ՄԵՐ  ՀՈԲԵԼՅԱՐՆԵՐԸ

ԱԿԱԴԵՄԻԿՈՍ  ՍԵՐԳԵՅ  ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ

(ծննդյան  90-ամյակի  առթիվ)

Մեզ համար թանկ են մեծ գիտնական, մարդկային բարձր հատկանիշ-ներով օժտված և հմուտ մանկավարժ (պատրաստել է մի քանի տասնյակից ավելի բարձրորակ մասնագետներ), բազմաթիվ դասագրքերի ու մենա-գրությունների հեղինակ  Սերգեյ Աբրահամյանի անունն ու գործը:

Սերգեյ Գյանջումի Աբրահամյանը ծնվել է 1925 թ. փետրվարի 14-ին, Արցախի Հադրութի շրջանի Տումի գյուղում: Միջնակարգ կրթությունն ստացել է նույն գյուղի դպրոցում, որը հետագայում կոչվեց նրա անունով:

Մեծ հայրենականի տարիներին ծառայեց խորհրդային բանակում, 1944 թ. վիրավորվեց, զորացրվեց և ընդունվեց Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ՝ աշակերտելով աշխարհահռչակ լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանին: Նրա շնորհիվ մեկընդմիշտ նվիրվեց լեզվաբանությանը, ընդունվեց ասպիրանտուրա, 1953-ին պաշտպանեց թեկնածուական ատենախոսություն, ստացավ բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան, աշխատեց համալսարանում՝ միաժամանակ դասավանդելով Լենինականի (Գյումրի) Մ. Նալբանդյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում:

1966-ին պաշտպանեց դոկտորական ատենախոսություն, 1970 թ. ստացավ պրոֆեսորի կոչում, իսկ 1996-ին ընտրվեց ՀՀ ԳԱ  ակադեմիկոս:

1953-ից, դասախոսական աշխատանքին զուգահեռ, Աբրահամյանն  աշխատանքի է անցել Լեզվի ինստիտուտում՝ որպես ավագ գիտաշխատող, իսկ 1959-ից մինչև կյանքի վերջը՝ 2005 թ. ապրիլի 1-ը, եղել է ինստիտուտի Ժամանակակից հայոց լեզվի բաժնի վարիչ, աճեցրել-կրթել է  երիտասարդ լեզվաբանների, եղել է բազում թեկնածուական և դոկտորական ատենախոսությունների ընդդիմախոս:

Սերգեյ Աբրահամյանը 1991-2005 թթ. համատեղության կարգով աշխատել է նաև Հրաչյա Աճառյանի անվան համալսարանում՝ որպես դասախոս և հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ:

Բարձր գնահատանքի է արժանի ակադեմիկոս Ս. Աբրահամյանի դերը թե՛ հայերենագիտության զարգացման ասպարեզում, թե՛ աճող սերնդի հայեցի դաստիարակության, թե՛ լեզվաբանական բարձրորակ մասնագետներ պատրաստելու, ինչպես նաև դպրոցական ու բուհական որակյալ դասագրքեր կազմելու և մոտ երկու տասնյակ մենագրություններ գրելու գործում, էլ չենք խոսում հարյուրավոր հոդվածների ու գրախոսականների մասին:

Հայտնի է, որ XX դ. երկրորդ կեսից նորագույն (կառուցվածքային) լեզվաբանության մեջ տեղի են ունեցել զգալի փոփոխություններ, վերա-նայվել ու ճշգրտվել են լեզվաբանական բազմաթիվ իրողություններ ու  դրույթներ, տարբեր ձևակերպումներ ու սահմանումներ, լեզվաբանական գիտության մեջ մուտք են գործել նոր հասկացություններ ու տերմիններ: Բուհական ուսանողներին ու դասախոսներին, ինչպես նաև դպրոցական ուսուցիչներին նույնպես պետք էր տեղյակ պահել գիտական այդ շարժմանը:

Հայ լեզվաբանության մեջ այս կարևորագույն հարցերով հիմնականում զբաղվեցին ակադեմիկոս - լեզվաբաններ Գևորգ Ջահուկյանը, Էդու-արդ Աղայանը, Սերգեյ Աբրահամյանը (իհարկե, էլի ուրիշ լեզվաբաններ), գրվեցին բազմաթիվ  մենագրություններ: Դրանցում յուրահատուկ տեղ են գրավում Ս. Աբրահամյանի աշխատությունները. նա առաջինն էր, որ 1969 թ. հրատարակեց «Ժամանակակից հայերենի քերականություն» իր նախորդը չունեցող դասագիրքը: Գրքի պահանջն այնքան շատ էր, որ այն «Լույս» հրատարակչությունը վերահրատարակեց որոշ փոփոխություններով ու հավելումներով: Գիրքը բարձր գնահատվեց հայ լեզվաբանների, ուսուցիչների կողմից. մամուլում հրատարակվեցին ուշագրավ գրախոսականներ:

Այդ տարիներից պրոֆ. Գուրգեն Սևակի՝ ավելի քան 40 տարի դպրոց-ներում գործածության մեջ եղած շարահյուսության դասագրքին փոխարինեց ակադ. Ս. Աբրահամյանի դասագիրքը, որի վերաբերյալ նույնպես եղան բազմաթիվ դրվատական գրախոսականներ: Այդ տարիներին լույս տեսավ Ս. Աբրահամյանի «Բառ և խոսք» ուսուցչական ձեռնարկը, որտեղ սովորողներին տրվում են նաև ոճագիտական գիտելիքներ, որ ուրիշ գրքերում չկան: Դպրոցականին զուգահեռ, Աբրահամյանը գրեց բուհական դասագրքեր ու մենագրություններ:

Լինելով ԳԱԱ Լեզվի ինստիտուտի ժամանակակից հայոց լեզվի բաժնի վարիչ՝ ակադ. Աբրահամյանը և մի քանի անվանի լեզվաբաններ (Վ. Առա-քելյան, Ն. Պառնասյան, Վ. Քոսյան, Խ. Բադիկյան, Հ. Օհանյան) ստեղծեցին մեզանում առաջին և միակ ակադեմիական քերականության եռահա-տորյակը, որը ուղեցույց եղավ դրանից հետո լույս տեսնող աշխատու-թյունների, ինչպես նաև ատենախոսությունների համար:

Իսկ ի՞նչ նորություններ ու նորամուծություններ է մտցրել Աբրահամյանը հայերենագիտության մեջ:

Դրանցից առաջինը խոսքի մասերի որոշման հիմունքն ու դրանց աս-տիճանական դասակարգումն է, որոնց վերաբերյալ եղել են տարբեր տե-սություններ ու  սահմանումներ, որոնք ճշգրտվել ու գիտական տեսքի են բերվել Ս. Աբրահամյանի կողմից: Նա գիտականորեն ապացուցեց, որ խոսքի մասերը գտնվում են տարաստիճան և տարաբնույթ հակադրությունների մեջ. առաջին պայմանն այն է, որ բառի խոսքիմասային իմաստը քննելիս, պետք է հաշվի առնել ոչ միայն այն, թե ինչ է ցույց տալիս բառը, այլև այն, թե ինչպես է ցույց տալիս կամ արտահայտում այն: Ըստ այդմ էլ՝ լեզվի մեջ եղած բոլոր բառերը, ըստ իրենց արտահայտած բառիմաստի, ձևաբանական  փոփոխությունների և շարահյուսական կիրառությունների, նա բաժանում է 3 խմբի՝

1/ նյութական իմաստ արտահայտող բառեր (գոյական, ածական, թվական, բայ, մակբայ),

2/ հարաբերություն կամ քերականական իմաստ արտահայտող բառեր (դերանուններ),

3/ վերաբերմունքային իմաստ արտահայտող բառեր. այս տիպի բառերը բաժանում է երկու խմբի՝ ա/ կապեր ու շաղկապներ, բ/ վերաբերականներ և ձայնարկություններ:

Եվ այսպիսով, լեզվի ձևաբանական մակարդակով տարբերակված 9 խոսքի մասերի փոխարեն Աբրահամյանը համակարգում է 10 տեսակի խոսքի մասեր՝ հատուկ ընդգծելով խոսքի մասերի փոխանցումը (երկփեղկված իմաստ ունեցող խոսքի մասեր):

Առանձնացնելով հայերենում 10 տիպի խոսքի մասեր՝ նա հանգամանորեն նշում է դրանցից յուրաքանչյուրի ձևաբանական, շարահյուսական, ինչպես նաև ոճական առանձնահատկությունները: Օրինակ, նա առաջինն էր, որ բոլորովին նոր դիտարկումներով քննեց հայերենի բայի կազմությունը՝ ճիշտ նշելով բայահիմքերը: Միշտ ընդունված է եղել բայի անդեմ ձևերը՝ դերբայները, դիտել մեկ  մակարդակի վրա, սակայն հմուտ տեսաբանը հայերենի դերբայները բաժանեց 2 խմբի՝ բուն կամ անկախ դերբայներ. ճիշտ է վարվում նաև, որ անորոշ դերբայի ելիս, ալիս ձևերը (գրելիս, կարդալիս) համարում է առանձին՝ հարակցական դերբայներ, քանի որ դրանք միշտ ցույց են տալիս մեկ ուրիշ գործողությանը հարակից գործողություն:

Լեզվի ձևաբանական մակարդակում գիտնականը կատարում է նաև այլ ուղղումներ ու փոփոխություններ, որոնց մի զգալի մասն էլ վերաբերում է  դերանուններին, որը եղել է նրա թեկնածուական ատենախոսության թեման, իսկ դոկտորական ատենախոսության թեման խոսքի մասերի բազմահատկանիշ դասակարգման հիմնահարցն էր:

Ավելի ուշագրավ ու բազմազան են Ս. Աբրահամյանի գիտական խորը դիտարկումները հայերենի շարահյուսության ասպարեզում: Նրա մեծ ներդրումը այս բնագավառում բնութագրվում է ինչպես ընդհանուր համակարգի հաստատմամբ ու մինչ այդ չտարբերակված իրողությունների քննությամբ, միակազմ նախադասությամբ, դրանց կապակցելիության միջոցներով ու եղանակներով, այնպես էլ առանձին հարցերի՝ բառակապակցությունների, պարզ ու բարդ նախադասությունների տարբեր տեսակների նոր մեկնաբանություններով, ճշգրտումներով ու բազմակողմանի  վերլու-ծություններով: Օրինակ, նա առաջինն էր, որ ուսուցիչներին ու սովորողներին գաղափար է տալիս բառակապակցությունների, դրանց շարահյուսական արժեքի, կազմության և տեսության վերաբերյալ: Նա առաջինն  էր, որ ստորոգումն ու հնչերանգը համարեց նախադասության ամենակարևոր հատկանիշներ. թեև ստորոգման հարցում նա լրիվ հետևում է Մ. Աբեղյանին, մինչդեռ հնչերանգի հարցում այն, որպես նախադասության հիմնական հատկանիշներից մեկը համարելու պատիվը հայ քերականագիտության մեջ անվերապահորեն պատկանում է ակադեմիկոս Ս. Աբրահամյանին:

Այս բաժնում նորություն է նրա՝ բացառական հոլովով դրվող ենթակայի հիմնավորումը («Համերգի ժամանակ կատարվեցին նաև Կոմիտասի ստեղծագործություններից»: «Ընտրվեցին լավագույն ուսանողներից»: «Վաճառվեցին գրքերից»): Նորություն են նաև ենթակայի և ստորոգյալի լրացումների փոխարեն նրա կողմից գոյականական և բայական անդամի լրացումներ անվանելը: Ճշգրտվել են պարզ և բարդ նախադասությունների սահմանումներն ու դրանց տեսակները:

Նա քննության հատուկ նյութ է դարձնում նախադասությունների կապակցության, դրանցում տեղ գտած ժամանակային հաջորդականության, դրա հետ կապված տեքստերի կառուցվածքի լեզվաոճական և շարադասական բազմաթիվ իրողությունները:

Այս առումով  շատ կարևոր ու հետաքրքրական է նրա «Աշակերտի խոսքի զարգացումը» խիստ արժեքավոր, ծավալով փոքր, բայց բովանդակությամբ շատ հարուստ մենագրությունը՝ հրատարակված 1973 թ.: Հիրավի, Ս. Աբրահամյանը առաջիններից մեկն է, որ զբաղվում է նաև ոճագիտական հարցերով. նա առաջինն էր, որ ոճագիտությունը, որպես  լեզվի առանձին գիտաճյուղ,  հանգամանորեն դասակարգեց հինգ  գործառական ոճերի. ա/ գիտական, բ/ պաշտոնական կամ գրասենյակային,գ/ հրապարակախոսական, դ/ գեղարվեստական, ե/ առօրյա-խոսակցական կամ ժողովրդախոսական:

Մեծ է վաստակաշատ գիտնականի ավանդը նաև «Ժամանակակից հայոց լեզվի քառահատոր բացատրական» բառարանն ստեղծելու գործում. նա եղել է բազմաթիվ բառահոդվածների հեղինակ, ինչպես նաև բառարանի չորրորդ հատորի խմբագիրը:

Բազմաբեղուն և անվանի լեզվաբանի, մարդ-քաղաքացու, բանիբուն ուսուցչի ու մանկավարժի գիտական ժառանգությունը հայերենագիտության մնայուն արժեքներից է, իսկ նրա մարդասիրական վեհ կերպարը՝ անանց ու նվիրական անմոռաց հուշ:

Թե խորհրդային կառավարությունը և թե Հայաստանի Հանրապետությունը բարձր են գնահատել Սերգեյ Աբրահամյանի՝ հայրենիքին ու իր ժողովրդին մատուցած ծառայությունները և նրան պարգևատրել են Հայրենական պատերազմի Առաջին աստիճանի շքանշանով, Խ. Աբովյանի անվան և Աշխատանքային արիության համար մեդալներով ու բազմաթիվ կոչումներով:

ԲԱԴԻԿՅԱՆ  Խ.  Գ.

Բանասիրական  գիտությունների  դոկտոր