ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ   ԵՎ  ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԳԱՅԻՆ  ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ  ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ  ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ  Հ.  ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ  «ՄԵԾԱՄՈՐ» ԷՍՍԵՈՒՄ

ԶԱՔԱՐՅԱՆ  Մ. Գ.

Հ. Մաթևոսյանը 1968-69 թթ. ավարտում է «Մեծամոր» էսսեն, որն ուրույն տեղ է զբաղեցնում հեղինակի ստեղծագործություններում, իսկ գրականագիտությունն էլ, խորհրդային ժամանակի թելադրանքին համահունչ, չի անդրադարձել նրա հարուստ, բազմաշերտ բացահայտումներին: «Մեծամորը» ոչ մեծ ծավալ, ազատ կառուցվածք ունեցող տեքստ է, որտեղ ծրարվում են հեղինակին զբաղեցնող հիմնահարցերը, որոնք չեն հավակնում ավարտուն և  սպառիչ  պատասխանի: Որպես օրենք՝ գրական այս ժանրը միտում է նյութի շարադրանքի նոր` անհատական, գրական-փիլիսփայական և պատմական մոտեցման` «…հրապարակախոսական ոճին բնորոշ լեզվաարտահայտչամիջոցներով»[1]: «Մեծամորը» ի սկզբանե հետաքրքիր և ցավոտ խնդիր է արծարծում. գրողն այստեղ իր մտածողությունը կառուցել է ոչ թե հանրահայտ, դարակազմիկ  անցքերի և իրադարձությունների, այլ առաջին հայացքից աննշան, երբեմն նույնիսկ մանրուք թվացող երևույթների վկայակոչումով: Անդրադառնալով այս ստեղծագործությանը՝ գրականագետ Ս. Աղաբաբյանը հավաստում է. «Հր. Մաթևոսյանի ծանրության կենտրոնը…, «փիլիսոփայական քարը» տիեզերական մեծ կյանքի, Գոյաբանության հավերժական հարցերի պատասխանների տենդագին, անընդհատ, անդուլ որոնումն է»[2]: Գրողին այստեղ մտահոգում են ժամանակի մարտահրավերները՝ ուղղված մեր ինքնությանը, ազգային մտայնությանն ու  արժեհամակարգին: Հայոց աշխարհի և հայ  ժողովրդի ճակատագրի երկվության նկարագրության միջոցով հեղինակը միաժամանակ  ներկայացնում է  նրա կյանքի հակադիր երկմիասնությունը՝ արարող, ոգեղեն վեհությանը և դրան ներհյուսված անկման պատմությունը:

«Մեծամոր» էսսեն բացող առաջին իսկ պարբերության մեջ թուրք  գրողի խոսքն է: «Մեծամորը» իր մեկնությամբ խիստ  հագեցած  տեքստ է  այն  առումով, որ նրա առաջին յոթ տողերում արդեն իսկ հեղինակը բազմաբնույթ քաղաքական տեղեկություններ է հաղորդում. նախ, որ ինչ-որ մեկը ուրախությամբ եկել է  Խորհրդային Միություն, բայց  քանի որ անելիք  շատ  ունի, ուստի երկրորդ անգամ գալ չի կարող: Այդ թուրք վիպասանը ֆրանսիա-կան հրատարակչությունում փնտրված գրող է, և պարզվում է, որ նա թուրք առաջադեմ հեղինակներից  է և հակաամերիկյան շարժման մասնակից. «…վերջացնեմ ձեռքիս գործը և սկսեմ աշխատանքը վաղուց մտածված մի գրքի վրա, որ լինելու է քսանական թվականներին իմ ժողովրդի վարած ազգային-ազատագրական պատերազմի մասին»:[3] Այսինքն՝ հեղինակի գրելիք գրքի թեման վերաբերում է 20-ական թվականների թուրք ժողովրդի մղած ազգային-ազատագրական պատերազմին: «Մեծամորն» ունի բազմաթիվ ենթատեքստեր, որոնցից յուրաքանչյուրը եռաչափ ժամանակի մեջ է ներ-կայանում ու ծավալվում` ներկա, անցյալ և ապառնի: Հատվածային թվացող այս ստեղծագործության մեջ, սակայն, երբ ասելիքը  ամբողջացվում է, ստացվում է հարաբերական անկախության մեջ գտնվող խիստ շարժունակ տեքստ, որտեղ ծավալվում է հայ կյանքի քաղաքական անցուդարձը: Էսսեի հատվածների միացումը իր բևեռային արժեհամակարգով հավասարապես ընդհանուր է մեծ  քաղաքական ժամանակի համար. մի կողմում քաղաքական միամտությամբ տառապող հայը՝ ծայրահեղ մարդասեր, անօգնական և արդարամիտ, իսկ մյուս կողմում համամարդկային արժեքները բազմիցս ոտնահարած թուրքը, որին բնորոշ է խաղային տրամադրությունը՝ նեոօսմանիզմը (բոլշևիկների օրոք խոսվում էր համաշխարհային հեղափոխության մասին): «Մեծամորը» իր հիմքով  զարգանում է երկու հարթության վրա՝ Հայաստան և Հայաստան-Վրաստան զուգահեռներով, և այդ հենքի վրա ներկայանում են այն քաղաքական գործընթացները, որոնք զարգանում  են Թուրքիայում և Խորհրդային Միության մայրաքաղաքում: Այս առումով էլ չափազանց խոսուն է ստեղծագործության ավարտը. «Այս այսպես է ու կմնա այսպես, քանի դեռ բետոնը տասը կանգուն շերտով մինչև վերջին թիզը չի ծանրացել այս ցնորական երկրի կավին» (էջ 83-84): Մաթևոսյանը շատ կարևոր խնդրի է անդրադառնում. խորհրդային իրականությունը համահարթեցման քաղաքականություն է վարում, և արվում է ամեն ինչ, որ հայ մարդը հրաժարվի իր դաժան,  դժվարին և տրոհված պատմական հիշողությունից: Գրքում շեղատառ տեքստը ևս շատ հետաքրքիր  խնդիր է արծարծում և ուրույն  ձևով ծավալվում. «Ազնիվ Օքիոփերիձեն (հորական ազգանվամբ` Խաչթովմասյանը) փնտրում է հորը՝ Համազասպ, մորը՝ Արուսյակ, եղբայրներին` Անդրանիկ, Պռոշ, Անուշավան, Մանուկ, Հարություն, Համբարձում, Գառնուկ (Ազնիվը Գառնուկի իսկական անունը լավ չի հիշում, ընտանիքի երեխաները նրան Գառնուկ էին ասում, քույրերին` Արփեն, Մարիամ, Շուշան Խաչթովմասյաններին (ծնված 1895-1913 թթ., Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիս քաղաքում), հորեղբայրներին…» (էջ 348): Էսսեում գրողը զուգահեռ տեքստեր է զարգացնում, որոնք խորքային աղերսներ ունեն միմյանց հետ և միաժամանակ էլ մեկնաբանում են հեղինակի ասելիքը. «Քսան թվականներին նրա ազգային-ազատագրական բանակը Շիրակում ոչնչացրեց երկու հարյուր հազար հայ… երեսուներեք միլիոն են  և աճում են, հիսուն միլիոն են, - ի՞նչ է ասելու այս Նեֆզատ Ուստյունը իր ազգային-ազատագրական բանակի վայրագությունների մասին. ասելու է «երկու հարյուր հազար զավթի՞չ ոչնչացրին», մեկ միլիոնից երկու հարյուր հազար զինվո՞ր էինք: Ասելու է «չենք ոչնչացրել, իրե՞նք են մեզ ոչնչացրել», ասելու է «լա՞վ  ենք արել»: Ժողովրդի մոտ անցյալի ճակատագրի շուրջ պատմական այս խորհրդածությունները գրողը հետևյալ կերպ է ամփոփում. «Դու և քո խիղճը Նեֆզատ Ուստյուն, … ուրիշ ոչ ոք քեզ ոչինչ չի կարող ասել» (էջ 348): Հոգու խորքում չլինելով լավատես, և չփայփայելով այն հույսը, թե թուրքերը իրենց իրագործած  մեղքը կխոստովանեն` հեղինակը այդ ամենն  առնչում է նրանց ինքնագիտակցության մակարդակին, և հետաքրքիր է, որ այստեղ այդ զուգահեռ տեքստերում («Հայրենիքի ձայն» օրաթերթից) հայտարարությունները միաձուլվում, պատվաստվում են տեքստի բնագրին: Վրացի դարձած տոհմիկ հայի հիշողության մեջ մեխվել է իր մեծ գերդաստանը. նա գիտի, որ ինքը հայ է,  և մտաբերում է իր մեծ ընտանիքի ապրած ողբերգությունը (յոթ եղբայր են եղել երեք քույր, ինքն էլ հետը` չորս):Դա Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիս քաղաքում մի հսկայական գերդաստան էր, և այս փաստից հետո էլ հեղինակը շարունակում է ընդհատված «բնական» տեքստը, որն էլ գրքում եռամակարդակ հարաբերություն ներկայացնող իրավիճակներից մեկն է:

«Մեծամորում» այնուհետև խոսվում է թուրք և եզդի հերոսուհի մայրերի մասին: Էսսեում, այսպիսով, հեղինակը միաժամանակ զուգահեռաբար երեք տեսակետ է զարգացնում. Խորհրդային Հայաստանում բնակվող հերոսուհի մայրերը հարցեր են լուծում՝ խնդիրներ  ստեղծում վերաձևված և քսանինը հազար քառակուսի դարձած Հայաստան երկրի  տարածքում: Այնուհետև խոսվում է  աշխարհի տասնչորս երկրներից 70 աստղագետ-գիտնականների՝ Հայաստան ժամանման մասին. աստղագետները Հոլանդիայից են, ԱՄՆ-ից,  ԳԴՀ-ից,  Ճապոնիայից, Արգենտինայից… և Վիկտոր Համբարձումյանը: Նրանք միասին պետք է քննարկեն համամարդկային արժեքներ ներկայացնող հիմնախնդիրներ` գալակտիկներում կատարվող անկայուն երևույթներին վերաբերող մի շարք հարցեր: Երևանը  գիտության զարգացման տիրույթներում համաշխարհային շրջաբերություններ ունի, իսկ Հայաստանի ռեալ իրականությունն այն է, որ  լեռնային և նախալեռնային շրջաններում թուրք ազերիներն են  բազմանում և ոչ թե հայազգի բանվորուհին: Նրանք են ավելացնում Հայաստանում ծնելիության թիվը՝ այլազգի հերոսուհի այդ մայրերը: Այս մտայնությանը ներհյուսված՝ «Մեծամորում» առկա  է նաև հայ մշակութային տեքստը. «Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության  թանգարանի  արշավախմբերը ծավալուն պեղումներ են կատարում Հրազդան գետի դարավանդներում, Ծիծեռնակաբերդում, Շենգավիթում, Թեյշեբաինիում, Էրեբունիում, Մեծամորում, Արմավիրում  և  այլուր…» (էջ 349): Այս տողերին հաջորդում է արդեն «Հայրենիքի ձայնի»՝ իր պատմական հիշողությամբ գենետիկ հայը: Գիտության զարգացում, ակադեմիկոս, և սրան զուգահեռ ու միաձույլ՝ պատմական պեղումներ,  ասել կուզի` Հայաստան երկիրը` մեր պատմական հայրենիքը՝ իր վեհ անցյալով, հոգևոր-մշակութային արժեքների բացահայտումներով: Ուշագրավ է նաև, որ էլեկտրոնային տարբերակում  այս պարբերությունից հետո բազմակետ կա. մեկնությունը ձերն է, ընթերցո՛ղ, մենք գիտություն ենք զարգացնում, իսկ տասնամյակներ շարունակ այլազգիները մեր երկրում զավակաշատ մայրեր են դառնում և երկրի զավակածնության քանակը  բարձրացնում: «Մեծամորի» հեղինակը, այս հարցերին զուգահեռ, էսսեում անդրադարձել է նաև Հայաստանի տարածքում ապրող ժողովուրդների հոգեկերտվածքի տարբերություններին. «-Դու քո՞ւրդ ես. -Է˜, իմ ի՞նչն է քուրդ, մի կորած ձի ունեմ ու տասնմեկ երեխա:…- Երեխան ապրուստ է: Նրա կերածը մի բան չի, բայց իրենք մեծ ապրուստ են: -Քանի՞ ոչխար ունես: - Մի տասնհինգը կար, չորսը սատկեց, մնաց քառասունը: … -Կի՞նդ քանիս է: -Իրա համար կնիկ է, տարեկանը նրա ինչի՞ն է պետք» (377): Գրողը այստեղ միաժամանակ քննում է նաև այդ տարբեր էթնիկ խմբերի գոյաբանական-մարդկային   բնույթը. նրանք ապրում են՝ իրենց գոյաբանության մեջ դնելով միայն կենդանական սկիզբը՝ կեցության խնդիրը՝ առանց ոգեղենության:

«Մեծամորում»  ի սկզբանե հեղինակը փաստում է, որ մենք, ժա-մանակակից գիտության հետևորդներ լինելով, դարեր շարունակ գի-տությամբ ենք զբաղվել, նվաճումներ ունեցել, իսկ միջինասիական բարբարոս ցեղերը եկել տիրել են մեր հայրենիքին: Երևանում տեղի ունեցող աստղային-միջազգային գիտաժողովից հետո հեղինակը երկրի մշակութային իրողությունն է վկայակոչում: Այս ամենը  գրողը նորագույն շրջանի հայ բանասիրության մետաֆիզիկ տեքստով է ներկայացնում, որը, եթե համաշխարհային գրականության մեջ բնորոշ էր Ֆ. Ռաբլեին,  ապա ռուս գրականության մեջ առկա է Ֆ. Դոստոևսկու արձակում: Նման դեպքում Մաթևոսյանի ասելիքը   ոչ թե դիալեկտիկ զարգացմամբ է ծավալվում-զարգանում, այլ ներկայանում է նույն հարթության վրա: Մետաֆիզիկ մտայնության համաձայն` ներկայացվող դեպքերը, իրադարձությունները և եղելությունները միմյանց են ներկայանում միաժամանակ. այս սկզբունքով էլ մաթևոսյանական արձակում միահյուսվում են երկրի ու ժողովրդի անցյալը, ներկան և ապագան:

Էսսեում ժամանակը ևս դիալեկտիկ զարգացմամբ չի ներկայանում. այստեղ որոշիչը գործող անձինք են, որոնք արմատապես փոխում են մարդ-դերակատարի զարգացման ճանապարհը, որը նույն հարթության վրա է, ինչ անցյալ-ներկայում եղող  հիշողությունը: Բոլոր դեպքերում տեքստը ծավալվում է՝ հիմքում բոլոր այն դրական իրողությունները, երևույթները, որոնք նպաստում են հետագա շարադրանքում ներկայացող  գործողությունների գոյաբանության համար. «Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի հնագիտության թանգարանի արշավախմբերը ծավալուն պեղումներ են կատարում Հրազդան գետի դարավանդներում…Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հառիճ գյուղի բերդ-ամրոցը, որ վերաբերում է մեր թվարկությունից առաջ երրորդ հազարամյակին»: Սկզբից գրողը փաստում է, որ այդ պեղումները կատարվում են Հրազդանի տարածքում` ստեղծելով հոսող ժամանակի տպավորություն. գետը՝ հետո «թանգարաններ, հնագիտական պեղումներ, երեք հազար առարկա» (էջ 349): Ջրի պաշտամունքին, ջրային սկզբին հաջորդում է Արթիկի տուֆ-հողը, Գյումրին, հեթանոս կրոնական կենտրոն Մեծամորի մեհյանը, Լճաշենը: Պեղումների կարևորություններից մեկն է միայն հեղինակը վավերացնում` «…մեծամորյան մետաղաձուլարանների հայտնաբերումը, գիտնականների ենթադրությամբ, արդեն ուղի է նշում դեպի մեր թվարկությունից առաջ տասնյոթերորդ դարում Եգիպտոսը նվաճած հիքսոսների առեղծվածի լուծումը» (էջ 349): Խորհրդային տարիներին Բ. Պիատրովսկին հայերի նախնիների հոգևոր-մշակույթի արարումներով  լցրեց Էրմիտաժը՝ առանց նշելու, որ դրանք հայերինն են: Եվ այս խորհրդածությունները ծավալվում են խորհրդային երկրի ղեկավարության՝ բոլոր այլազգի հերոսուհի մայրերի կողմից բնակչության աճի  ոչ միայն նպաստման, խրախուսման, այլև պարգևատրման հենքի վրա: Յոթանասուն խոշոր աստղաֆիզիկոսներ աշխարհի տարբեր ծայրերից եկել են Երևան՝ մասնակցելու աստղաֆիզիկոս-ների գիտաժողովին, որը տեղի է ունենում  Խորհրդային Հայաստանում, և այս տեղեկատվությանը զուգահեռ՝ Հայաստանում կատարվող հնագիտական պեղումները. ասել կուզի` հայ ժողովրդի վեհ անցյալը, վեհ, բայց երկյուղալից ներկայից սկիզբ առնող ապագան. հերոսուհի մայրերը  այլազգիներ են, և վտանգվում է  հիքսոսների գենը: Հայերի  նախնիների՝ հիքսոսների վարկածի համաձայն` Պարույր թագավորի՝ Սկայորդու որդու օրոք «…Հայաստանը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին՝ պայմանավորված ինչպես մշակութային զարգացմամբ, այնպես էլ դեպի Եգիպտոս ու Հնդկաս-տան հիքսոսյան և արիական համաշխարհային պատմական նշանակություն ունեցող նվաճողական արշավանքով»:[4] Հիքսոսների վարկածը առաջադրելով՝ գրողը միաժամանակ հիմնավորում է նրանց՝ Մեծամորյան մետաղաձուլարանների հեղինակ-ստեղծողների արարող սկիզբը. «…Մեծամորի հնագույն մետալուրգիական համալիրի հայտնաբերումը (1963 թ.) և դրան հաջորդած պեղումները (1965-1966 թթ.) ցույց տվեցին, որ Հայաստանի տարածքում մ.թ.ա. lll»ll հազ. իսկապես գոյություն է ունեցել պետություն, և ճիշտ էր Մովսես Խորենացին, երբ վկայություններ էր բերում Հայկազունների հարստության տիրապետության մասին: … Հին հունական աղբյուրները՝ Հոմերոսը, Հեսիոդոսը, Էսքիլեսը, Էվրիպիդեսը, ինչպես նաև XlX-XX դդ. ակնառու հնագետ-պատմաբաններ Գորդոնը, Չայլդը, Վուլլին, Ֆրենկֆորդը, Ժակ դը Մորգանը, Դիկշիտը և այլք գտնում են, որ մետալուրգիայի ծննդավայրը Հայաստանն է»[5]: Գրողը, պատմական այս վարկածը առաջադրելով, փորձում է սերունդների ուշադրությունը հրավիրել նրանց կերպարների վրա այն առումով,  որ նրանց միտքն ու հոգին արթնացնի խորհրդային ռացիոնալիզմի թմբիրից,  և սա է  հավաստում նրա հետևյալ  ասելիքը. «Թուխ և ջղային մարդկանց մի ցեղ, որ իրեն հայ ու իր երկիրը Հայք էր կոչում…Թուխ և ջղային մարդկանց մի ցեղ, որ իրեն  հիքսոս էր կոչում, հյուսիսից Ասորիք ու Փյունիկիայով Նեղոսի հովիտ մտավ և փարավոնների տասնյոթերորդ հարստությունը մեկ բախմամբ կործանեց… շնորհիվ այն բանի, որ նվաճողները հատում ու խողում էին պողպատե թրերով, և նրանց մարտակառքերի անիվները շուրջանակված էին երկաթով.» (էջ 350): Տեխնիկական առաջընթացով պայմանավորված՝ հիքսոսները ապահովում, կազմակերպում են առաջին հերթին իրենց գոյաբանական անվտանգությունը, որն ինքնապաշտպանությունն էր. «Հյուսիսի իրենց ձիերին զսպելով՝ մտան ասորական հարթավայր, միանգամից սլացան ու երկաթով փշրեցին բրոնզե բանակներն ու կուռքերը Ասորիքից մինչև Եթովպիա: Դարձան փարավոն ու քուրմ,  սովորեցրին կրակի մոգությամբ քարից դուրս քաշել երկաթե թուրը ընդդեմ լիբիական փուխր բրոնզի… ապա իրենք հալվեցին,  հատան շոգ երկրի բարի ալարկոտության ու կանանց տաք թախիծի մեջ» (էջ 350): Հիքսոսները, բախվելով գոյաբանական բարեկեցությանը (Նեղոսը տարին 3-4 անդամ   բերք է տալիս)՝ կերպափոխվեցին. հյուսիսային հզոր, ռազմատենչ,  իրենց  անվտանգության  համար պայքարող հիքսոսները, բախվելով եգիպտական վայելքներին, որակափոխվեցին, իսկ Մեծամորը լեռնոտ երկիր է, և հայի ազնիվ տեսակը ապահովող: Բոլոր դեպքերում տեքստի այս պարբերությունն էլ է ուրույն ձևով ամփոփվում` «Հը՜… Հետո չքացան» (էջ 350): Հետո չքացավ տապանը Արարատի վրա, որ հիքսոսների հայաբնակ վարկածը կամ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում նրանց բնակության մասին վարկածը չհաստատվի: Երևի թե հենց այս պատճառով էլ հեղինակը  անդրադառնում է լեզվաբանական վերլուծությունների` կարևորելով, որ եգիպտերենում յ հնչյունը չկա,  և այդ պատճառով էլ լեզվական կերպափոխումներ են ստանում: Հսկայական ժամանակի մեջ Հը՜ և Օ՜ֆ ձայնարկություններն են: Եթե առաջինը խորհելու տեղիք է տալիս` Ասորիքը, Փյունիկը մեկնվում են յ-ի սղման հետևանքով,  ապա վարկածը փակվում է`հիմնավորվելով <Օ՜ֆ>-ով: «Թուխ ու ջղային մարդկանց մի ցեղ…»-ով սկսվող պարբերությունը կրկնվում է, և  այդ կերպ իր  արտահայտված դրույթի  հիմնավարտը հեղինակը  առավել  ընդգծված  ձևով է ավարտում:

Այս կրկնվող բառակապակցությունն  այլ  վարկած ևս  ունի. «Ցորնագույն ու եռանդուն մարդկանց մի ցեղ, որ երկաթը քարից զատում էր ֆոսֆորի մոգությամբ, իսկ ֆոսֆորը գտել էր ոչխարի ու տավարի ոսկորի մեջ և առհասարակ ոսկորի մեջ`լինի տավարի թե մարդու…» (351): Բառակապակցության կրկնությունը իր ներկայացրած եռաչափ ժամանակը մեկ հարթության վրա  դնելու և ասելիքը դիալեկտիկ կապով միմյանց  գամելու նպատակով է հեղինակը կրկնում: Հաջորդ պարբերության մեջ «թուխ» բառն արդեն երկու ժողովուրդներին է բնութագրում՝ հայ և հույն: Պատմության թատերաբեմում  երկուսն էին՝ հայերը և հույները, որոնք «դարձան միակուռ ասպետ… զրնգոցով գնաց ասպետը, խփեց ու խրվեց Ակչակոյունլու հոտի մեջ… և նրա զրահը բրդի մեջ էր զրնգում… « (էջ 351): Սա պատմության դարավոր քառուղիներում միմյանց հարևան երկու քրիստոնյա՝ հայ և հույն ժողովուրդների ճակատագրերի զուգահեռն է, որին անդրադառնում է հեղինակը: Նրանց էաբանության մեջ ասպետությունը համարում է գոյաբանական հիմք,  որն ապահովում է նաև  նրանց մտքի թռիչքը՝ մինչև այլազգի ցեղապետերի հարձակումը: Հայի տեսակի ասպետ նկարագրի առումով հիշենք  Վասակ Մամիկոնյանի  պատասխանը Շապուհին (Մինչ ես Վասակն էի, ես սկայ էի…), այլ դեպքում, թե ինչպես է նրա որդին՝ Մուշեղ Մամիկոնյանը, վեհանձնաբար Հայաստանից ճողոպրած Շապուհին անվնաս վերադարձնում նրա կանանոցը, կամ էլ ճակա-տամարտում պարտված աղվանաց թագավորին ոչ թե սպանում, այլ ազատ է արձակում: Սակայն ժամանակի հետ ասպետականության գաղափարը կամ ձևախեղվում է, կամ էլ կորցնում իր տեսակը  «… և նրա զրահը բրդի մեջ էր զրնգում…. Եվ նա մոռացել էր, որ ինքը ասպետ է և Ակչակոյունլու հոտի մեջ մայում էր» (էջ 351): Ասպետականության նոր որակի մարդկային տեսակը կորցրեց իր ինքնությունը, և այդ կորուստն է, որ ցավով փաստում է Հր. Մաթևոսյանը. «Քո բոլոր ճակատամարտերն այլևս տանուլ են տրված: …Դու ոչ մի հաղթանակ չունես: Քո պարզած սպիտակ դրոշները թշնամու մեջ չեն խաղացրել սրտառուչ հարգանք  և հաշտության քո բանագնացները խեղդվել են թաց հռհռոցի մեջ: …Դու ջախջախված բանակի միավոր ես: …Պարտված բանակները հաղթողների համար կանգնեցնում են իրենց պարտության հուշասյունը» (էջ 351-352): Այս պարբերությունը, թվում է, հայ ազգի համար քաղաքական կտակի արժեք ունի այն իմաստով, որ միշտ հարկավոր է պայքարել, արտաքին մարտահրավերներին համահունչ պատասխանել, քանի որ սպիտակ դրոշը երբեք էլ հարգանք չի առաջացնում, և պատերազմի դաշտում  պարտված ինքնությունը թալանվում է: Պարտության հուշասյունն էլ հուշում  է մարդուն, որ ինքը պետք է վեր հառնի, և հաջողությունը անպայման կկրկնվի… «Եռանդուն մարդկանց      մի ցեղ, որ իրեն հիքսոս է կոչում, հյուսիսի Արարատ երկրում…»    (էջ 351): Այնուհետև գալիս է մի ժամանակ, երբ հուշասյունը  արդեն գերակա է դառնում.  և այս է պատճառը, որ գրողը հանձնարարում է, որ ոչ թե պետք է պարծենալ անցյալի հայ քաջարի զավակների հերոսությամբ, այլ հայ սերունդը ժամանակի հետ ինքը պետք է աշխատի  իր արարումների և հաղթանակների համար:

«Մեծամորի» կրկնվող պարբերությունների ավարտից հետո հեղինակը  հնարավորություն է տալիս  հայ մարդուն արդեն բանական կերպով քննարկելու դեպքերն ու եղելությունները… «Ազնիվ Դիլբասին փնտրում է 1915-ին անհետ կորած իր Համազասպ հորը, Արուսյակ մորը, երկու միլիոն եղբայրներին ու… (էջ 352): Հաջորդ պարբերության մեջ հեղինակը վավերացնում է շրջանառվող փաստերը.  Մեծամորը թանգարան է, և օտարները մեր հանրապետությունը կոչում են թանգարան բաց երկնքի տակ: Սյուժետային այս հակադրության իմաստով գրողը հավաստում է, որ խորհրդային ներկային  պետք էր մեր երկրի աղքատացումը, սակայն պատմական ժամանակի մեջ հայն անցել է դարերի հոլովույթով, ուստի գրողին առաջին հերթին մտահոգում է երկրի զարգացման  վիճակը այն առումով, որ այս թանգարանում բարձր արժեքներ ստեղծած ժողովրդի զավակները համապատասխան թվաքանակով համարժեք չեն վերարտադրվում: Հենց այս փաստն էլ՝ սեփական գենի բազմացման հիմնահարցը, պատճառ է դարձել մտահոգության: Այնուհանդերձ, գրողի մոտ ոչ միայն ինքնաձաղկման, ինքնախարազանման հենքի վրա էլ  զարգանում է հետևյալ մտայնությունը, թե  պարտությունը ևս  ինքնավերլուծության հրամայական ունի իր մեջ, քանի որ միայն այդպես է հնարավոր հանրագումարել և ընդհանուր հայտարարի բերել ոչ միայն հաղթանակի, այլև պարտության եզրերը, խորհել դրանց շարժառիթների մասին: Թերևս այս է պատճառը, որ «Մեծամոր» էսսեում գրողը  հայ ժողովրդի գոյաբանության, փառքի և անկումների մասին խորհելիս իր խտացումներում զարգացնում է երեք  տրամադրություն՝ հաղթանակ, պարտություն և անվտանգ ապագայի ապահովում: Այս երեք եզրերից հյուսված գոյաբանական տեքստը համակարգվում  է ևս երեք պատմական իրադարձության մեջ՝ վեհ ու հպարտ անցյալը՝ իր նյութական և ոգեղեն բարձր արժեքներով, ռազմական հաղթանակներով (գուցե և հիքսոսները մեր նախնիներն են): Սա առաջին: Բայց հիքսոսների հաղթարշավներից առաջ Հայաստանը Աստծո կողմից արարված երկիր էր իր  արարչական սկիզբով: Գրողը ժամանակային մետաֆիզիկ կտրվածքով է ծավալում իրադրությունները, և դա է պատճառը, կամ էլ դրանով է պայմանավորված այն անհանդուրժողականությունը, որ մեր «բարեկամները» և «թշնամիները» ցուցաբերում են մեր երկրի  ու  ժողովրդի հանդեպ: Այդ անհանդուրժողականությունն ու նախանձն էին պատճառը, որ հանգեցրին և պատճառ դարձան 1915 թ. եղեռնի: Լուռ, հանգիստ, արարող, արժանապատիվ ու պատվախնդիր, քաղաքականապես միամիտ հայ մարդու ստեղծածն էր պետք թուրք խուժանին  հզոր երկիր կառուցելու համար: Նշված երեք տեքստերի զուգահեռը զարգացնում է չորրորդ տեքստը: Այս երեք հանգուցային գոյաբանական հիմքի վրա հեղինակը հավելում է չորրորդ բևեռը, և այն փակվում է՝ համաձայն Լոտմանի շրջանակային մտածողության (рамочное мышление): Չորրորդ  բևեռը հայ մարդու մտավոր արժեքի ըստ արժանվույն գնահատումն է. «Ճաղատ մատենագիրը կարճ պինդ մատներով տրորում է մեծ գլուխը …գալիս է հոտը…գալիս է հոտը… հոսում  է հոտը… (էջ 353)»: Նույն էջի վրա գրողը հոտային հոգեբանության նկատմամբ ունեցած իր արգահատանքը արտահայտում է հետևյալ բանաստեղծությամբ. «Առևանգել են քեզ, Տրորել են քեզ, Քոչվոր ցեղերը Դարեր շարունակ: Դարե՜ր շարունակ Գալիս է հոտը» (էջ 353): Խնդիրն այստեղ գրողին անհանգստացնող ոգեղենական արժեքների նկատմամբ ունեցած թերահավատությունն է, որը գարնան հորդ անձրևի  հեղեղի նման գալիս է դեպի համայն մարդկությունը, և դա է պատճառը, որ նա շարունակում է.  «Հանգստանում էին շոգեքարշը, անավարտ քարի մոտ՝ մուրճը, մեռնում էին հին շշուկները հին իջևանատան պառավ մոխիրի մոտ Անիի կանաչ ճանապարհին, խամրում էր երեկվա լրա-գիրը ուրախ լուրով` թե Երկրի գերբնակեցման վտանգը չի սպառնում մեր մեծ Միությանը: Խոր գիշերվա մեջ լուռ մտածում էին գրքերը, լքված իջևանատունը… անավարտ քարը տառեր, ողկույզ ու խաչ էր խոկում, պառավում էր Էրեբունի բերդի կավը, թանգարանում դանդաղ փոշիանում էր տեգը, և անհավատալի էր,  թե այս երկրում երբևէ տեգ են կոփել և տեգ են բռնել, և ճաղատ մատենագիրը կարճ պինդ մատներով տրորում էր մեծ գլուխը…» (էջ 353): Ճաղատ մատենագիրը ասես չարենցյան հերոսն է՝ մագաղաթյա դեմքով մատենագիրը[6]: Հայ ստեղծագործող մատենագրի հոգնատանջ, զուսպ, չափվածձևված կերպարը ստեղծելով՝ հեղինակնասես իր հետևյալ մտահոգությունն է ներկայացնում. նա ոգեղեն արժեքների հանդեպ հայի տեսակի անմահության  խորհուրդն է հավերժացնում՝ նկատի ունենալով ազգի հերոսների մահը. «Տղմուտ գետի ափին իր ընկերների հետ հերոսի մահով զոհվեց քաջ հրամանատար Վարդան Մամիկոնյանը» (էջ 353): Հեղինակը այնուհետև վերհիշում է առաջին-երկրորդ դասարանների «Մայրենիի» դասագրքից ժամանակին սովորած անգիրները՝ տարբեր հայ հեղինակների: Ժամանակն այստեղ երկմակարդակ է ներկայանում, քանի որ Հր. Մաթևոսյանը լուծում է հետևյալ խնդիրը` նախնական ժամանակի մեջ առաջին քառակուսին, և հարահոս ժամանակում երկրորդ քառակուսին.        արդյունքում  ստացվում է հայ մարդու հավերժության նշանը՝ հորիզոնական 8-ը[7]: Ասվածը փաստելու համար  հեղինակը նույն հարթության վրա քառակուսու չորս արժեքաբանական սյուներին կառուցած քառակուսու վրա դնում է ևս չորս արժեքաբանություն, որտեղ  ժամանակն  ավելի շատ  դինամիկ զարգացմամբ է ներկայանում: Եթե ժամանակը էսսեի հիմքում մետաֆիզիկ է, ասել կուզի դարերի  հոլովույթում իրականացած գործողություններին է հեղինակը հանգեցրել այդ արժեքաբանությանը, ապա երկրորդ քառակուսին արդեն հարահոս ժամանակի մեջ է ներկայացվում: Բանաստեղծության ժամանակը զարգանում է շարժման և  զարգացման մեջ, որի արդյունքն արդեն գրանցում է պատմական անցյալի և քաղաքական ներկան ամբողջացնող եզրույթը. «Երևան  միլիոնանոց քաղաքը»: Երևանը միլիոնանոց քաղաք է. դա նրա ներկան է, որը  հարահոսության մեջ է դիտվում: Այդ ներկայի մեջ ապրում և իշխում է անցյալը. «Արաբստանը ժամանակին նվաճել ենք» (էջ 354): Այս մեկ-երկու  երկխոսությամբ գրողը կարծրացած վեհաշուք անցյալը ձգումբերում է ներկա և արդի հային հիշեցնում անցյալում կատարած իր սխալների՝ մասնավորապես անցյալի հանդեպ ունեցած պատրանքային վերաբերմունքի մասին. «Անունը դրինք բյուզանդական հայ Վասիլ երկրորդ հայասպան» (էջ 354): Հր. Մաթևոսյանը  զարգացնում է թաքնահարույց մի տեքստ,  որի խնդիրները հայ ընտանիքի ուծացումն է. «Պատերազմ չկա, եղեռնը եղել է 50 տարի առաջ. մթնոլորտը բարի է, որդու վրա խաղաղ թևածում է մարդկային սիրո հրեշտակը, բարի գիշերից հետո՝ բարի ցերեկ-մայրական գոյությունն աննկատ, որպես հուշիկ ոգի…» (էջ 348): Այստեղ հայ մայրն է, նրա միտքը՝ առօրյա հոգսերով ծանրա-բեռնված,  որդին՝ ընկերների հետ, Մեծամորին ուղղված  բարի գիշերը և Արարատյան հովիտը: Հաջորդ պարբերության մեջ  ներկայանում և քննվում է արդեն հայ ոչ վաղ անցյալը իր տարաբնույթ արժեքաբանությամբ. Վաղարշապատի ճանապարհին Խ. Աբովյանը՝ դեպի  Մասիս ուղղված հայացքով, հեռացող Ե. Չարենցը` ուսերից մեկը կախ, մյուսը բարձր,  ապա՝ ներկան՝ քուրդը, որ սարից ոչխար է իջեցնում քաղաքի շուկա: Այս էջում ներկան  քննվում է  իր տարաբնույթ արժեքաբանությամբ. ասես Ե. Չարենցի «Գանգրահեր տղան» է՝ միամիտ պիոներ պատանին, իսկ Վաղարշապատի ճանապարհով դեպի լյառը Մասիս է հեռանում Խ. Աբովյանը, և ինչպես Ե. Չարենցն է նրան վրձնել «Դեպի լյառը Մասիս» պոեմում՝ երկրի, ժողովրդի ապագայի հանդեպ  խոշտանգող,  լլկող, աղեխարշ ապրումներով. «Եվ չի՞ արդյոք եղել իր ողջունած հեռուն մի թիարան վատթար, - և այդ գիրքը… Չէ՞ արդյոք խեղճության ու սխալի արդյունք՝ Սերունդների երթին ի վնաս…»[8]: Այս հատվածում քննվում է հայ ժողովրդի կյանքի ուրվագիծը հարափոփոխ-հոսող ժամանակի կտրվածքով՝ Խ. Աբովյանը, Ե. Չարենցը. նրանք հեռանում են իրենց կատարած գործերով, իսկ ներկայում  միայն  քուրդն է,  որը ոչխար է իջեցնում սարից, բահը թափահարելով՝ համալսարանն ավարտած հնէաբանը  հնագիտական պեղումներ է կատարում Դվինի կավե ավերակներում: Քրդի սարից իջնելու և հնագետ Հասմիկի կերպարները զուգադրելով՝ հեղինակը շեշտում է անցյալի և ներկայի զուգահեռները: Հր. Մաթևոսյանի ծանր մտահոգությունները հանգում են հետևյալին.  երիտասարդ, ջահել. եռանդով լի, կրքոտ ու բարետես այդ հայուհին հերոսուհի մայր չէ: Այս զուգահեռը և գործողությունների զարգացումը նորից գոյաբանական տիրույթ ուղղելով`գրողը մեկ այլ խնդիր էլ է բարձրացնում. «Շարժիչները հանգցրած վայրէջքի եկավ գերհզոր օդանավը… Վնիմանիյե,  վնիմանիյե, նա պասադկու պրիբըյլ. …» (էջ 355), - և գալիս է արդեն մեծ եղբայր ռուսը՝ իր գիտատեխնիկական հզորությամբ, իջնում հնամենի կավաշեն, Աստծո կողմից արարված Հայաստան երկրի վրա. «Խնդրում եմ, մի մտեք  վայրէջքի հրապարակ, հյուրեր կլինեն, ամոթ է… « (էջ 355): Եվ  հենց այստեղ էլ  ինքնաթիռի վայրէջքի նկարագրությունն  ընդհատվում է, և գրողի միտքը նետի  նման թռչում է դեպի հայ աշխատավորը. «Էս է: Գտել եմ: Այսինքն՝ ես չեմ գտել, ջուրը բացեց» (էջ 355): Այս գտածոն էլ  նոր վկայությունն է՝ Հայաստան երկրի հզորության և ոգեղենականության վերաբերյալ մտորումների. «…բարակ վիզները նեղ կարմիր կարասների շարք էր: Նրանց նախշազարդ վզներին գիտահետազոտական մի հիմնարկի չափ մանրամասն գրած էր, թե նրանք Մենուայի որդի Արգիշտիի… կարասներն են, «պարունակել են խաղողի գի…գի… գինի…» (էջ 356): Այս հատվածում ոչ պակաս հետաքրքիր է նաև  տնտեսության ղեկավարի և Մենուայի որդու գինու կարասները գտած գյուղացու խոսակցությունը. բոլշևիկյան մտածո-ղության տեր  տնտեսության ղեկավարին  մտահոգում էր միայն իր կատարողականը՝ աշխօր գրի: Խորհրդային մտածողության տեր այդ մարդու հոգին չի ցանկանում և չի կարող խոստովանել, որ գտածոն դարերի խորքերից եկող, հայի ձեռքով արարված կարասներից են, և ջրվորին դիմելով ասում է. « -Թո՜ւ…արի քեզ մի տասը տարով ուղարկենք Մեքսիկա, էնտեղից խաղողի նոր տեսակ կբերես…համ էլ բերանդ սրանրա մոտ չես բացի՝ թե այգում թանգարան ես գտել… ուղարկենք վանքի տակ մեհյան…» (էջ 356): Բանական մտածողության տեր ղեկավարին մի դեպքում իր պարտականությունների կատարման խնդիրն է մտահոգում (խաղողը տնկի), այլ դեպքում, որ գտածոյի տարածքում  կարող են աշխատանքները դադարեցնել և  իրեն զրկել աշխատանքից: Այս պատճառով էլ ասում է ջրվորին. «Գիշերը ես եմ ջրվոր եղել… դու եղել ես քո տանը քնած: Կա-րասները երազում ես տեսել, երազդ էլ լավ չես հիշում: Հիմա բահդ թող ու գնա» (էջ 356): Այստեղ ուշագրավ է նաև հեղինակային  անցումը. գտածոները երեխաները 50 կոպեկով են վաճառում, իսկ «Հայոց պատմություն» առարկայից   երկուս են  ստանում և  հնագիտուհուց ամաչում: Այս հատվածում ներկայի և անցյալի հանդիպումն է` հանձինս  հնագիտուհի  Հասմիկի և   դպրոցական տղաների: Նման խորհրդածությունների տիրույթներում էլ հեղինակը անդրադառնում է վերջին Արշակունի Վռամշապուհի  և Մ. Մաշտոցի կերպարներին: Հեղինակը միանգամից բերում է նոր տեքստ.  վազքով դեպի Վաղարշապատ վազող գանգրահեր երիտասարդը  հայտնում է, որ  վարդապետը բերում է տառերը: Մ. Մաշտոցին  դիմավորում են մեծ շուքով և ակնածանքով: Սրանք երկու շրջաններն են և  8-ով դրված են իրար վրա,  և այդ երկու շրջանակներում էլ կա անփոփող հենք` հայի գոյաբանության համար ոգեղենության արժեքները, որոնք Վռամշապուհը երկու արժեքների մեջ է ամփոփում` հրամայելով գրել  «Արարատ», իսկ երկրորդը՝ «ծիրան»: Այստեղ գրողի «ինքն իր համար» բառակապակցությունն էլ է ուրույն մեկնություն ենթատեքստ ձեռք բերում`հարազատանալով Վ.  Տերյանի «Մեզ չի հասկանա օտարերկրացին, Մեզ չի հասկանա սառն օտարուհին» մտայնությանը: Երկրի ու ժողովրդի ճակատագրի շուրջ մաթևոսյանական այս խորհրդածությունները խոր հոգեհարազատություն ունեն նաև Վ. Տերյանին՝ «Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին, - Մեր երկիրը ավերված սուրբ է ու հին…», «Չի հասկանա ձեր հոգին և ծույլ, և օտար Տաճար է մեր երկիրը` սուրբ է ամեն քար», «Արիացիր, սիրտ իմ, ել հավատով տոկուն, Կանգնիր հպարտ, որպես լույս լեռն է մեր կանգուն…»[9] մտայնությամբ շարադրված: Գրողի մոտ հատկապես հետաքրքիր է սուրբ երկրի մտահղացման գաղափար-զուգահեռը. Աստծո արարած այս ժողովուրդը ապրում է ինքն իր աշխարհում, որն այնքան հարուստ է, որ ստեղծում է ուրույն ոգեղեն արժեքներ՝ շարժելով նրանց ան-հանդուրժողականությունը և նախանձը:

Հր. Մաթևոսյանի «Մեծամորում» արծարծված հիմնահարցերը խոր աղերսներ ունեն նաև իր «Չեզոք գոտի» պիեսի՝ զորեղ գահի շուրջ մտորումներին. «Բագրատունյաց վագրը բարձրացրել է թաթը… Թաթի տակ մեր խեղճությունը»: Ստեղծագործության երկրորդ արարը Անիի պեղումների ընթացքում հանձնաժողովի հայազգի անդամների միջև ծավալվող խոսակցություններն են՝ զորեղ գահի և հայ ժողովրդի քաղաքական պարտության պատճառների մտահոգություններով: «Չեզոք գոտու» դեպքերը ծավալ-վում են Անիում. հայոց թագավորանիստ քաղաքում պեղումներ է կատարում Աբել Արծաթբանյանը (թերևս գրողը Թ.  Թորամանյանին նկատի ուներ), նրա հետ էին իր մտերիմները՝ Մեծ Մայր Տաճարի վանահայրը, վանքի ծառան՝ Սիմոնը, որը խաչքար էր արարում,  կինը, տղան,  գեղջուկները… Գրողը այստեղ արդեն ներկայացնում է հայ մտավորականությանը՝ մի հայրենասեր մասը  պատրաստ է ծառայելու իր ժողովրդի համար, իսկ մյուսը, սեփական ժողովրդին մոռացած, այլասեր է՝ այլոց բարօրությանն է նվիրված: 20 տարի շարունակ ճարտարապետը՝ Արծաթբանյանը,  պայքարել է,  որ իրա-գործի իր երազանքը `պեղումներ կատարի Անիի ավերակների փլա-տակներում, և ահա Պետերբուրգից և Թիֆլիսից ժամանած հայ՝ օտարասեր դարձած ժառանգների ներկայացուցիչների խորհրդածություններն է գրողը արձանագրում. «Երկու եկվոր ճարտարապետ. մեկը Պարույր Հայկազնների,  բյուզանդական հայ ազգի կայսրերի և Լորիս-Մելիքովների տոհմից, մյուսը այն նվիրյալ հայրենասեր հայերի, որ իրենց գիտելիքը, եռանդը ուրիշների հայրենիքը շենացնելու համար շահել են պատերազմներ, իսկ երկրորդը տքնել է, արարել իրենց  երկիրը  երկիր  դարձնելու  համար»[10]:

«Մեծամորում» Հր. Մաթևոսյանը Մաշտոցի կերպարից անմիջապես հետո  անցում է Տիրան թագավորին և նկարագրում նրա ձիու հետ կապված պատմությունը[11]: Գրողն այստեղ անդրադառնում է հայ թագավորների անհեռատես քաղաքականությանը, և մաթևոսյանական այս խորհրդածությունները հարազատություն ունեն Ե. Չարենցի «Պատմության քառուղիներում» պոեմի՝ «Ապա առաջնորդել են մեզ տարիներ երկար Արքաներ անժողովուրդ և գահազուր…» տրամադրության հետ[12]: Գրողը նկարագրում է  Տիրանին՝ պետության կառավարման իր կարճամիտ մտածողությամբ՝ երկրի և սեփական ժողովրդի հանդեպ անպատասխանատվության զգացումով: Թագավորների եսակենտրոն էության, նրանց վարած  անհեռատես քաղաքականության մասին վարած խոսակցությանը տեքստում հաջորդում է ժողովրդի ներկա  ճակատագիրը և ապագայի ակնկալիքը.  Տիրանի անճիշտ  քայլերը չկրկնելու համար է մտա-հոգված հեղինակը, բայց թագավորի սխալները սերունդները ուղղելու ճանապարհ չունեն: Այնուհետև Մաթևոսյանը անդրադառնում է XII դարում Կիլիկիայի Հեթում թագավորի՝ Մանգու խանի հետ կնքած դաշինքին: Գրողը ցավով է նկարագրում, թե Մանգու խանի մոտ գնալիս, անցնելով Օշական գյուղի մոտով, հայոց այրերը  չայցելեցին Մաշտոցին,  շրջանցեցին, «ալարեցին»: Թվում է՝ «Մեծամորի» հիմքում հայի տեսակի ինքնության պահ-պանման համար ջանքեր թափող և անհեռատես քաղաքականություն վարող, անփառունակ ճակատագրի տեր հայոց արքաների ճակատագրի մասին խորհրդածություններին զուգահեռ առկա են նաև նյութականի և ոգեղենի հակադրության շուրջ գրողի խորհրդածությունները, որոնք Հր. Մաթևոսյանը զուգահեռաբար և հաճախ միահյուսված է ներկայացնում այս ստեղծագործության մեջ: «Մեծամորում» խտացված են հայոց պատմության այն էջերը, որտեղ մեկ գծի, նույն մակարդակի վրա հայոց արքաների վարած անհեռատես քաղաքականությունն է, և նմանօրինակ մի դիպված էլ  արաբական տիրապետության տարիներին կարմիր  789 թ. էր: Հայոց անհեռատես թագավորները  և իշխանները իմաստուն չեն ոչ միայն երկիրը կառավարելու հարցում, այլև սեփական անվտանգության ապահովման գործում. տոնական հագուստով հայ իշխանները իրենց զավակների հետ գնացել էին աշխատավարձ ստանալու, և նրանց բոլորին արաբ վաշտապետը լցնում է եկեղեցիները և կրակի տալիս. «…Արարատի տակ, Նախճվան, մի հարդանոցի կողքին ծալապատիկ նստել է  արաբ վաշտապետը և զարմանում է,  թե մարդու միսն ինչու է խոտի պես վառվելու…» (էջ 364): Թագավորների, այնուհետև իշխանների անշրջահայաց քաղաքականության հետևանքով ժողովուրդը անպաշտպան էր և դժբախտ, այս պատճառով էլ հայ շինականը պոկվում է անիծված այս երկրից և «…հին գրքերով, պապով, թոռով, շնով,  այծով, սայլով ճամփա էր բռնել դեպի  Լեհաստան» (էջ  364):

Էսսեում  առանձնակի հետաքրքրությամբ են կերտված Տիրան–Արշակ հարաբերությունները: Ըստ էության, այդ պուտպուտիկ ձիու պատմությունը այն փորձաքարն է, որի միջոցով գրողը փորձում է  հասկանալ. եթե հայրը մերժեց, ապա որդին` Արշակը, ի՞նչ  վերաբերմունք է ցույց տալիս: Արշակը չէր ուզում մեկնել Տիզբոն. եթե Տիրանը կարճատեսություն է հանդես բերում, ապա Արշակը նման պարագայում առավել հեռատես չէր.  ճիշտ է, որ նա չէր ուզում գնալ, բայց արքունիքը ստիպում էր նրան գնալ.  «Գնա, հորդորեցին, պահանջեցին, հուսադրեցին, խաբեցին, հրեցին)»: Արքունական այրերի տարաբնույթ գործողությունների հետևանքով Արշակը ևս չի կարողանում ճիշտ որոշում ընդունել: Արշակ-Տիրան փոխհարաբերությունները ողբերգորեն են ներկայանում. «Արշա՛կ, ձայն չես հանում, ո՞ւր ես»: «Մեծամորի» սյուժեն կառուցված է մի կողմից արքայադավության, այլ դեպքում՝ հայոց արքաների վարած կարճատես, անշրջահայաց քաղաքականության հիմքի վրա: Դա է պատճառը, որ Տիրան-Արշակ  դեպքերին հաջորդում է 428 թ.  փաստաթուղթը, և գրողը մեծ ցավով է արձանագրում այդ թվականին հայ նախարարների` պարսից Վռամին և արքունիքին  ուղղված նամակի  մասին` «Չենք ուզում թագավոր…»: Նախարարները զզվել էին Արտաշես թագավորից, և ընդհանրապես հայ Արշակունի թագավորների վարքուբարքից, վարած քաղաքականությունից: Նրանք դիմում են Ներսես  Մեծ քահանայապետին, որը  պատասխանում է. (…ինչպե՞ս կարելի է իմ ախտավոր ոչխարը փոխել առողջ գազանի հետ, որի հենց առողջությունը մեզ համար պատուհաս է» (էջ 362):Նախարարներն էլ շարունակում են. «Դու մեր քահանան չես…»: Հր. Մաթևոսյանն այնուհետև անդրադառնում է  թուրք գրողի կողմից եղծված-կեղծված հայոց պատմության էջերին. «Մի քանի պատմագիրների ասելով Նեվշիրվան-Ադիլն է կառուցել Էրզենի Ռում քաղաքը (ոմանք սխալ կերպով ասում  են Արծն քաղաք), սակայն ճիշտն այն է, որ կառուցել է Ակչակոյունլի փադիշահներից Էրզեն Բայ բին-Սոքթարբին Կյունդուզ  Բայը: Սրա պապերը եկել են Մահանի երկրից և Վանա ծովի եզերքին կառուցել են Ախթալի բերդը» (364): Սյուժեի բազմաչափությունը, որ ծավալվում զարգանում է իր տարաբնույթ արժեքային  հանգույցներով,  ոչ շրջանագծային տրամաբանությամբ, հեղինակին հնարավորություն է տվել ազատ անցումներ կատարել պատմական և ժամանակային առումներով եռաչափ հարթությունների վրա՝ ներկա-անցյալ-ապագա: Նա որպես հանգույցներ կարևորում է այն իրադարձությունները, որոնք դրական կամ բացասական  ազդեցություն են ունեցել հայ ժողովրդի կյանքում: Այս մոտեցման շրջանակներում էլ  հետաքրքիր է քերականի կերպարը: Թվում է, քերականի կերպարում Հր. Մաթևոսյանը նկատի ունի Մ. Մաշտոցին՝ Քասախի քարանձավներում Մաշտոցի ոգին է, որ համառորեն ճանաչողության միջոցով է փորձում հայ կյանքը վերափոխել:

Էսսեում ուշագրավ է քերականի և թուրք ձիավորի երկխոսությունը: Երկխոսության հավաստմամբ, եթե Արփ-Ասլանը մարդու արյան շրջանառությանը մեկ ժամում է ծանոթացել, ապա քերականը 1500 տարի: Քերականն իր իմաստությունը ամբարել է գրքում: Նորից թուրք տարրի քննարկման էջը կիսված է. հայ կինը փնտրում է իր ազգականներին: Այս նույն հարթության վրա էլ «Խոսում է Երևանը-հաղորդագրություն բուրժուական մամուլը…»: Քերականի և թուրք ձիավորների հանդիպումից հետո նորից հե-ղինակը վերադառնում է ներկային. տեխնիկական հաջողություններ, բուրժուական մամուլի մասին անհանգստություն: Մեր իրականությունը՝ Քաջարանի մոլիբդենը՝ աստղագնացների հրթիռների մեջ օգտագործված, Սարյանի ծաղիկները, «Սասնա ծռեր» էպոսը: Հեղինակի եզրակացությունը հետևյալն է. Հայաստանը թանգարան է բաց երկնքի տակ, իսկ նրա պատմությունը մարդասիրական մեծ պայքարի կտավ է՝ չարի և բարու, լավի և վատի, արարման և ավերման պայքարի պատմություն: Բոլոր դեպքերում գրողը կենսահաստատ տրամադրությամբ է ավարտվում իր ասելիքը, քանի որ յուրաքանչյուր ավերմանը հայ ժողովրդի կյանքում  հաջորդում է արարումն ու ոգեղեն վերելքը:

ПРОБЛЕМЫ СОХРАНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ В ЭССЕ Г. МАТЕВОСЯНА “МЕЦАМОР”

ЗАКАРЯН М. Г.

Резюме

Эссе “Мецамор” являет собой целостный собирательный текст с множеством подтекстов, каждый из которых представлен в трехмерном (настоящее-прошлое-будущее) пространственно-временном измерении, отражающем те или иные политические события армянской жизни. При этом автор эссе подчеркивает  как присущую армянам высокую духовность, так и нивелировку ценностей, характерную для армянского общества на определ¸нном историческом отрезке. Однако в целом раздумья писателя проникнуты верой в будущее армянского народа.

NATIONAL IDENTITY PRESERVATION ISSUES IN ESSAY “METSAMOR” BY H. MATEVOSYAN

M. ZAKARYAN

Abstract

Essay “Metsamor” is a holistic text comprising many subtexts, each of which is represented in three-dimensional (present-past-future) spatial-temporal dimension, reflecting various political events in Armenian life. The author highlights the high spirituality inherent in the Armenians and the values characteristic of the Armenian society in a particular period. The writer, however, contemplates the future of the Armenian people.

Заметки

[←1]

Литературный энциклопедический словарь, М., 1987, с. 516.

[←2]

Գրական  թերթ, 18.V.1979:

[←3]

Մաթևոսյան Հր., Հատընտիր: Պատմվածքներ, էսսեներ, վիպակներ, հ. 1, Ե., 2005, էջ 347: Այսուհետ և բոլոր մեջբերումները այս հրատարակությունից, էջերը կնշվեն կից:

[←4]

Հայաստանի   պատմական քարտեզներ (Հնագույն և հին  շրջաններ  մ. թ. ա. 2017 թ. - մ. թ. 428 թ.),  կազմեց  Սուրեն  Այվազյանը, Ե.,  2003,  էջ 117,  114:

[←5]

Նույն  տեղում,  էջ  116:

[←6]

Ե. Չարենց, Քնարերգական, Ե., 1967,  էջ 284:

[←7]

Վարպետյան  Ալ., Ինքնություն, Ե., 1993,  էջ 43:

[←8]

Չարենց  Ե., Երկ. ժող. 6 հատորով, հ. 4, Ե., 1968,  էջ  68:

[←9]

Տերյան  Վ.,  Երկ.  ժող. 4  հատորով, հ. 2,  Ե., 1973, էջ 71:

[←10]

Մաթևոսյան  Հ., Տերը,  Ե., 1983,  էջ 198:

[←11]

Բուզանդ  Փ., Հայոց  պատմություն,  Ե., 1987,  էջ 79:

[←12]

Չարենց  Ե.,  նշվ. աշխ.,  հ.  4,  էջ  207: