Î²Ü²Üò Ø ԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՐՑԱԽԻ   ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆԸ (1988-1991 թթ.)

ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ  Ի. Ն.

Հայ ժողովրդի բազմադարյա պատմության մեջ էական նշանակություն ունի XX դարավերջի Ղարաբաղյան շարժումը՝ արցախահայության ազգային-ազատա-գըրական պայքարը: Գոյապայքարի այս հերթական փուլը նույնպես սկիզբ առավ և ընթացավ խաղաղ, ժողովրդավարական հունով: Սակայն խորհրդային իշխան-ության օրոք միութենական կենտրոնի հանցավոր թողտվությամբ ու քաջալերմամբ Ադրբեջանի իշխանությունները դրան հակազդեցին ուժային ճնշումներով, ԼՂԻՄ բնիկ հայ ազգաբնակչության նկատմամբ ցեղասպան քաղաքականությամբ:

Ղարաբաղյան շարժման և, ընդհանուր առմամբ, արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի ուշագրավ ու կարևոր առանձնահատկություններից էր կանանց  զանգվածային և ակտիվ մասնակցությունը: Այս անժխտելի իրողությունը քանիցս արձանագրել են ժամանակաշրջանի տարեգիրները և ուսումնասիրողները: «Կանա՜յք, հատկապես կանայք և աղջիկնե՜րը,- գրում է Ղարաբաղյան շարժման տարեգիր Բագրատ Ուլուբաբյանը 1988-ի փետրվարյան հանրահավաքներից ստա-ցած իր տպավորություններում: -Որքա՜ն խելոք, արդար ու վարակիչ են նրանց խոսքերը: Նրանք  ինչպիսի՜ տրամաբանական հյուսվածքի մեջ են առնում իրենց  կյանքի  ցավն ու հոգսը, պայքարի  կամքն ու վճռականությունը, հաղթանակի  հույսն ու հավատը»[1]:

Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ժողովրդական պատգամավորների XX գումարման մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը 1988 թ. փետրվարի 20-ին, ԽՍՀՄ Սահմանադրությանը համապատասխան, ընդունեց որոշում` միջնորդել Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ  Գերագույն խորհուրդների, միաժամանակ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի առջև` ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ  կազմից  դուրս գալու և Հայկական ԽՍՀ կազմին հանձնելու մասին[2]: Ի պաշտպանություն այդ պատմական որոշման՝ նոր թափ ստացան Ստեփանակերտում և մարզի շատ այլ բնակավայրերում «միացում» կարգախոսով սկիզբ առած բազմահազարանոց  հանրահավաքները: Սակայն փետրվարի 21-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոն հապճեպ որոշում ընդունեց՝ Արցախում սկսված շարժումը որակելով «ծայրահեղական»[3]: Չնայած Ադրբեջանի իշխանությունների և միութենական կենտրոնի ճնշումներին՝ շարժումը համաժողովրդական, ապա և համազգային բնույթ ստացավ: Պայքարի մեջ ընդգրկվեց նաև Հյուսիսային Արցախը: ԼՂԻՄ մարզխորհրդի 1988 թ. փետրվարի 20-ի պատմական որոշումից հետո Արցախում ծավալված իրադարձությունները բնականաբար լայն արձագանք ստացան  նաև Շահումյանի շրջանում և Գետաշենի ենթաշրջանում: Հատկապես հետզհետե ավելի բացահայտ դարձան Գետաշենի  ենթաշրջանի  հայ  բնակչության իրավունքների և ազգային արժանապատվության ոտնահարման քողարկված ոտնձգությունները: Ստեղծված իրավիճակում Գետա-շենի ենթաշրջանի հայ ազգաբնակչության համար ելքը մեկն էր՝ դուրս գալ Խանլարի շրջանի վարչատարածքային ենթակայությունից  և միանալ Շահումյանի շրջանին: Այդ ծրագիրն իրականացնելու նպատակով անհրաժեշտություն դարձավ վերականգնել «Գետաշեն» հայրենակցական միությունը, որը  գոյություն  ուներ  դեռևս  1967 թվականից: 1988 թ. մայիսի 14-ին Գետաշենում գումարվում է միության առաջին նիստը, որին մասնակցում էին երևանաբնակ մի խումբ գետաշենցիներ և Գետաշենի ղեկավարները: Նիստում հաստատվում է միության վարչության կազմը, որի մեջ ընդգրկված  էին նաև կանայք: Միության անդամների թվում էին Ռիտա Չիլինգարյանը (վարչության քարտուղար-տեղեկատվական-լրատվական հանձնա-խըմբի անդամ), Դոնարա Նալբանդյանը (տեղեկատվական-լրատվական հանձնա-խմբի անդամ), Լիլիթ Նալբանդյանը (բուժսպասարկման հանձնախմբի պատաս-խանատու), Արևիկ Սիսյանը (բուժսպասարկման հանձնախմբի անդամ), Սուսաննա Սիսյանը (տեղեկատվական-լրատվական հանձնախմբի անդամ)[4]: Ռ. Չիլինգար-յանը, մասնագիտական  գործունեությանը զուգահեռ, 1988 թ. մա-յիսից զբաղեցնում էր «Գետաշեն» ՀԲՄ վարչության քարտուղարի պաշտոնը, հանրահավաքներում հանդես գալիս հրատապ ելույթներով, մամուլում` հոդվածներով: Տեղեկատվական-լրատվական հանձնախմբի անդամ  Դ. Նալբանդյանը,  համալրելով վարչության շարքերը, ակտիվ մասնակցություն ունեցավ Գետաշենի ենթաշրջանի բնակչու-թյանը բազմիցս օգնության կազմակերպման ուղղությամբ տարվող աշխատանք-ներին: 1988-1991 թթ. բուժսպասարկման հանձնախմբի պատասխանատու Լ. Նալբանդյանը  օդային միակ կապի միջոցով` ուղղաթիռով, բազմիցս այցելել է հայրենի Գետաշեն՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերելով հիվանդներին, բնակչությանն ապահովելով թե՛ դեղերով և թե՛ սննդամթերքով: 1988 թ. հունիսի 25-ին հայրենակցական միությունը վերանվանվում է «Գետաշեն» հայրենակցական-բարե-գործական միություն[5]: Միության նախաձեռնությամբ կազմակերպվում է Գետա-շենի և հարակից Ազատ, Կամո, Մարտունաշեն, Կուշչի-Արմավիր հայկական գյուղերի ազգաբնակչության գաղտնի ստորագրահավաքը` Խանլարի շրջանի վարչա-տարածքային ենթակայությունից դուրս գալու և Շահումյանի շրջանին միանալու պահանջով: 1988 թ. մայիսից մինչև 1992 թ. հունվարը գումարվում է միության 27 նիստ, կազմակերպվում 6 հանրահավաք Գետաշենում, Երևանում, Աբովյանում [6]:

1988 թվականին Շահումյանում ևս կազմակերպվում  է գաղտնի ստորագրա-հավաք. նախաձեռնողներից էր Շահումյանի կուսշրջկոմի 3-րդ քարտուղար Էլմիրա Դանիելյանը: Նա ակտիվ մասնակցություն էր ցուցաբերում շրջանի  ինքնապաշըտ-պանության ապահովմանն ուղղված կազմակերպական աշխատանքներին, միաժամանակ գլխավորում  շրջանից Մոսկվա մեկնած պատվիրակությունը[7]:

1989 թ. հուլիսի 26-ին  Մարտակերտում  կայացած շրջանային խորհրդի նիստում  ընդունված՝ Շահումյանի շրջանի և Գետաշենի ենթաշրջանի միավորման մասին որոշումն  Ադր. ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը թշնամանքով ընդունեց: Շահում-յանցիների համար փակվեց շրջանն Ադրբեջանի տարածքով ԼՂԻՄ-ին կապող միակ մայրուղին, դադարեցվեցին շրջանի համար նախատեսված բոլոր կարգի մատակարարումները, ընդհատվեցին կապի միջոցները: Իրավիճակից դուրս գալու համար  շահումյանցիներն առաջինը սկսեցին կարգի բերել ճանապարհը՝ մարզի հետ հուսալի կապ ունենալու համար: Մյուս կարևոր միջոցը ռադիոկապի ստեղծումն էր Գետաշենի և Շահումյան շրջկենտրոնի ու Հայաստանի միջև:  Այդ օրերին Գետաշենից արտաքին աշխարհի հետ միակ կապն ապահովում էր կապավոր, ազատամարտիկ  Սվետլանա (Լենա) Ավագյանը[8]: Շրջափակման մեջ հայտնված Հյուսիսային Արցախի բնակիչները  գոյապահպանման լուրջ խնդիրներ ունեին: Այդ օրերին Գետաշենի ենթաշրջանին մեծապես  օգնում էին  ՀՀ կոոպերատորների միությունը և «Արցախ» ՀԲՄ-ն: Այդ կազմակերպությունների ջանքերով Հայաստանում վարձակալվեցին ուղղաթիռներ՝ ապահովելով կենսաապահովման համար հարկ եղած միջոցների՝ սննդամթերքի, առաջին անհրաժեշտության արդյունաբերական ապրանքների ներկրումը, ինչպես նաև Հայաստանում կազմավորված կամավորական ջոկատների փոխադրումը: Միության մասնաճյուղը գործում էր նաև Ստեփանակերտում, որում ընդգրկված էին  շարժման ակտիվիստներ Արաքսյա Հայրապետյանը և Վալյա Մեհրաբյանը: Միությունն իրականացնում էր մարդասիրական օգնություն, ինչպես նաև աջակցում Հյուսիսային Արցախում ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը[9]:

1990 թ. հունվարին Ադրբեջանի իշխանությունները, հանկարծակի ծուղակի մեջ առնելով, պատանդ վերցրին Շահումյան շրջկենտրոնից Մարտունաշեն գյուղ մեկնած շուրջ երկու տասնյակ ղեկավար աշխատողների, ապա և Խանլարի կողմից սպառազեն հարձակում կազմակերպեցին Ազատ և Մանաշիդ գյուղերի  վրա: Գետաշենի ենթաշրջանն առնվեց սեղմ օղակի մեջ` կտրվելով Շահումյանից: Ենթաշրջանի ինքնապաշտպանները զինված էին ընդամենը որսորդական հրացան-ներով: Շատերը տարեց թե ջահել, կանայք, աղջիկներ, համարյա անզեն շտապում էին կռվի  դաշտ՝  հայրենի  երկրամասը պաշտպանելու համար: Մանաշիդը պաշտ-պանվեց, մինչև որ Ստեփանակերտից օգնության հասան: Հակառակորդը   պարտություն կրեց: Իսկ միակ կապը ապահովող  Ս. Ավագյանը իր աշխատանքի հետ  մասնակցում և կազմակերպում էր  կանանց մասնակցությունը Գետաշենի ենթա-շըրջանի ինքնապաշտպանությանը: Նա հայտնի էր «Կամա-2» նշանաբանով: Ազերիները բազմիցս փորձել են ձերբակալել նրան, սակայն չի հաջողվել: Գետաշենից հեռացել է ազատամարտիկների  վերջին խմբի հետ[10]:

ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները ոչ միայն բանակն են ուղղում հայկական  ինքնապաշտպանական ուժերի դեմ, այլև քարոզչության ու լրատ-վության բոլոր գլխավոր միջոցները՝ խեղաթյուրելով իրական փաստերը: Այդ ծանր իրավիճակում 1990 թ. հոկտեմբերին Արցախի կանայք կոչով դիմում են  համայն աշխարհի կանանց. «Հայոց Արցախի կանայք այսօր զինվորյալ են ու ոտքի են ելել հանուն ազատության ու խաղաղության, մարդու բնական իրավունքի ու կնոջ սուրբ կոչման, որը կյանքեր ծնելու  հատկությամբ հակադրվում է խորհրդային բանակի ու ադրբեջանցի գրոհայինների համասփյուռ դերին»[11]:

1990 թ. նոյեմբերի վերջերին ադրբեջանական կողմի հարձակումներն ուղղված էին Գետաշեն-Մարտունաշենի և Մանաշիդի դեմ: Ընդ որում, ադրբեջանական գրոհայիններն արդեն գործում էին որպես միլիցիայի հատուկ նշանակության ջոկատների  (ՕՄՕՆ) անդամներ: 1991 թ. հունվարի 14-ին Ադր. ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը որոշում ընդունեց  Շահումյանի  շրջանը լուծարելու մասին՝ այն «կցելով» Կասում-Իսմայլովի (Գերանբոյի) շրջանին:[12] Հյուսիսային Արցախի հայ ազգաբնակչությունը մերժեց այդ կամայական որոշումը. պատվիրակություն ուղարկվեց Մոսկվա, դիմումներ հղվեցին  տարբեր ղեկավար մարմինների, սակայն ապարդյուն: Հաճախակի դարձան ավազակային հարձակումները, որոնց զոհ էին դառնում  ոչ միայն տղամարդիկ, այլև կանայք ու երեխաներ:

1991 թ. ապրիլի 29-ի լույս 30-ի գիշերը սկսվեց Գետաշենի և Մարտունաշենի  աննախադեպ հրթիռակոծումը:  ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին  զորքերը  և Ադրբեջանի  ՆԳՆ  օմօնական ջոկատներն  ապրիլի 30-ին  համատեղ  լայնածավալ գործողություններ ծավալեցին` իբր Գետաշեն-Մարտունաշենում գտնվող անօրեն զինված միավորումները զինաթափելու: Դրանք իրականացվում էին «Օղակ» («Կոլցո») ընդհանուր ծածկանվան ներքո, որի հիմնական նպատակը Հյուսիսային Արցախի  հայ ազգաբնակչության բռնի տեղահանումն էր: Այդ բռնությունների առթիվ «Մեմորիալ» իրավապաշտպան կազմակերպության նախաձեռնությամբ բողոքի ցույց կազմակերպվեց Մոսկվայում: Հանդես գալով հանրահավաքում՝ ճանաչված ռուս գրող-հրապարակախոս Ինեսա Բուրկովան դիմեց  երկրի ղեկավարությանը, կոչ անելով վերջ տալ Արցախի հայ ազգաբնակչության նկատմամբ իրականացվող սպանդին: Նա մարդկության թշնամիներ հայտարարեց ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարար Դմիտրի Յազովին, ներքին գործերի նախարար Բորիս Պուգոյին և այլ  միութենական ղեկավարների[13]:

1991 թ. ապրիլի 30-ին սկիզբ առած տխրահռչակ  «Օղակ»  գործողության հետևանքով հայաթափեցին  Գետաշենն ու Մարտունաշենը: Նույն ճակա-տագրին արժանացավ նաև Շահումյան շրջկենտրոնը: Բազմաթիվ փաստաթղթեր ու առան-ձին մարդկանց, նաև  կանանց հուշագրություններ են պահպանվել այդ ողբերգական օրերի մասին: Գետաշենցի  կանայք ահա թե ինչ են  վկայում կատարվածի մասին: Ասյա Աթանեսյանի վկայությամբ՝  օմօնականները ոչ միայն կողոպտեցին իր տունը` տանելով ոսկյա զարդեր, 1000 ռուբլի, այլև պատանդ վերցրին ամուսնուն` Հրաչիկ Աթանեսյանին և սպանեցին  եղբորը` Միշիկ Սաֆարյանին: Իսկ Թամարա Նանյանն իր հուշերում  վկայում  է. «Ապրիլի 30-ի վաղ առավոտյան խորհրդային բանակի զինվորները և ադրբեջանցի օմօնականները գյուղում սկսել էին զանգվածային խուզարկությունները: Ներս մտան ու սկսեցին տակնուվրա անել տունը: «Ո՞ւր են ձեր զինվորները»,- հարցնում էին միաբերան: Սկսեցին թալանել տունը, խլեցին տան եղած դրամը և զարդեղենը: Դրսից կրակոցներ լսելով՝ մտածեցին, թե մեր տղաներն են  գնդակոծում, ու իրենք էլ սկսեցին կրակել, որտեղ ես վիրավորվեցի: Այդ ընթացքում ողջ թաղամասը դատարկվել էր, ժողովուրդը քաշվել էր գյուղի կենտրոնական մաս: Իմ ոտքով մի կերպ հասա հիվանդանոց»[14]:

Գետաշենի կանանց վկայություններում բազմաթիվ են փաստերն օմօնա-կանների և խորհրդային զորքերի վայրագությունների մասին: Նրանք սարսափով են հիշում, թե ինչպես էին թալանում, ավերում տները, սպանում, բռնություն գործադրում խաղաղ բնակիչների նկատմամբ՝ անկախ սեռից ու տարիքից:

Գրող-հրապարակախոս Նվարդ Սողոմոնյանն արձանագրում է, թե ինչպես էր Գետաշենն  օղակված օմօնականների և խորհրդային զորքերի կողմից, ու խաղաղ բնակիչները ենթարկվում էին ծեծի, վիրավորանքի….[15]: Ապա վկայում է Ինեսա Բուրկովան.  «1991 թ. ապրիլի 25-26-ը երկու գյուղերից դուրս են բերվել ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի այն ստորաբաժանումները, որոնք ապահովում էին տեղի հայ բնակչության անվտանգությունը, և ապրիլի 29-ին ու 30-ին լայնածավալ հարձակում  սկսվեց Գետաշեն ու Մարտունաշեն գյուղերի վրա: Սկզբում ռազմական ուղղաթիռ-ներից գնդակոծվեցին գյուղերը, ապա սկսվեց հրետակոծությունը…Դուրս գալով տանկերից, զրահամեքենաներից՝  զինվորները սկսեցին  խաղաղ բնակչության ջարդը: Սակայն գյուղը պաշտպանողներին հաջողվեց նրանց հետ շպրտել: Օմօնականները նահանջեցին՝ իրենց հետ տանելով  53 պատանդ: Այդ արյունալի արշավանքի ժամանակ զոհվեց 35 հայ, կային հարյուրից ավելի վիրավորներ»[16]:

Գետաշենի և Մարտունաշենի ինքնապաշտպանության առաջնորդների շնորհիվ (Թաթուլ Կրպեյան, Սիմոն Աչիկգյոզյան) բնակիչներին հաջողվեց տեղափոխել առանց մեծաթիվ զոհերի:

Գետաշենի բռնագաղթն ավարտվեց  1991 թ. մայիսի 7-ին: Այն, որ Գետաշենի ու Մարտունաշենի  զավթումը  պետականորեն կազմակերպված ահաբեկչական գոր-ծողություն էր, հաստատում են նույն այդ մղձավանջային օրերին  գյուղերի բնակչությանն ի գիտություն ներկայացված  գրավոր փաստաթղթերը[17]:

Բռնի տեղահանությունը Շահումյանում այլ ձևով նախապատրաստվեց: ԽՍՀՄ նախագահի 1991 թ. հուլիսի 4-ի հրամանով Շահումյանի շրջանում վերացվում են պարետային ժամն ու արտակարգ դրությունը: Այստեղ գործող զինվորների ու բնակչության միջև  ի սկզբանե հաստատվել էին կանոնավոր հարաբերություններ: Երևի հենց դա էլ խանգարում էր բռնի տեղահանություն կազմակերպողներին: Հուլիսի 6-ի առավոտյան, երբ զինվորները պետք է հեռանային շրջանից, հատուկ գրոհայինները սկսում են հարձակումը հայկական երեք գյուղերի վրա, սակայն ինքնապաշտպանության մարտիկներն անձնուրաց հետ են մղում առաջին գրոհները: Շահումյանի ինքնապաշտպանության ուժերի հրամանատարն էր շրջգործկոմի նախագահ Շահեն Մեղրյանը: Ինքնապաշտպանության մեջ ներգրավվեց շրջանի  ամբողջ  բնակչությունը: Իսկ Մանասին Շեն գյուղում գործում էր նաև  կանանց առանձին ջոկատ[18]: Ընդգրկվելով ինքնապաշտպանական ջոկատներում՝ շահումյանցի կանայք այն համոզման էին, որ այդ ճակատագրական պահին տղա-մարդկանց համահավասար պարտավոր են կատարել իրենց պարտքը հայրենի երկրի, հարազատ գյուղի առջև: Նրանց մեջ քիչ չէին  երիտասարդ մայրերը, որոնք, տանը թողնելով երեխաներին, վտանգում էին իրենց կյանքը: Թերևս գործում էր նաև այն հոգեբանությունը, թե լավ է իրենց ամուսինների, եղբայրների կողքին լինեն, նրանց  օգնեն, քան թիկունքում մնան մշտական  սպասումի ու տագնապի մեջ:

Շարժման ընթացքում, հատկապես ինքնապաշտպանության տարիներին, շրջափակման պայմաններում, անգնահատելի էր բուժաշխատողների դերը: Նրանց թվում էին Շահումյանի  շրջանային հիվանդանոցի բուժքույրեր Անիչկա Պետրոս-յանը, Անգին Արդուխանյանը, Թամարա Շեգյանը, Նելլի Առստամյանը, Օֆիկ (Օֆել-յա) Մակարյանը, Լյուդա (Լյուդմիլա) Բաղմանյանը: Այդ ծանր ժամանակներում նրանք օրերով հերթապահում էին առանց տուն գնալու: Օգնում էին բժիշկներին վիրահատությունների ժամանակ, անհրաժեշտության դեպքում անգամ իրենց արյունն  էին տալիս: Մինչև վերջին օրը գյուղում մնացին և բարեհաջող աշխա-տեցին բուժքույրեր  Շուշիկ Հակոբյանը, Լորա Սիմոնյանը, Ասլիմ Բաշրաթյանը, Էլվիրա Շախյանը: Իսկ Իրա (Գալինա) Զարգարյանը և Կամելլա Սարդրոսյանը  շրջանային ծննդատան կողմից  ամրակցված էին  Մանաշիդի տեղամասին[19]:

1991 թ. շրջափակման, բռնատեղահանումների, Արցախի համար ճակա-տագրական պահին  բուլղարացի հայտնի հեռուստալրագրող, ռեժիսորվավերագիր Ցվետանա Պասկալևան  հեռուստառեպորտաժներ պատրաստելու նպատակով ինքնակամ եկավ տարածաշրջան՝ ակամայից ականատեսը լինելով Ադրբեջանի օմօնականների և խորհրդային զորքերի  իրականացրած «Օղակ» գործողության: Նկարահանելով նրանց վայրագությունները՝ Ց. Պասկալևան իր ռեպորտաժներով ոչ միայն խորհրդային իշխանություններին, այլև համայն աշխարհին հայտնի դարձրեց Գետաշենի և Շահումյանի տեղահանությունների, ինքնապաշտպանական մարտերի, նաև արցախահայության ազգային-ազատագրական պայքարի մասին: «Ես սեփական աչքերով տեսա Շահումյանի շրջանի բռնի տեղահանումը, «Օղակ» ռազմագործողությունը, ես այդ ամենը նկարահանել էի և ռուսական իշխանու-թյուններին, ամբողջ աշխարհին ցույց տվել ճշմարտությունն այն մասին, որ խորհրդային բանակի ձեռքով ինչպես է բռնատեղահանվում Հյուսիսային Արցախը, և որ դա արվում է ըստ ազգային պատկանելության», - վկայում է Ց. Պասկալևան[20]: Շահումյանի շրջանի տեղահանումից հետո ամբողջ պատերազմի ընթացքում նա մնաց Արցախում՝ նկարահանելով արցախահայության գոյապայքարը: Ց. Պասկալ-ևան իր ռեպորտաժներն ամփոփել է 7-մասանոց փաստավավերագրական կինո-

նկարում («Ղարաբաղի վերքերը») և ներկայացրել միջազգային հանրությանը:

Այդ ծանր օրերին Հյուսիսային Արցախին օգնության  հասան Հայաստանի և  Լեռնային Ղարաբաղի կամավորական ջոկատները, որոնց շարքերում էին նաև կանայք: Շահումյանի շրջանին օգնության հասած «Մեծն Տիգրան» զորախմբի բուժքույրն էր Մարիետա Սարգսյանը: 1990 թ. անդամագրվելով «Մեծն Տիգրան» ջոկատին՝ մասնակցեց նաև Շահումյանի շրջանի ինքնապաշտպանական մարտերին. զոհվեց  1992 թ. ապրիլի 18-ին: Նույն ջոկատի կազմում էր նաև Կարինե Հովսեփյանը, որը առաջին իսկ օրերից ակտիվորեն  մասնակցում էր ցույցերին, իսկ հետո միացավ  ինքնապաշտպանական ուժերին: 1991 թ. գարնանը միացավ  «Մեծն Տիգրան» ջոկատին և մասնակցեց Հյուսիսային Արցախի ինքնապաշտպանական մարտերին: Մինչև 1994 թ. մայիսյան զինադադարը շարունակեց մարտական ուղին, որի ընթացքում էլ, ծանր վիրավորվելով, դարձավ երկրորդ կարգի հաշմանդամ[21]: 1991-ին  հակառակորդի ճնշման ներքո Հյուսիսային Արցախի գյուղերը սկսեցին դատարկվել: Մարդիկ հեռանում էին մեքենայով կամ տրակտորով, սայլով, ձիով, իսկ հիմնականում` ոտքով: Կին,  երեխա թե ծեր, հիվանդ  ու հաշմանդամ, օգնում էին մեկմեկու:

Պահպանված հուշագրություններում կան նաև կանանց վկայություններ բռնագաղթի մասին: Շողիկ Հովսեփյանի, Թամարա Ստեփանյանի վկայությամբ՝ շատերը զոհ գնացին կամ անհայտ կորան բռնի տեղահանության ճանապարհին: Տեղահանվածների շարանը հազիվ հասավ Հաթերք, որտեղից էլ սկսվեց նրանց հոսքը դեպի Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ Երևան:

Հակառակորդի հարձակումները 1991 թ. հուլիս-օգոստոսին լայնածավալ բնույթ էին ստացել ոչ միայն  Շահումյանի, այլև Մարտակերտի  շրջաններում: Օգոստոսի սկզբին ադրբեջանական օմօնականները շրջապատեցին Մարտակերտի շրջանի Հաթերք գյուղը: Գյուղի կանանց մասնակցությամբ կազմավորվեց «Փառանձեմ» ջոկատը, որտեղ մեծ դեր ուներ Սիրանուշ Առուշանյանը(Սիրանուշ աքան): Հաթերքցի կանանց հաջողվեց ինքնապաշտպանական ուժերի  հետ օգոստոսի 13-ի գիշերը գերի վերցնել  39 հոգուց բաղկացած խորհրդային մի զորաջոկատ` ռազմամթերքով և ռազմական մեքենաներով: Կանանց ջոկատը հայտարարեց, թե գերիներին կազատեն միայն այն ժամանակ, երբ կազատվեն համագյուղացի այն 15 ինքնապաշտպանները, որոնց օմօնականները գերի էին վերցրել: Այդ օրերին հաթերքցի կանայք հեռագիր են ուղարկում Մոսկվա` հայտնելով հետևյալը. «Մարտակերտի շրջանի  Հաթերք գյուղի մի խումբ կանայք ստիպված եղան, իբրև ծայրահեղ միջոց,  պատանդ վերցնել  ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի 39 զինվորների և սպաների: Ադրբեջանական օմօնի ավազակախմբերը ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի օգնությամբ երկար ժամանակ պատանդ էին վերցնում հայերին, հանձնում ադրբեջանցիների տնօրինությանը: Այսպես, վերջին երեք ամսվա ընթացքում օմօնականները ներքին զորքերի աջակցությամբ  բռնագաղթի են ենթարկել տասնյակ հայկական գյուղերի բնակիչների, կալանքի տակ առել մոտ 500 մարդու: Ժողովրդի համբերության բաժակը լցվել է: Այսօր պատանդ դարձան նրանք, ովքեր բռնության գործիք էին օմօնականների ձեռքին: Արցախի մայրերը մեկ պայման են դնում` վերադարձնել իրենց զավակներին, որոնք ադրբեջանական կալա-նատներում են»[22]:

Հրամանատարության  սպառնալիքները, թե գյուղի վրա կհարձակվեն զորա-միավորումներ և, հողին հավասարեցնելով գյուղը, կազատեն պատանդներին, կանայք պատասխանում են. «Եթե հարձակման փորձ լինի, մենք մեզ և ձեր զինվորներին միաժամանակ կպայթեցնենք»[23]: Հաթերքում տեղի ունեցածի մասին օգոստոսի   14-ին հաղորդվեց բազմաթիվ լրատվամիջոցներով: Արցախ շտապեցին  ռուս գեներալներ, Հայաստանի Գերագույն խորհրդի պաշտպանության կոմիտեի նախագահ Վազգեն Սարգսյանը, գնդապետ Վիլեն Մարտիրոսյանը, լրագրողներ: Երկարատև բանակցությունների շնորհիվ  ռուս զինվորականների դիմաց ազատ է արձակվում  պատանդ վերցված 15 հաթերքցուց ընդամենը մեկը: Հարկ է նշել, որ օգոստոսի 13-ի դեպքերը լավ դասեր էին ռուս զինվորների համար: Դա Խորհրդային Միության պատմության մեջ առաջին աննախադեպ երևույթն էր, այն էլ կանանց մասնակցությամբ, որն իր վրա բևեռեց ողջ երկրի ուշադրությունը: Հակառակորդը համոզվեց, որ գործ ունի իր հայրենիքին անսահման նվիրված մի անընկճելի       ժողովրդի հետ:

1991 թ. մայիսի 15-ին օմօնականներն անձնագրային ստուգման պատրվակով ներխուժեցին Չլդրան գյուղ: Արևիկ Սարգսյանն աշխատում էր գյուղի կապի հանգույցում: Նրան հաջողվեց դեռևս գիշերը համագյուղացիներին նախապես տեղյակ պահել օմօնականների մասին, որի շնորհիվ գյուղի տղամարդիկ փրկվեցին ձերբակալությունից: Շարժման սկզբից նա ակտիվորեն մասնակցում էր բոլոր նախաձեռնություններին՝ թռուցիկներ տարածում, ստորագրահավաք կազմա-կերպում, միևնույն ժամանակ մասնակցում Ստեփանակերտի ցույցերին: Հայաս-տանի Առաջին հանրապետության տարեդարձին (1988-ի մայիս) նրա կազմա-կերպմամբ Չլդրանի գյուղխորհրդի շենքի վրա ամրացվեց Եռագույնը, որի համար նրան ձերբակալեցին` մեղադրելով որպես ազգամիջյան տարաձայնություններ  հրահրողի: Որպես պատիժ՝ Ա. Սարգսյանին տնային կալանքի ենթարկեցին: 1989-ին տնային կալանքից Ստեփանակերտ փախչելով` շարունակեց իր հայրենանվեր գործունեությունը: Օգնություն հավաքելով՝ տեղափոխում էր Գետաշեն, Շահում-յանի շրջան, իսկ  1991-ից սկսած՝  գյուղի ինքնապաշտպանական ջոկատի կազմում  մինչև մայիսյան զինադադար  մասնակցեց ազատամարտին[24]:

Մարտակերտում 1988-ին, ինչպես Արցախում, նույնպես հանրահավաքներ էին: Փետրվարի 23-ին լուր տարածվեց, թե Քելբաջարի (Քարվաճառ) կողմից հարձակում է սպասվում: Ադրբեջանական հրոսակախմբին դիմակայելու համար շրջկենտրոնի ողջ կարող բնակչությունը բեռնատարներով  շարժվեց դեպի Քելբաջարի ճանապարհը: Այդտեղ կանանց մասնակցությունը կազմակերպում էր Վալյա Պետրոսյանը:  Շարժման  առաջին օրերից  նա մասնակցում էր ցույցերի, հանրահավաքների կազմակերպմանը, գաղտնի ստորագրահավաքին և ամուսնու հետ ուղղաթիռներով Հայաստանից Արցախ զենք ու զինամթերքի տեղափոխմանը: Երբ սկսվեցին ինքնապաշտպանական մարտերը, նա միացավ կամավորական ջոկատներին և մինչև 1994 թ. մայիսյան հրադադարը մասնակցեց Արցախի ազատամարտին[25]: Ասենք, որ ինչպես բոլոր ժամանակներում, այնպես էլ Արցախի ազգա-յին-ազատագրական պայքարի տարիներին՝ հայ ժողովրդի համար բախտորոշ պահին, հայ կինը հիացմունքի արժանի ձեռներեցություն ու խիզախություն ցուցաբերեց՝ մշտապես լինելով հայ տղամարդու  կողքին կամ թիկունքին:

Այսպես, իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հենց «Օղակ» ռազմագործողությունը տարածաշրջանում կտրուկ սրեց իրավիճակը, շեշտակի մեծացրեց լարվածությունը և ղարաբաղյան հակամարտությունը փոխակերպեց ռազմական առճակատման՝ պատերազմի: Այս ամենից  անմասն չմնացին  կանայք, որոնք եթե սկզբում հանդես էին գալիս որպես շարժման  ակտիվ մասնակիցներ ու կազմակերպիչներ, ապա նրանց մի մասը պայքարը շարունակեց արդեն   ինքնա-պաշտպանական ուժերի շարքերում` որպես ազատամարտիկ, գթության քույր: Մնացած կանայք, մնալով թիկունքում, սատար կանգնեցին հայրենի եզերքի պաշտպաններին:

УЧАСТИЕ ЖЕНЩИН В САМООБОРОНЕ СЕВЕРНОГО

АРЦАХА (1988-1991 гг.)

АВАНЕСЯН И. Н.

Резюме

Женщины принимали активное участие в общенациональной  битве в Северном  Арцахе  в 1988-1991 гг., став не только  организаторами  борьбы, но и защитниками Отчизны.

Многие из них участвовали в боевых действиях, а те, кто не имели возможности сражаться, несли свою вахту в тылу.

THE  PARTICIPATION OF  WOMEN IN THE SELF-DEFENSE OF NORTHERN ARTSAKH (1988-1991)

I. AVANESYAN

Abstract

This present paper addresses the participation of women in the self-defense fight of Northern Artsakh from 1988 to 1991. They  became not only the organizers ow the struggle, but the defenders of the Fatherland, too.

A large number of women joined this self-defense fight as well and those who didn’t  have ability to fight were on the watch on the  home front.

Заметки

[←1]

Ուլուբաբյան Բ., Արցախյան գոյապայքարի  տարեգրությունը, Ե., 1997,  էջ 10:

[←2]

Պատմական նստաշրջան, փաստաթղթերի և նյութերի ժողավածու,Ստեփանակերտ,2008, էջ 23-107 :

[←3]

Աբրահամյան  Հ., Մարտնչող Արցախ 1917-2000,  գիրք Գ, Ստեփանակերտ, 2007,  էջ 41:

[←4]

Չիլինգարյան  Ռ.,  Սիսյան  Բ., Գետաշեն, Ե., 2007, էջ 306:

[←5]

Նույն տեղում,  էջ 308:

[←6]

Նույն տեղում,  էջ 309:

[←7]

Ղարաբաղյան  ազատագրական պայքարը 1988-1994 (Հանրագիտարան, հ.1, Ե., 2004,  էջ (411-407):

[←8]

Ղահրամանյան Կ., Օջախի գիրք. Հողը կանչում  է, գիրք Բ, Ե., 2005, էջ 538:

[←9]

Պետրոսյան Ռ., Արցախի պաշտպանության դիրքերում, Ե., 1997, էջ 43:

[←10]

Վարդումյան Հ., Աստվածների  կանչը, Ե., 2004, էջ 45:

[←11]

Արշակյան  Ա.,  Արցախի  գոյապայքար 1985-1992  թթ., Ե., 2004, էջ 139:

[←12]

Ղահրամանյան Կ.,  Հյուսիսային  Արցախ, գիրք Բ, Ե., 1993, էջ 64:

[←13]

Հայաստան, 11.05.1991:

[←14]

Չիլինգարյան Ռ., Սիսյան Բ.,  նշվ. աշխ., էջ 353:

[←15]

Սողոմոնյան Ն., 1991. «Կոլցո», Ստեփանակերտ, 1994, էջ 13:

[←16]

Голос Армении, 7.09.1991.

[←17]

Հայաստան, 16.07.1991: Մինչ ադրբեջանական ղեկավարությունը հայկական գյուղերում տարածած իր թռուցիկներում «երաշխավորում էր հայերի կյանքի ու գույքի անվտանգությունը», իրականում արդեն օրեր առաջ սկսված բնակավայրերի գրոհներն ուղեկցվում էին թալանով, ջարդերով և սպանություններով:

[←18]

Մռովի ղողանջներ, 11.04.1992:

[←19]

Ղահրամանյան Կ., նշվ. աշխ.,  էջ 575:

[←20]

Ազատ Արցախ, 13.05.2010:

[←21]

Վարդումյան  Հ., նշվ. աշխ.,  էջ 117 -125:

[←22]

Голос Армении, 17.08.1991.

[←23]

Республика Армения, 29.08.1991.

[←24]

Վարդումյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 169:

[←25]

Ազատ Արցախ, 23.02.2001: