդ աղջիկը, որն ինքն է իրեն  առաջարկում, կործանում է իր երջանկությունը (43): Աղջիկը թող հաճույքով ընդունի իր նկատմամբ սիրահետումը (44), բայց դժվարությամբ համաձայնվի տրվել տղամարդուն, չլինի չափազանց զիջող, քանի դեռ համոզված չէ ապագայի նկատմամբ (49): Համոզված լինելու դեպքում թող նա հրաժեշտ տա մանկությանը և, զրկվելով կուսությունից, այդ մասին հայտնի իրեն վստահելի մարդկանց (51): Հինգերորդ մասի 31-րդ գլուխն ամուսնության մասին է: Երբ հնարավոր չէ աղջկա հետ հանդիպել առանձին, ապա պետք է մոտենալ նրա հարազատ քրոջը՝ ցուցաբերելով ընկերական վերաբերմունք և հոգատարություն (1): Թող նա նկարագրի իր քրոջը սիրողի արժանիքները,  ձևացնելով թե իբր նրա հետ ծանոթ չէ (2), բայց և ներկայացնի այն արժանիքները, որոնք դուր են գալիս աղջկան (3): Նա խոսում է մյուս փեսացուների թերությունների մասին, այն մասին, որ նրա մայրն ու հայրը չեն հասկանում իրենց կողմից խրախուսվող փեսացուի արժանիքներն ու ընչասեր են, իսկ ազգականները՝  թեթևամիտ (4): Քանի որ ամուր ամուսնության հիմքը փոխադարձ սերն է, ապա փոխադարձ համաձայնությամբ ամուսնությունը արժանի է ամենամեծ  հարգանքի (29): Չորրորդը (8-րդ գլուխ) ամուսնացած կանանց մասին է, որտեղ խոսվում է ամուսինների վարքի, ամուսնու բացակայության դեպքում կնոջ կենցաղի, ավագ կնոջ, կրտսեր կնոջ, կրկին ամուս-նացած կնոջ, դժբախտ կնոջ վարքագծի, ինչպես նաև հարեմի և բազմաթիվ կանանց հետ տղամարդու վերաբերմունքի մասին: Թող ամուսնու միակ կինն ամբողջովին նվիրված լինի իր ամուսնուն, ծառայի նրան ինչպես աստծուն (4.1.32.1): Թող նրա համա-ձայնությամբ իր վրա վերցնի ընտանիքի հոգսը (2): Թող նա բնակարանը պահի մաքուր, հավաքված, զարդարված ծաղիկներով, փայլեցնի հատակը, որպեսզի ամեն ինչ շոյի ամուսնու հայացքը և ուրախություն պատճառի նրան (3): Թող նա պատշաճ ուշադրություն ցուցաբերի ամուսնու բարեկամներին, ենթականերին, ծառաներին, ամուսնու եղբայրներին ու քույրերին, նրանց կանանց ու ամուսիններին (5): Թող չշփվի թափառաշրջիկների, աճպարարների, բախտագուշակների հետ (6): Նա պետք է իմանա, թե ինչ ուտելիք է դուր գալիս ամուսնուն, և ինչը դուր չի գալիս, ինչն է օգտակար և ինչը՝ վնասակար (10): Առանց հարդարանքի ու զարդարանքի թող նա չերևա իր ամուսնու աչքին (13): Նա պետք է պառկի ամուսնուց հետո, արթնանա նրանից առաջ (17): Թող խելամտորեն զբաղվի նրա եկամուտների ու ծախսերի հարցերով (32): Ամուսնու բացակայության դեպքում թող հագնի միայն հաջողություն բերող իր շորերը, պասով հարգի աստվածներին, ամուսնուց լուր սպասի, զբաղվի տնային գործերով (33.43): Նա պետք է քնի սկեսուրի հետ(44), նրա հանձնարարությամբ կատարի իր պարտականությունները (45): Այդ ընթացքում նա չպետք է այցելի իր հարազատներին,  եթե դրա համար չկա խիստ անհրաժեշտություն՝ տոն կամ դժբախտություն (49): Երբ ամուսինը վերադառնում է, ապա նա պետք է նրան դիմավորի իր սովորական տեսքով, խոնարհվի աստվածներին և զոհ մատուցի նրանց (53): Ամուսինը կարող է նաև նոր կին առնել, եթե առաջին ու միակ կինը հիմար է, ունի վատ սովորություններ, երեխաներ չի ծնում կամ ծնում է միայն աղջիկներ, կամ երբ ամուսինն անկայուն է (2.34.1): Այդ դեպքում թող առաջինը նա փորձի ազատվել իր վատ սովորություններից, ցուցաբերի նվիրվա-ծություն, բարի վարք ու խելք (2): Եթե նա երեխաներ չի ծնում, ապա թող նա ինքը համոզի ամուսնուն նոր կին առնելու(3): Փոխարինվելով մեկ ուրիշով՝ թող նա իր ուժերի ներածին չափով նոր կնոջն արժանացնի մեծ պատվի իր համեմատ և նրան վերաբերվի որպես քրոջ (5): Կրտսեր կինն էլ թող ավագ կնոջը վերաբերվի ինչպես իր մորը (35.24): Խոսվում է նաև տղամարդու վերաբերմունքի մասին շատ կանանց հետ: Տղամարդը, որը շատ կին ունի, թող արդարացի լինի, ատելություն չունենա նրանցից ոչ մեկի նկատմամբ (39.85): Տարբեր միջոցներով նա պետք է շահի այս կամ այն կնոջ սիրտը՝ մեկի մոտ վստահություն, մյուսի մոտ՝ ակնհայտ հարգանք, երրորդին ցույց տա ուշադրության առանձնահատուկ նշաններ և այլն (88):  Հինգերորդը (10 գլուխ)՝ ուրիշի կանանց մասին է, որտեղ սովորեցվում է արական և իգական բարքերի բնույթը, կանացի հնազանդության, կանանց մոտ հաջողություններ ունեցող տղամարդկանց, թեթևաբարո կանանց, ծանոթանալու, սիրահետման, զգացմունքների պարզաբանման, միջնորդուհու գործողությունների, սիրո տիրակալի, հարեմի  կանանց պահպանության մասին: Այս բաժնի 1-ին մասի 40-րդ գլխում նշվում է, որ սիրո վիճակները տասն են՝ (4) սիրային հայացք, մտքով կապվածություն, ցանկության ծնունդ, անքնություն, նիհարում, որոշ առարկաների նկատմամբ զզվանք, ամոթի կորուստ, խենթություն և մահ (5): Նախկին ուսուցիչները տղամարդուն խորհուրդ են տալիս կնոջ արտաքինով և ուշադրության նշաններով որոշել երիտասարդ կնոջ վարքը, մաքրությունը, ճշմարտախոհությունը, մատչելիությունը և կրքոտությունը (6): Վաթսյայանան սովորեցնում է, որ արտաքինը և ուշադրության նշանները կարող են մոլորության մեջ գցել, հետևաբար կանանց մտադրություններին կարելի է հասու լինել նրանց վարքով և դեմքի արտահայտությամբ (7): Տեսնելով որևէ փայլուն տղամարդու՝ կինը սիրահարվում է նրան, այդպիսին է և տղամարդը կանանց նկատմամբ: Սակայն Գանիկապուտրան սովորեցնում է՝ շրջա-հայացության պատճառով այդ մերձեցումը անմիջապես չէ, որ տեղի է ունենում (8): Կանայք այստեղ տարբերվում են (9): Սիրահարված կինը չի մտահոգվում այն մասին,  թե ինչն է առաքինի և ինչը ոչ, դրսևորելով շրջահայացություն՝ չի գնում ընդառաջ (10): Երբ տղամարդը, հետևելով իր ցանկություններին, սիրահետում է նրան, կինը խույս է տալիս, նույնիսկ հրապուրված լինելով (11): Բայց երբ նա նորից ու նորից է շարունակում համառել, ապա կինը տեղի է տալիս (12): Տղամարդը, հասնելով  նպատակին, կորցնում է հետաքրքրությունը և դառնում անտարբեր տրված կնոջ նկատմամբ (15): Նա արհամարհում է հեշտ տրված կանանց և ձգտում անհասանելի կանանց (16): Վեցերորդը (9 գլուխ)  հետերաների մասին է: Դրանք դատողություններ են օգնականների, այցելուներ գրավելու, սիրեկանին սիրաշահելու և գոհացնելու, փող աշխատելու եղանակների, այցելուի նկատմամբ անտարբերության հասնելու, այցելուին վռնդելու, նախկին այցելուի հետ կապերի վերականգնման, եկամուտների, ինչպես նաև հետերաների տեսակների մասին: Այստեղ ասվում է, որ տղամարդկանց այցելության դեպքում հետերան ոչ միայն հաճույք է ստանում, այլև ավանդության համաձայն՝ գոյության միջոցներ (6.1.50.1): Հաճույքի համար շփումը բնական է, իսկ շահի համար՝ արհեստական (2): Այս դեպքում անգամ կինը թող բնական սեր խաղա (3), քանզի տղամարդիկ սովորաբար վստահում են կանանց, որոնք սեր են արտահայտում (4): Կանանց նրբության, չափազանց ընչասիրության, ինչպես նաև նրանց բնության անըմբռնելիության պատճառով դրանում հմտացածներին անգամ դժվար է հասկանալ կնոջ սիրո նշանները (56): Հեղինակը հետերաներին բաժանում է 9 խմբի,  որոնց էլ հա-մապատասխանում են այս կամ այն այցելուները, նրանց վրա ազդեցության եղա-նակները, եկամտի ձևերն ու չափերը:  Եվ վերջապես յոթերորդը (6 գլուխ) կոչվում է գաղտնի ձեռնարկ, որտեղ ուսուցանվում է՝ ինչպես լինել հրապուրիչ, կանանց նվաճելու, գրգռող միջոցների, մարող սեռական հակումների վերականգնման և այլ հատուկ միջոցների մասին: Այս բաժնում հեղինակը, համարելով, որ Կամասուտրան մեկնաբանված է (7.1.59.1), և նա, ով շարադրված միջոցների օգնությամբ չի հասնի ցանկալի արդյունքի, միայն այդ դեպքում դիմի գաղտնի ձեռնարկին (2): Ավարտելով գիրքը, հեղինակը նշում է, որ, ուսումնասիրելով հին գիտությունները և հետևելով դրանց օրինակին, ամենայն մանրամասությամբ շարադրել է դրանք Կամասուտրա  գրքում  (7.2.64.52.): Գիտելիքների այդ իմացությունը տանում է դեպի դհարմա, արթհա և կամա, որը ներշնչում է վստահություն, օժտված է աշխարհիկ գործերի իմացությամբ և չի գործում միայն հաճույքի  բավարարման համար (53): Պետք է նկատի ունենալ, որ կիրառումը դեռևս չի նշանակում, թե այն երաշխավորում է գիտությանը:  Թող իմանան, որ գիտության բովանդակությունը տարածվում է ամբողջի, իսկ կիրառումը՝ միայն առանձին դեպքերի վրա (55): Այդ գիտելիքը ստեղծված է մարդկանց կարիքները բավարարելու համար և նրա նպատակը չէ սեռական սանձարձակության խրախու-սումը (57): Այդ գիտության էությունը հավատարիմ է դհարմային, արթհային, կամային, մոքշային և սովորեցնում է, թե ինչպես մարդը պետք է կարողանա իշխել իր կրքե-րին(58): Հեղինակը վստահ  է, որ դրանում հմտացածն ու գիտակը, որ հարգում է դհարման ու արթհան, չափից ավելի չի տրվի հրապուրանքին, այլ դրանք խելամտորեն կիրառելով՝ կհասնի իր նպատակներին (59): Առանց չափազանցման կարելի է ասել, որ այս տրակտատը նյութի բազմակողմանի ընդգրկմամբ, գիտական պատասխանա-տվությամբ, տրամաբանական հետևողականությամբ, շարադրման գրավչությամբ, հոգեբանական վերլուծության խորությամբ և այլ առումներով չի կորցրել իր նշանակությունն ու արժեքն առ այսօր: Վաթսյայանայի այս աշխատությունը համաշխարհային մշակույթի այդ ժանրի մեջ արժանիորեն գրավում է առաջնակարգ տեղերից մեկը:

ВАТСЬЯЯНА  КАМА  СУТРА

ТАНАНЯН Г. Г.

Резюме

Философский посыл трактата Ватсьяяны заключается в том, что поведение человека как в любви, так и в тех или иных сферах деятельности должно основываться на определенных нормах и конкретных заповедях морали, иначе говоря, на соответствующем образовании и воспитании. Если человек не становится жертвой своих страстей, то он добивается успеха во всех делах  и начинаниях.

VATSYAYANA’S KAMA SUTRA

G. TANANYAN

Abstract

The basic meaning of the treatise Vatsyayana is that the human behavior of being both in love, and in other areas of activities should be based on certain rules and specific commandments of morality, in other words, on suitable education and upbrirging. If a person properly performs responsibilities of his life without becoming a victim of his passions, he succeeds in all cases to which he proceeds.

Заметки

[←1]

î»’ë Ватсьяяна Малланага. Камасутра. Перевод с санскрита А. Я. Сыркина, М., 1993, с. 5 (³ÛëáõÑ»ï ¿ç»ñÁ ÏÝßí»Ý ï»ùëïáõÙ):

[←2]

Առաջին թիվը բաժնի համարն է, երկրորդը՝ մասի, երրորդը՝ գլխի, չորրորդը՝ սուտրայի: