ՀԱՅԵՐԻ  ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆԸ  ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ  ՄԵՂՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ  ՀԱՐՑԻ  ՇՈՒՐՋ

ՀԱՅՐԱՊԵՏՈՎԱ  Լ. Ռ.

Օսմանյան Թուրքիայում հայ ժողովրդի բնաջնջման ու տարհանման հարցում գերմանական կառավարության պաշտոնական դիրքորոշումը, այն է՝ «Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չպետք է վտանգվեն Հայկական հարցի պատճառով»[1], թերևս Թուրքիայի ներքին քաղաքականության հանդեպ գերմանական կա-            ռավարող շրջանների որդեգրած չեզոքությունն արդարացնելու ամենահեղի-նակավոր «հիմնավորումն» էր, որն անընդհատ շահարկվում էր: Իրականում  նրանց  դիրքորոշումն  ակնհայտ է դառնում արտգործնախարար Ցիմերմանի արած արտահայտությամբ. «Ըստ  էության, հայերը Գերմանիային հարկավոր չեն: Հայերով բնակեցված Հայաստանը վնասակար է նրա շահերին, քանի որ հայ ժողովուրդը հանդիսանում է Թուրքիայի համար թուլության աղբյուր: Թուրքիայի ամբողջա-կանությանը սպառնացող վտանգից խուսափելու համար Գերմանիան պետք է հայերին լրիվ թողնի Թուրքիայի տրամադրության տակ»[2]: Եղերական իրադարձությունները կասեցնելու հարցում պաշտոնական Գերմանիայի «անկարողության» մասին պատճառաբանություններն ամենևին իրատեսական չէին: Ինչպես վկայում է Գերմանիայի դեսպան Վանգենհայմի հեռագիրը, Էնվերը նկատի ուներ այն հանգամանքը, որ Գերմանիան կարող էր արգելել հայերի տեղահանումը[3]:

Գոյություն ունեն նաև Թուրքիայում տարբեր երկրների դիվանագիտական ներկայացուցիչների դիտարկումներն  արտացոլող  փաստաթղթեր: Այսպես, Կահի-րեի ռուսական դեսպանությունն արտգործնախարար Սազոնովին ուղարկած՝ հունիսի 25-ի զեկույցում գրում էր. «Սիրիայի ու հարևան գավառների հայերի հանդեպ կատարված դաժանությունները անասելի չափերի են հասել: Գերմանացի բազմաթիվ ագիտատորներ եռանդագին աշխատում են ընդդեմ դաշնակիցների և հրահրում են քրդերին Ռուսաստանի ու հայերի դեմ»[4]:

Հ. Գիբոնսը «Վերջին ջարդերը Հայաստանում» գրքում նշում է. «Դաշնակիցների կողմից Դարդանելի պաշարման սկզբից Կ. Պոլսում բոլորը գիտեին, որ հասել է ժամանակը, երբ կիրագործվի հայերի մահավճիռը, որը վաղուց կայացված, բայց թաքնված էր Բ. Դռան դիվաններում: Մի՞թե հնարավոր է ենթադրել, թե գերմանական դեսպանությունը այդ մասին չգիտեր, և թե Թալեաթ բեյը իր հրա-մաններն արձակում էր՝ դրանց մասին չծանուցելով Վանգենհայմին, կամ գերմանական կառավարությունը իրազեկ չէր թուրքական ծրագրին: Օսմանյան պետության հայ հպատակների կոտորածը կանխորոշված ու կարգադրված էր Կոստանդնուպոլսից: Կ. Պոլսում միակ մարդը, որն իր կառավարության աջակցության դեպքում կարող էր մի խոսքով խոչընդոտել հայերի տեղահանումն ու կոտորածը, գերմանական դեսպանն էր»[5]:

Էրզրումի հյուպատոս Շոյբներ-Ռիխտերն այն սակավաթիվ գերմանացի դիվանագետներից էր, որոնք չէին թաքցնում, թեկուզ պասիվ ձևով, իրենց վրդովմունքը սեփական կառավարության վարքագծի հանդեպ: 1915 թ. օգոստոսի 5-ին նա Կ. Պոլսի գերմանական դեսպանին տեղեկացնում էր, որ հայերի տեղահանումն ավարտված է՝ միաժամանակ նշելով, որ «կառավարությունն ու զինվորական իշխանությունները հայերի դեմ կիրառեցին անասելի դաժան միջոցառումներ: Երիտթուրքական կառավարության ծրագրով բռնագաղթեցումը դարձավ հայ բնակչությանը զանգվածաբար ոչնչացնելու ձև: Այդ բանը գիտեին ոչ միայն Թուրքիայում ծառայող գերմանացիները, այլև նրանց հայրենակից շատ գործիչ-ներ բուն Գերմանիայում: Նրանցից մեկը Հայկական հարցին իրազեկ՝ ռայխստագի անդամ էրցբերգերն էր: 1916 թ. մարտի 3-ի իր հուշագրում, որը նախատեսված էր հանձնելու Էնվերին ու Թալեաթին, նա գրում էր. «Կարելի է ենթադրել, թե բռնագաղթեցումը պատժի ավելի մեղմ ձև է, քան սպանելը: Բայց իրականում առաջինը երկրորդից շատ քիչ է տարբերվում, եթե նկատի առնվի, որ կոտորածից երբեմն հաջողվում էր ճողոպրել կամ թաքնվել, իսկ գաղթի ժամանակ կենդանի մնալու շանսերը շատ քիչ են»[6]:

Հայոց բռնագաղթեցումն ու կոտորածը հանգամանորեն արտացոլվել են  Ալեքսանդրեթի գերմանական փոխհյուպատոս Հոֆմանի զեկուցագրում: 1915 թ. հոկտեմբերին մեկ ամսով փոխարինելով Հալեպի հյուպատոս Ռյոսլերին՝ նա նոյեմբերի 8-ին ներկայացնում է փաստերով ու եզրակացություններով լեցուն մի ընդարձակ հաղորդագիր-զեկույց, որտեղ նշվում է, որ հոկտեմբերին բռնագաղթե-ցումն իր աքցանների մեջ է առել ողջ Անատոլիայի հայերին[7]:

Գրեթե բոլոր գերմանացի դիվանագետների հաղորդագրություններում շոշափվում էր նաև ցեղասպանության պատճառների խնդիրը: Նրանք հայտնում էին այն միասնական կարծիքը, որ երիտթուրքերը ձգտում էին բոլոր քրիստոնյաներին թուրքացնել կամ ոչնչացնել: Հարց է առաջանում՝ ինչու՞: Թեպետ Թուրքիայում Գերմանիայի դիվանագիտական ներկայացուցիչներն ունեին սեփական կառավարության հանձնարարականը՝ չմիջամտել թուրքական իշխանությունների կողմից իրականացվող Հայոց ցեղասպանությանը, այնուամենայնիվ, նրանք իրենց վերադասներին տեղյակ էին պահում թուրքական կառավարության բարբա-րոսական  քաղաքականության  մասին՝ շատ հաճախ չթաքցնելով իրենց բողոքի ձայնը Թուրքիայի, նույնիսկ սեփական կառավարության դեմ: Նշենք, որ նրանց զեկուցագրերն ու այլ հաղորդումները, որպես կանոն, հղվում էին «գաղտնի» կամ «հույժ գաղտնի» մակագրությամբ և հրապարակման ենթակա չէին: Լինելով քրիստոնյա, կրթված ու եվրոպական նկարագրի տեր մարդիկ՝ նրանք, անշուշտ, չէին կարող իրենց մարդասիրական պարտքը չհամարել մեջտեղ բերելու ողջ ճշմարտությունը  և հաղորդելու իրերի իսկական դրության մասին[8]:

Երբ 1915 թ. ապրիլին սկսվեցին հայերի ջարդերը, Կ. Պոլսի հայերը դիմեցին Վանգենհայմին՝  խնդրելով, որ  նա պաշտոնապես օգնի «հայ միլեթին» և լրացուցիչ աշխատողներ ուղարկի արևելյան վիլայեթները, բայց նա մերժեց ու գերմանացի հյուպատոսներին էլ կարգադրեց երբեք տպավորություն չստեղծել, թե՝  «Մենք ուզում ենք օգտագործել հայերին հովանավորելու իրավունքը կամ միջամտել իշխանությունների գործողություններին»[9]:

Վանգենհայմի ամենաուշագրավ գնահատականներից մեկը տվել է ամերիկացի դեսպան Հ. Մորգենթաուն. «Նրա հետ հանդիպման ժամանակ ինձ պարզ դարձավ  հայերի հանդեպ նրա ատելությունը: Նա հայերին ամեն առիթով դատապարտեց: Վանի դեպքերի մեջ Թալեաթի ու Էնվերի նման ապստամբություն էր տեսնում: Նրա կարծիքով, հայերը միայն դավաճան մակաբույծներ են. «Ես կօգնեմ սիոնիստներին, բայց ինչ էլ որ լինի՝ հայերին չեմ օգնի»[10]: Պետք է նշել, որ Վանգենհայմը միակ բարձրաստիճան գերմանացին չէր Թուրքիայում, որը հայերի նկատմամբ թշնամաբար էր տրամադրված: Շատ ավելի ծայրահեղ մոտեցում ուներ նավատորմի կցորդ Հումանը: Նա կարծում էր, որ հայերն ու թուրքերը չեն կարող ապրել նույն երկրում. նրանցից մեկը պետք է վերանա, և  թուրքերը կատարյալ իրավունք ունեն ոչնչացնելու հայերին, որ տկարները պետք է զոհվեն[11]:

Իսկ գերմանացի կոմս Ռևենդլովը «Դոյչե թագես ցայտունգ»-ում գրում էր. «Օսմանցին պարզ ու քաղցր է, դյուրին է նրան շահագործելը, բայց միայն մինչև մի որոշ աստիճան: Մեկ էլ տեսնում ես, որ հուսահատությունը տիրում է նրան, և նա բուռն կերպով կանգնում է իր դահիճների դեմ: Որքան էլ քաղաքակրթության տեսակետով ապօրինի այս կարգի գործերը իր  համար ցավալի են, սակայն մի բան բացահայտ է, որ հայերը արժանի չեն քաղաքակիրթ աշխարհի կարեկցանքին ու հա-մակրանքին»[12]:

Հայկական հարցում գարշելի դեր կատարեց հատկապես Տրապիզոնում Գերմանիայի հյուպատոս Բերգֆիլդը, որը, փաստորեն, Ջեմալ Ազմիի աջակից-խորհրդականն էր: Հուլիսի 9-ին Գերմանիայի ռայխսկանցլեր Բեթմեն-Հոլվեգին ուղղած զեկույցում նա արդարացնում էր երիտթուրքերի հայահալած քաղաքականու-թյունը և նշում. «քրիստոնյաներն անշնորհակալ են թուրքերի անկանխակալ վերաբերմունքի դիմաց և համակրում են Ռուսաս-տանին»[13]:

Շվենդլերը հայերի մասին գրում էր. «Նրանք մեր թշնամիներն են, և մենք պատճառներ չունենք նրանց համար խաղաքարտի վրա դնել թուրքական զինակցությունը, որը օգտակար է մեզ համար»[14]: Նա արձանագրում է նաև Էնվերի խոսքերը հայկական կոտորածների մասին. «Դա ամենամեծ գործն է, որպիսին կատարել է երիտասարդ Թուրքիան: Գերմանացիները մեզ պետք է շնորհակալ լինեն նրա համար, որ մենք ոչնչացնում ենք նրանց թշնամիներին»[15]:

Հայկական հարցում Գերմանիայի կոշտ միջամտության  դեպքում գերմանա-թուրքական դաշինքը խզելու փաստարկի սնանկության մասին է վկայում երկու բարձրաստիճան գերմանացիների միջամտությունը՝ Մոսուլում և Զմյուռնիայում հայերին արտաքսելու խնդրում:

Գեներալ Լիման ֆոն Սանդերսը 1916 թ. նոյեմբերին զենքի գործադրման սպառնալիքով թուրքական իշխանություններին արգելեց աքսորել Զմյուռնիայի հայ բնակչությանը՝ դա հիմնավորելով այն նույն ռազմավարական նկատառումներով, որոնց քաղաքա- կան շահարկմամբ երիտթուրքերն իրականացնում էին հայերի         բնաջնջումն ու տեղահանությունը: Իսկ թուրքական ռազմական գլխավոր շտաբի խորհրդական ֆոն դեր Գոլցը արգելեց Մոսուլի հայության տեղահանումը[16]:

Եթե այս բարձրաստիճան զինվորականները կարողացան խանգարել հայերի տեղահանությունը, ապա առավել նշանակալից արդյունքների կարող էր հանգեցնել գերմանական կառավա-րության ազդեցիկ ճնշումը:

1915 թ. գարնանից սկսած՝ Թուրքիան ջանում էր հայերի տեղահանության ու կոտորածի մեղքն ամբողջովին բարդել Գերմանիայի վրա՝ հայտարարելով, որ իրենք գործել են գերմանացիների հրահանգի համաձայն: Նշենք նաև, որ գերմանական կառավարությունը իր դիվանագիտական հաստատություների միջոցով ձգտել է իր զինվորականներին զերծ պահել հայերի սպանդին մասնակցելուց: Հայտնի են բազմաթիվ դեպքեր, երբ թուրքական իշխանությունները տեղահանությանը մասնակցելու առաջարկներ են արել գերմանացի զինվորականներին, բայց մերժում են ստացել:

Գերմանիային մեղսակցություն վերագրելիս նախ պետք է ճշտել. եթե ջարդերին մասնակցելն է համարվում մեղսակցություն, ապա չկան փաստեր, որոնք կարող են  վկայել այդ գործողությունների մասին: Կան նաև փաստեր, որոնք  վկայում  են  տեղահանումների գործընթացին գերմանացի զինվորականների մասնակցություն ունենալը: Վ. Տատրյանը նշում է գերմանական  երկու բարձրաստիճան սպաների՝ գեներալ Բրոնսարտի և փոխգնդապետ Բոետրիխի  մեղսակցությունը հայերի  տեահանումների  գործում[17]: Մյուս կողմից, եթե մեղսակցություն ասելով՝ նկատի ունենք հանդուրժողականությունն ու թողտվությունը, ապա այդ մեղադրանքը լիովին ծանրանում է Գերմանիայի ուսերին: Հատկապես պետք է նշել այն հանգամանքը, որ Գերմանիայի հետ համագործակցությունը որոշակի մղումներ էր տալիս Թուրքիային՝ գործի դնելու ցեղասպանության  մեքենան՝ «առանց եվրոպական  կամ ռուսական  որևէ հակակշռի»[18]: Եվ այս իմաստով Գերմանիան պատասխանատվություն ունի հայերի ցեղասպանության գործում:

К ВОПРОСУ О СОУЧАСТИИ ГЕРМАНИИ В

ГЕНОЦИДЕ АРМЯН

АЙРАПЕТОВА Л. Р.

Резюме

В вопросе геноцида армян, осуществленного правительством младотурок, Германия, придерживаясь политики нейтралитета, тем самым способствовала уничтожению западных армян, приняв таким образом косвенное участие в содеянном. Подобную политику Германия объясняла фактом наличия двустороннего военного договора, заключенного между Германией и османской Турцией. Однако следует отметить, что правительство Германии имело все рычаги воздействия на Турцию и вполне могло предотвратить это беспрецедентное преступление против человечества.

TO THE QUESTION  OF GERMAN  COMPLICITY  IN  THE  ARMENIAN GENOCIDE

L. HAYRAPETOVA

Abstract

In the issue of the Armenian Genocide committed by the government of the Young Turks, Germany, adhering to the policy of neutrality, thus, contributed to the destruction of Western Armenians taking an indirect part in the accomplished  crimes. Such a policy Germany explained by the fact of having a bilateral military agreement concluded between Germany and the Ottoman Empire. However, it should be noted that the German government had all the levers of influence on Turkey and could thoroughly prevent this unprecedented crime against humanity.

Заметки

[←1]

Հայրունի Ա.,  Յոհաննես Լեփսիուսի առաքելությունը,Ե., 2002, էջ 300:

[←2]

Ավետիսյան Հ., Հայկական հարցը 1918 թվականին, Ե., 1987, էջ 255:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 258:

[←4]

Ներսիսյան Մ., Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում: Փաստաթղթերի ու նյութերի ժողովածու, Ե., 1991, էջ 350:

[←5]

Նույն տեղում, էջ 537:

[←6]

Միքայելյան Վ., Հայոց ցեղասպանությունը Գերմանիայի դիվանագետների հաղորդագրություններում (1915-1918 թթ.), ըստ Կայսերական  Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարության քաղաքական արխիվների վավերագրերի,  Ե., 2004, էջ 7:

[←7]

Նույն տեղում, էջ 14:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 16:

[←9]

Արզումանյան Մ., Դարավոր գոյամարտ, Ե., 1989, էջ 455:

[←10]

Ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուի հուշերը և հայկական եղեռնի գաղտնիքները, Ե., 1990, էջ 370:

[←11]

Եսայան Ա., Հայկական հարցը և միջազգային դիվանագիտությունը, Ե., 1965,  էջ 90:

[←12]

Նույն տեղում, էջ 93:

[←13]

Արզումանյան Մ., նշվ. աշխ., էջ 262:

[←14]

Նույն տեղում, էջ 270:

[←15]

Նույն տեղում:

[←16]

Օհանջանյան Ա., 1915 թվական. անհերքելի վկայություններ (ավստրիական վավերագրերը Հայոց ցեղասպանության մասին), Ե., 1997, էջ  119: Գերմանիան և Հայաստանը 1914-1918: Դիվանագիտական փաստաթղթերի ժողովածու, հ. 1, հրատ.  և ներածութ.՝ դոկտ. Յո. Լեփսիուսի, Ե., 2006, էջ 69-70: Տե՛ս նաև Судебный процесс Талаата паши (под ред.  с предисл. и примеч. проф. Степаняна С.С.), Е., 2007, с. 145-146.

[←17]

Дадрян В. Н. История армянского геноцида. Этнический конфликт от Балкан до Анатолии и Кавказа, Е., 2007, с. 375.

[←18]

Յուշամատեան մեծ եղեռնի, Պէյրութ, 1965, էջ 276: