ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ   ՄԻՍԻՈՆԵՐՆԵՐԻ  ԿՐԹԱԿԱՆ  ՁԵՌՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐՆ  ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ  ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

(1895-1914  ԹԹ.)

ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ  Ս. Բ.

Արևմտյան Հայաստանում միսիոներական գործունեության բնութագրական կողմերից մեկը կրթական-լուսավորական շարժումն էր, որը, համադրված լինելով բողոքական քարոզչությանը, այնուամենայնիվ, դրական նշանակություն ունեցավ արևմտահայության կրթական մակարդակի բարձրացման առումով: Ամերիկյան միսիոներները, ձեռնամուխ լինելով հայ բնակչությանը և հատկապես երիտասարդությանը բողոքական գաղա-փարներով տոգորելու իրենց առաքելությանը, ստիպված էին նախ և առաջ գայթակղել նրանց որակյալ ուսման և մասնագիտական կարողությունների կատարելագործման հնարավորություններով:

Այդ է պատճառը, որ կարճ ժամանակում Արևմտյան Հայաստանում մեծ տարածում ստացան բողոքականների հիմնած դպրոցները, արհեստանոց-ուսումնարանները, քոլեջներն ու նույնիսկ մանկապարտեզները: Ընդ որում, ակնհայտ էր, որ այդ ուսումնական հաստատություններն առաջարկում էին բավական որակյալ, եվրոպական կրթական համակարգին բնորոշ կրթություն, որը հաճախ հնարավոր էր լինում ստանալ անվճար:

Միսիոներական կրթական շարժումը, որի դրական նշանակությունը ոչ ոք չի կարող ուրանալ, հատկապես սկզբնական տարիներին որոշակի դժվարություններ ունեցավ հիմնականում երկու պատճառով. նախ, իրարօգնության դրությունը (ծանոթ է «Լենգեսթրյան» անունով, հիմնադիրն է Ջոզեֆ Լենգեսթըրը (1778-1838)), ըստ որի՝ բարձրագույն դասարանի աշակերտները նաև ավելի ցածր դասարանների աշակերտների ուսուցչի դեր են ստանձնում, ձախողվեց:

Բացասական անդրադարձ ունեցավ նաև այն որոշումը, ըստ որի բնիկ ուսանողները քոլեջում կամ աստվածաբանական դպրոցում չպետք է սովորեին անգլերեն, որպեսզի ազգակիցներից իրենց բարձր չդասեին և ԱՄՆ չգնային կամ չմտնեին առևտրական ասպարեզ՝ հեռանալով քարոզչական կամ ուսուցչական ծառայություններից: Ռ. Էնդըրսընի հետապնդած ու պարտադրած կրթական այս ծրագիրը լուրջ տարաձայնություններ ստեղծեց միսիոներական շարքերի մեջ ու հակասությունների պատճառ եղավ Պեպեքի           ուսումնարանի և Աստվածաբանական վարժարանի միջև[1]:

Արևմտաեվրոպական միսիոներների՝ Արևմտյան Հայաստանում ծավալած կրթական գործունեությունը հարկ է լուսաբանել նաև դրական տեսանկյունից: Որոշ հեղինակներ շեշտում են նրանց գործունեության միայն բացասական կողմերը՝ այն, որ միսիոներները սոսկ ջլատում էին արևմտահայության ուժերը, թուլացնում ազատագրական պայքարը: Իրոք, այդ կարծիքի մեջ ճշմարտություն կա, սակայն դրա հետ կար նաև դրականը, որքանով նրանք նպաստում էին կրթության տարածմանը արևմտահայ աճող սերնդի մեջ՝ հաղորդակից դարձնելով նաև Եվրոպայի առաջավոր գաղափարներին: Մյուս կողմից, օտար դավանությունների հետ կրթական մրցակցությունը խթանում էր նաև հայ հանրության ազգային դպրոցի զարգացման միտումները, մղում նրան նոր կամ արդիական մեթոդներ կիրառելու արևմտյան դպրոցի հետ մրցակցելու անհրաժեշտության գիտակցմանը: Մոտավորապես նույնն էր պատկերը Կ. Պոլսի Հովհաննես  Կոլոտ պատրիարքի ժամանակներում (XVIII դ. 10-40-ական թթ.), երբ հայ եկեղեցին ու դպրոցը վերածնություն ապրեցին կաթոլիկության հետ հակադրվելու, այլև արևմտյան արժեքները նրա միջոցով յուրացնելու պայմաններում:

Սովորելու նկատմամբ հայերի ունեցած պահանջի շնորհիվ կարճ ժամանակահատվածում բողոքականների հիմնած ուսումնական հաստատությունները համալրվեցին նորանոր աշակերտներով, որոնք իրենց հերթին աստիճանաբար դարձան Օսմանյան կայսրության առավել կիրթ ու բանիմաց խավը:

Հատկանշական է այն հանգամանքը, որ հայերի կրթական միջին մակարդակը (նաև գրագիտությունը) անհամեմատ ավելի բարձր էր, քան գերիշխող, տիրապետող ազգի՝ թուրքերի մակարդակը թե՛ Օսմանյան կայսրությունում ընդհանրապես, թե՛ Արևմտյան Հայաստանում մաս-նավորապես՝ չնայած քաղաքական ու սոցիալական բացառիկ անբարենպաստ պայմաններին:

Պատահական չէ, որ Թուրքիայի պետական պաշտոնյաներն ու  փաշաները միմյանց հետ մրցել են, որպեսզի այս կամ այն հայտնի հայ մասնագետը ծառայի իրենց ընտանիքում, լինի իրենց խորհրդատուն[2]: Նրանք տեսնում էին, որ մահմեդականության, թափառաշրջիկ և կիսավայրենի ցեղերի հարևանությամբ ապրող այդ քրիստոնյա ժողովուրդը որքան էլ որ ենթարկվում է ճնշումների, շարունակում է առաջադիմել, միշտ իր ձեռքում է պահում իր միջավայրի առևտուրն ու արհեստները և հաղորդակից է եվրոպա-կան լուսավորությանը[3]:

Խոսուն է նաև այն փաստը, որ XX դարի սկզբին Օսմանյան կայսրության տիրապետող ժողովրդի՝ թուրքերի 90 տոկոսն  անգրագետ էր, մինչդեռ թուրքերի կողմից  կեղեքված ժողովուրդների շրջանում  անգրագետները զգալիորեն քիչ էին՝ հույների մեջ՝ 50 տոկոս, հայերի մեջ՝ միայն 33[4]: Դա այն դեպքում, երբ դեռևս 1869 թ. Թուրքիայում  ընդունվում է ժողովրդական կրթության մասին օրենք (որի համար հիմք էր ծառայել համապատասխան ֆրանսիական օրենսդրությունը), այսուհանդերձ ակնհայտ էր, որ երկրում չկային անհրաժեշտ մանկավարժական կադրեր, հատկապես ուսուցչուհիներ[5]: Հայկական կրթարաններն ավարտած շատ ուսուցիչներ  հմտացած էին թուրքերենի մեջ, դասախոսել են Թուրքիայի բժշկական, իրավաբանական, երկրագործական, գեղարվեստի համալսարաններում, Մյուլքիյեի, Կալա-թասարայի, Սուլթանիեի լիցեյներում[6]:

1900-ական թթ. արևմտյան կրթական գործը հաստատուն հիմքերի վրա էր դրվում: Անուրանալի է այն փաստը, որ այդ գործում իրենց ներդրումն ունեին նաև ամերիկյան միսիոներները: 1901 թ. միայն Խարբերդում և հարակից գյուղերում կային 27 հայկական վարժարաններ՝ 2554 երկսեռ աշակերտներով, սրան ավելացրած՝ որբանոցի աշակերտները, լատինական ու բողոքական դպրոցների երկսեռ աշակերտները՝ 4106  հոգի[7]: Մեզիրեում, Խարբերդում, Հյուսեյնիկում և շրջակա ավաններում բացվել էին նաև մանկապարտեզներ՝ ծաղկոցներ[8]: Նիկոմեդիայի գավառը 1909-1910 թթ. ուներ ազգային 82 դպրոց, որոնցից 50-ը արական՝ 5142 աշակերտներով, 32-ը՝ իգական՝ 4298 աշակերտուհիներով, 15 մանկապարտեզ՝ 1555 երեխայով: Կային 178 ուսուցիչ և 13  ուսուցչուհի[9]:

Պիլեճիկում 1897 թ. բացվում է բողոքական դպրոց՝ փակված լուսավորչականի փոխարեն: 1901 թ. ի վեր այնտեղ պաշտոնավարում էին Պարտիզակի Բարձր  վարժարանի շրջանավարտ Զ. Գասապյանը. դպրոցի 57 աշակերտներից միայն 25-ն էին բողոքական: Ավետարանականության տարածումը կրթական մակարդակով մյուսներից տարանջատեց նաև Մունճուսուն գյուղը: Կեսարիայի ողջ շրջանում չկա մեկ այլ գյուղ, որն այնքան  գրագետ մարդ ունենար, որքան Մունճուսունը: Դրան պետք է հավելել նաև Մարզվանի Աստվածաբանական ճեմարանում, Անատոլիա քոլեջում և Բեյրութի բժշկական քոլեջում ուսանող Մունճուսունի երիտասարդներին[10]:

Շեխ Յաղուպ գյուղում ավետարանականներն ունեին իրենց  դպրոցը: 1896  թ. Բիթլիսից միսիոներներն այստեղ են ուղարկում  Տ. Վարժապետյանին՝ դասախոսելու: Նիկոմեդիայի 3 դպրոցներում 1896 թ. 88 աշակերտ էր դաստիարակվում[11]:

Ընդհանուր առմամբ, 1900-1914 թթ. Արևմտյան Հայաստանի կրթական ասպարեզում հատկապես մեծ վերելք էր ապրել Խարբերդը: Այստեղ գործում էր 5 քոլեջ՝ ֆրանսիական, գերմանական, ամերիկյան՝ երկսեռ «Եփրատ» քոլեջը, երկու ազգային Կեդրոնական վարժարան[12]: Եփրատ քոլեջն ուներ նաև մանկավարժական ճյուղ, որը մինչև 1914թ. ունեցել է 38 շրջանավարտ: Քոլեջին կից բացվել էր մանկաբարձական բաժին՝ 8 հայ ուսանողուհիներով[13]:

Հայոց Պատրիարքարանը 1901, 1903 և 1908 թվականներին հրապարակել է Արևմտահայաստանի, Թուրքիայի հայաշատ գավառների ու քաղաքների դպրոցների վիճակագրությունը, որին հետագայում անդրադարձել է հայ անվանի գրող  և իրավաբան Գր. Զոհրապը: Նրա հաշվարկներով՝ այդ ժամանակաշրջանում «Արևմտյան Հայաստանի մեջ կային շուրջ 1785 կրթական  հաստատութիւններ՝ ավելի քան 282,000 աշակերտով, մինչդեռ թուրքերը հազիվ կրնան հաշվել 150 դպրոց՝ շուրջ 17,000 աշակերտով: Քիւրտերը ոչ իսկ մեկ դպրոց ունին»[14]:

Վիճակագրությունը կասկած չի հարուցում, որովհետև այն քաղված է Հայոց Պատրիարքարանի և Թուրքիայի պետական համալսարանի տեղեկատվական աղբյուրներից, մանավանդ որ հայկական և ոչ մի դպրոց  չէր կարող բացվել առանց կառավարության թույլտվության:

Արևմտահայ կրթական կյանքում նորահայտ ավետարանական դպրոցները հովանավորում էր ԱՄՆ-ը թե’ նյութական և թե’ քաղաքական առումով: Եթե դրան հավելենք նաև նման դպրոցների բարենպաստ պայմաններն ու նյութատեխնիկական ապահովվածությունը, պարզ է դառնում, թե ինչու դրանք կարողացան հաջողությամբ մրցակցել ժամանակի ազգային դպրոցների հետ:

Ամերիկյան առաքելությունը չորս աստվածաբանական  ճեմարան հիմնեց թուրքական առաքելություններից յուրաքանչյուրի համար. Մարզվանում՝ արևմտաթուրքական, Խարբերդում՝ արևելաթուրքական, Մարաշում՝ կենտրո-նական Թուրքիայի առաքելությունների համար: Չորրորդ  ճեմարանը՝ Մարդինում, պետք է ապահովեր հարավարևմտյան շրջանը, որտեղ արաբախոս բնակչություն կար[15]:

Հատկապես կարևոր էր Մարզվանի Աստվածաբանական վարժարանը, որ, գտնվելով քոլեջի շրջակայքում, միշտ հնարավորություն էր ունենում աշակերտների շրջանում առանձնացնել հոգևոր պաշտոններին հարմար անձանց: Կրթական հիմնարկները, լուսավորական աշխատանքներից բացի, իրականացնում էին նաև որոշակի բարեգործական գործունեություն:

Մարզվանի «Երիտասարդաց աղքատասիրական ընկերակցությունն» ուներ իր կանոնադրությունը, այն ուներ նաև իր գրա-տունը, որը փորձում էր  վարժարաններից զատ որոշակի կրթական քայլեր ձեռնարկել, իսկ 1902 թ. հոկտեմբերին բացվեց նաև մանկապարտեզ՝ երեխաների համար[16]:

Ամերիկյան միսիոներների կրթական հաստատությունների մեջ առանձնահատուկ տեղ ուներ  Խարբերդի աստվածաբանական ճեմարանը, որ բացվեց  1859 թ., իսկ արդեն 1878 թ. հիմնվեց  «Արմենիա» քոլեջը, որն էլ 1888 թ. վերանվանվեց «Եփրատ» քոլեջի[17]: Քոլեջի հիմնադիրն ու առաջին նախագահը ամերիկյան միսիոներական առաքելությունների աշխատակից վերապատվելի Քրոզբի  Հուիլն էր: Քոլեջն ուներ 6 մեծ և 14 փոքր շենքեր, որոնցից 2 մեծ շենքերը՝ աղջիկների համար: 1902 թ. քոլեջի տարբեր բաժիններում սովորում էր 1100 աշակերտ[18]:

Հետագա տարիներին քոլեջը ղեկավարել են ամերիկացի միսիոներներ Հենրի  Ռիգզն ու Ջեյմս Բարտոնը, որը Խարբերդ էր եկել 1885 թ.: 1913-1914 թթ. «Եփրատ» քոլեջի վարչական ժողովի նախագահն էր բժիշկ Հենրի Ատկինսոնը, քարտուղարը՝ Մերի Ռիգզը:

Այսպիսով, XIX դարի կեսերից  ամերիկացի միսիոներները մի քանի տասնյակ երկսեռ դպրոցներ բացեցին Խարբերդում, Մալաթիայում, Ակնում, Արաբկիրում, բազմաթիվ գյուղերում: Ամերիկյան միսիոներների հիմնադրած «Եփրատ» քոլեջը դարձավ ժամանակի լավագույն կրթօջախներից մեկը:

Բողոքականների լուսավորական և բարեգործական աշխատանքների հա-մար լայն ասպարեզ բացվեց հատկապես համիդյան ջարդերի տարիներին, որոնք, ըստ էության, համիդյան բռնապետության ամենադաժան տարիներն էին:

Պատահական չէ, որ հենց այդ ժամանակ են հիմնվում  Խարբերդի գթասիրական հաստատությունները, որոնց շնորհիվ, ինչպես փաստում է «Ավետաբերը», «Փողոցների մեջ այլեւս թափառող աղքատներ չենք տեսնում»:[19] Այս գործն առաջին տարիներին հանձնված էր  դոկ. Պարնըմին, իսկ վերջին տարիներին հանձնված է եղել վերապատվելի միստր Նեփին: Վերա-տեսչությունն իր նախագահության ներքո կազմակերպել էր վարչական մարմին: Շուկայի մեջ  գործել են դերձակության և կոշկակարության վարձու շենքեր: Այս կանոնավոր դպրոցներից զատ՝ խնամակալությունը բացել էր գիշերային դպրոց աշխատող տղաների և աղջիկների համար[20]:

Տղաների դպրոցի մեջ ուսուցանվում են թվաբանություն, տոմարակալություն, հայերեն, գեղագրություն, աշխարհագրություն: Աղջիկների դպրոցում աղջիկները սովորում էին կարդալ, գրել, պարզ թվաբանություն: Ժամանակի մամուլում հանդիպող վկայությունների համաձայն՝ Խարբերդի ամերիկյան պատսպարաններում  գտնվող տղաների  հագուստն ու սնունդը շատ ավելի բարվոք վիճակի մեջ է եղել, քան գերմանական պատսպարանների տղաներինը:  Ընդհանուր առմամբ, իր գործունեության սկզբից մինչև 1912 թ. «Եփրատ» քոլեջն ունեցել է 177 պատվաբեր շրջանավարտ, որոնցից 38-ը տարբեր քաղաքներից ու գյուղերից էին: Նրանցից 48-ը ուսուցիչ էին, 32-ը՝ վաճառական, 21-ը՝ արհեստավոր, 18-ը՝ ձեռնադրյալ կղերական, 13-ը՝ բժիշկ, 10-ը՝ երկրագործ, 4-ը՝ խմբագիր, 4-ը՝ դեղագործ, 2-ը՝ երկրաչափ և այլն:[21]

1898 թ. տարեկան հաշվետվության համաձայն՝ Խարբերդում  գործում էին բողոքական 63 դպրոցներ՝ 4000 աշակերտներով[22]: Հենց այս դպրոցների և հատկապես «Եփրատ» քոլեջի շրջանավարտների շրջանում էր, որ միսիոներների աշխատանքը խթանեց արտագաղթը ԱՄՆ: Սա միսիոներական գործունեության բացասական հետևանքն էր, որ սակավամարդ էր դարձնում հայ ազգաբնակչությունը հայրենիքում: Միևնույն ժամանակ արտագաղթն ազդեց նաև Խարբերդում բողոքական համայնքի քանակի վրա, ինչպես փաստում է Վ. Մալքոմը[23]: Պակաս բացասական նշանակություն չունեցավ նաև ազգային դաստիարակության բացակայությունը միսիոներական կրթօջախներում, որի առթիվ Ե. Տեմիրճիպաշյանը ցավով նշում էր. «Մեր մանուկն օտարին կրթել կուտանք: Ու կը տրտնջանք, թե հայոց ազգն աղքատ է, թե հայոց ազգն ազատ չէ»[24]: Այսինքն՝ մեր առաջավոր գործիչները հասկանում էին, որ մեր ազգի փրկությունը հնարավոր է միայն ուսյալ սերունդ կրթելու պարագայում՝ միաժամանակ հասկանալով այն վտանգը, որ պարունակում էին միսիոներական բարեգործական-կրթական հաստատությունները՝ շրջանցելով ուսուցման ազգային ոգին:

XIX դարի 90-ական թվականներին ողջ սրությամբ դրվեց գավառաբնակ հայության կրթության հարցը: Հրամայական պահանջ էր բարելավել ազգի տնտեսական ու կրթական վիճակը՝ մրցակցելու օտարամուտ միսիոներական դպրոցների հետ և չեզոքացնելու վերջիններիս ազդեցությունը կրթական կյանքում: Բացի այդ, գավառահայությունը թշվառ վիճակում էր, և իրավիճակը մեծապես դժվարանում էր դպրոցների բացակայության պատճառով[25]:

Դեռևս 1868 թվականին միսիոներները Կ. Պոլսում բացեցին «Կալա-թասարայի» լիցեյը, 1869-ին՝ «Ռոբերտ» քոլեջը[26], իսկ 1876-ին Խարբերդում՝ «Եփրատ» քոլեջը: Նմանատիպ քոլեջներ բացվեցին  Վանում, Մարզվանում, Կարինում, Այնթափում, Մուշում և այլուր:

Փաստորեն, բազմաթիվ հրատապ խնդիրների կողքին ավելանում էր նաև հայ երեխաների՝ այլադավան դպրոցներում ուսանելու խնդիրը: Ընդ որում, ծնողները հաճախ նախընտրում էին օտար ուսուցումը ազգայինից: Կարևո-րելով ազգային նկարագրի  պահպանման և տոհմիկ դաստիարակության անհրաժեշտությունը՝ հայ մտավորականները կասկածի տակ էին դնում օտար, այլադավան կրթության տեր մարդկանց աշխարհաքաղաքական պատ-կանելությունը, որի առիթով «Մասիսը» գրում է. «Անոնք գիտական հարեւանցի  տեղեկութիւններովն  միայն կը մտնեն հայ ընկերութեան մէջ, ուր պիտի ապրին, առանց ճանչելու իրենց տոհմին անցեալը, կեանքը եւ շատ անգամ լեզուն ալ»[27]: Այսպես, Մարզվանի բողոքական դպրոցներում 1900-1904 թթ. 250 աշակերտներ կային, «Անատոլիա» քոլեջում ևս քաղաքից բավական աշակերտներ էին ընդգրկվել, բայց դա բավական չէր բարձր դպրոցների պակասը լրացնելու համար: Քոլեջի նախապատրաստական ճյուղի դասերը հարմարեցված էին բուն քոլեջին: Մարզվանի աղջիկների բարձրագույն վարժարանն այնպիսի համբավ ուներ, որ շրջակա ավանների և քաղաքների բնակիչները իրենց դուստրերին այստեղ կրթության տալու համար նույնիսկ ընտանյոք  հանդերձ տեղափոխվում էին Մարզվան: Այս վարժարանի մեջ 1904 թ. 163 աշակերտուհի կար, 113 հայ, 39 հույն, 4 ամերիկացի և 1 ռուս: Վարժարանը հիմնվել էր 1868 թ., և այդ ժամանակից ի վեր 175 աղջիկների վկայական է տրվել: Վարժարանի տնօրինուհին միս Ուիլարդն էր: Որբանոցի մեջ 60 տղա և 40 աղջիկ կային, նրանք միս Րայթի խնամքի տակ էին: Պարտիզակի բարձրագույն վարժարանը հիմնվել էր 1879 թ. Փիրսի գլխավորությամբ: Վարժարանը 1907 թ. ունեցել է 155 շրջանավարտ, որոնցից շատերը հետագայում դարձան Ռոբերթ քոլեջի շրջանավարտներ[28]:

Միսիոներների կրթական-բարեգործական աշխատանքները լայն ծավալ ստացան նաև Ուրֆայում: 1897 թ. համայնքի համար նախատեսված ընդհանուր ծախսի գումարը հասավ 366 օսմ. ոսկու, որից 189-ը նախատեսվում էր կրթության, իսկ մնացյալը՝ հոգևոր և բարեսիրական նպատակների համար: Կիրակնօրյա դասերին ներկա էին ավելի քան 600 մարդ, որոնցից շատերը լուսավորչական էին: Կիրակնօրյա դպրոցն ուներ տղաների 16 և աղջիկների 32 կարգեր:    Ադաբազարի մեջ 400 ավետարանական հայեր կային, գործում էր «Հայուհեաց վարժարանը»՝ 10 խնամակալների հովանավորության ներքո և 3 ամերիկացի ուսուցչուհիների ուժերով: Նիկոմեդիայի ավետարանական  հայերի թիվը հասնում էր 250-ի:

Միսիոներների նախաձեռնությամբ բացվող դպրոցները և նրանց բարեկարգ վիճակը, ինչպես նաև թուրքական կառավարող շրջանների թույլտվությունը ակնհայտորեն նպաստում էին բողոքականության տարածմանը: Թուրքական կառավարությունը հանդուրժում էր միսիոներների կրթական ձեռնար-կումները, քանի որ ի դեմս միսիոներական դպրոցների՝ տեսնում էր կարևոր օջախներ  հայ ժողովրդի միասնությունը պառակտելու և դավանաբանական հակամարտություններն ավելի սրելու համար, իսկ դպրոցական հարմարավետ շենքերը, ըստ էության, հետագայում անցնելու էին թուրքերի ձեռքը՝ իբրև հաստատուն կապիտալ: Սակայն չի կարելի հերքել այն փաստը, որ ամերիկյան, ֆրանսիական ու գերմանական միսիոներների հիմնած դպրոցները դրական են ներգործել  սերունդների վրա և  նպաստել են այս կամ այն մասնագիտության մեջ խորանալուն, լեզուների իմացությանը, գիտամանկավարժական և թարգմանական գրականության ստեղծմանը, թեև այդ ամենի ընդհանուր ուղղվածության պարագայում հաճախ մերժվում էր բուն հայկականը:

1902 թ. «Մուրճում» տպագրված մի հոդվածից տեղեկանում ենք, որ բողոքականների ազդեցությունը խարբերդահայության շրջանում թուլացնելու նպատակով նույնիսկ որոշվում է  Սանասարյան վարժարանը  տեղափոխել Խարբերդի մոտ գտնվող Սորսորի  վանք և նրա բակում կառուցել դպրոցի հարմարավետ շենք: Այդ վայրը մատնանշել էր վարժարանի ուսուցիչ Ս. Սոխիկյանը: Դրա համար կային հատուկ պատճառներ: Մասնավորապես Խարբերդում բողոքականությունը խոր արմատներ էր ձգել և իր կրթական ու կրոնական հաստատություններով սպառնում էր հայ լուսավորչական եկեղեցուն և տոհմային դաստիարակությունը, իսկ Սանասարյան վարժարանը կարող էր «այդ օտար տարրերը չեզոքացնել ու մրցիլ անոնց դէմ»[29]:

Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով Սանասարյան վարժարանը չտեղափոխվեց Խարբերդ: Ինչ վերաբերում է ամերիկյան միսիոներների ծավալած կրթական աշխատանքներին՝ 1900 թ. տվյալներով Օսմանյան կայսրությունում աշխա-տում էր 162 ամերիկյան միսիոներ՝ 900 տեղացի օգնականների աջակցությամբ: Ավելի քան 40 գիշերօթիկ դպրոցներում և 7 քոլեջներում ուսանում էին 2 հազար 700 տղա և աղջիկ, 15 հազ. երեխա՝ բազմաթիվ նախակրթարաններում[30]:

Այսպիսով, XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին արևմտահայության կրթալուսավորական կյանքում որոշակի դեր են ունեցել ամերիկյան միսիոներները: Անկասկած, նրանք իրենց աշխատանքով նպաստում էին լուսավորության, գիտության զարգացմանը, մյուս կողմից՝ պառակտում, թուլացնում հայ ժողովրդի միասնությունն  ու ազգային-ազատագրական պայքարի ոգին: Արևմտահայ առաջադեմ մտավորականները, չկարողանալով  աչք փակել նման վտանգավոր երևույթի նկատմամբ, եռանդուն գործունեություն ծավալեցին  ընդդեմ օտարամուտ կրթական շարժման՝ հիմնելով ազգային վարժարաններ: Այդպիսի վարժարաններ էին Վանի Վարժապետանոցը, Կեդրոնականը, Երամյան, Սանդխտյան, Գայանյան, Շուշանյան, Կարինի, Տեր-Ազարյան, Արծնեան, Մսրյան, Հռիփսիմեանց, Աղապալյան, Սանասարյան, Մուշի Թարգմանչաց, Երզնկայի Ընկերական, Քրիստինյան վարժարանները և ուրիշներ: Արդյունքում XIX դարի երկրորդ կեսին արևմտահայ ազգային վարժարանները բազմացան և վերելք ապրեցին՝ մրցության ընթացքում հաղթող դուրս գալով օտար վարժարանների նկատմամբ: Կարելի է ասել, որ ամերիկյան միսիոներների քարոզչությունը Օսմանյան կայսրություն բերեց ամերիկյան քաղաքակրթության հոգևոր և բարոյական որոշակի արժեքներ: Այն հնարավորություն  ընձեռեց հայ ժողովրդին  իր բողոքի ձայնը հասցնել եվրոպական դիվանագիտության լայն շրջանակներ: Անժխտելի է հատկապես այդ դժվարին ժամանակներում բողոքական միսիոներների լուսավորական աշխատանքների կարևորությունը օսմանահպատակ հայության շրջանում:

ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ АМЕРИКАНСКИХ МИССИОНЕРОВ В СФЕРЕ ОБРАЗОВАНИЯ В ЗАПАДНОЙ АРМЕНИИ (1895-1914 гг.)

ГЕВОРГЯН С. Б.

Резюме

Одной из характерных  сторон миссионерской деятельности в Западной Армении было культурно-просветительское  движение, сыгравшее поло-жительную роль в повышении образовательного уровня западных армян. Американские миссионеры, проповедуя в западноармянской среде идеи протестантизма, пытались заинтересовать их возможностью усовер-шенствования профессиональных знаний и качественным образованием. С этой целью за сравнительно короткий период на территории Западной Армении ими были основаны школы, ремесленные училища, колледжи и даже детские сады.

В этих учебных заведениях получали довольнотаки качественное, характерное для европейской образовательной  системы образование.

THE ACTIVITY OF AMERICAN MISSIONARIES IN THE SPHERE

OF EDUCATION OF WESTERN ARMENIA (1895-1914)

S. GEVORGYAN

Abstract

American missionaries starting to preach Protestantism in Western Armenia primarily involved the Armenians, especially young people, with the opportunity to get a quality education in the Protestant educational institutions. This policy of missionaries despite its ultimate goals, contributed to the development in the field of enlightenment.

Заметки

[←1]

Journal of  Mr. Dwight on a Visit to Brousa, ”Missionary Herald”, December,   1838, pp. 461-462.

[←2]

Ռեֆիք Ա., Հայոց դերը թիւրք մշակոյթին մեջ (Ընդարձակ տարեցոյց ազգային հիւանդանոցի, Պոլիս, 1931, էջ 128):

[←3]

Գինոսյան Ն., Հայերի ներդրումն Օսմանյան կայսրության տնտեսական և մշակութային կյանքում (XIX դարի երկրորդ կես-XX դարի սկիզբ), թեկն. ատենախոսություն, Ե., 2009, էջ 74:

[←4]

Новичев А. Турция. Краткая история, Л., 1963, с. 133-134; Еремеев Д. Ислам: образ жизни и стиль мышления, М., 1992, с. 255.

[←5]

Սաֆարյան Ա., Զիյա Գյոքալփը թուրք կանանց իրավունքների մասին (Թուրքագիտական և օսմանագիտական հետազոտություններ, Ե., 2006, էջ 14):

[←6]

Չորմիսեան Լ., Համապատկեր Արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան, հատոր Բ., Բեյրութ, 1974,  1878-1908, էջ 503:

[←7]

Ճիզմէճեան Մ., Խարբերդ եւ իր զավակները, Ֆրեզնո, 1955, էջ 397:

[←8]

Երկանյան Վ. Ս., Հայկական դպրոցը 1800-1870 թթ. (Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1970, № 10, էջ 39):

[←9]

Գասապեան  Մ., Հայերը Նիկոմեդիոյ գավառին մեջ, Պարտիզակ, 1913, էջ 39-41:

[←10]

Ավետաբեր, 1904, թիվ 12, էջ 150:

[←11]

Ավետաբեր, 1904, թիվ 13, էջ 225: Սակայն հարկ է նշել, որ արևմտահայ կրթական կյանքին ուղղություն տվող կենտրոնը Կ.Պոլիսն էր: Դեռևս XVIII դարի վերջերից այստեղ հիմնված էին եկեղեցիներին կից թաղային դպրոցներ, որոնց թիվը մշտապես տատանվում էր 40-ի շուրջը, որտեղ սովորում էր 5-6 հազար աշակերտ:

[←12]

Ճիզմէճեան Մ., նշվ. աշխ., էջ 321:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 401:

[←14]

Զոհրապ Գր., Հայկական հարցը փաստաթղթերուն լոյսին  տակ, Բեյրութ, 1973,  էջ 16:

[←15]

Richter J.  A  History  of  Protestant  Missions  in  the  Near  East,  Fresno, 1982, p. 125-126.

[←16]

Ավետաբեր, 1902, թիվ 44, էջ 49:

[←17]

Յիշատակարան Եփրատ գոլէճին, Պոսթոն, 1942, էջ 118-119:

[←18]

Greene Rev. J.  Leaving  The  Levant, New York , 1895,  p. 221.

[←19]

Ավետաբեր, 1902, թիվ 14, էջ 50:

[←20]

Ավետաբեր, 1904, թիվ 27, էջ 483:

[←21]

Ավետաբեր, 1908, թիվ 52, էջ 879:

[←22]

Peterson M.’’Starving  Armenians’’. America and the Armenian Genocide, New York, 1899, p. 199.

[←23]

Malcom V.  The Armenians in America, London, 1980, p.76.

[←24]

Տէմիրճիպաշեան Ե., Շրջագայութիւն իմ թաղիս մէջ, Ե., 1986, էջ 18:

[←25]

Ծաղիկ, 1890, թիվ 5:

[←26]

An Appreciation. In Memory of the Rev.George  Washburn  (1833-1915). Printed by  The  Trustees  of  Robert  College, New York, 1915, p. 8.

[←27]

Մասիս, 1898, թիվ 3:

[←28]

Ավետաբեր, 1896, թիվ 27:

[←29]

Մուրճ, 1902, թիվ 3, էջ 205:

[←30]

Կիրակոսյան  Ա., Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը, Ե., 2006, էջ 108: