ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԻԲՐԱՀԻՄ ԽԱՆԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ [1]*

ԱՐՏԱԿ ՄԱՂԱԼՅԱՆ

Բանալի բառեր՝ Իբրահիմ խան, մայոր Դ. Լիսանևիչ, Մելիք-Ջումշուդ, Արցախի մելիքություններ, Ղարաբաղի խանություն, Պ. Ցիցիանով, Ի. Գուդովիչ, Աբբաս-Միրզա, Մեհտի Ղուլի խան, պետական դավաճանություն:

1806 թ. մայիսի 27-ի գիշերը՝ պարսից բանակին միանալու փորձի ժամանակ, ռուսական բանակի մայոր Դ. Լիսանևիչի կողմից սպանվեց Ղարաբաղի Իբրահիմ խանը[2]: Ղարաբաղի խանության վեզիր և պատմագիր Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը, հակիրճ ներկայացնելով նրա սպանությունը, գրում է, որ պարսկական զորքերի մոտենալուն պես <<Իբրահիմ խանը Խանբաղիում գտնվող իր ընտանիքը տեղափոխեց ամրոցի (Շուշիի – Ա. Մ.) մոտ գտնվող մի տեղ: Որոշ չարամիտ անձինք այնպես զրպարտեցին նրան մայորի (Դ. Լիսանևիչ – Ա. Մ.) մոտ, որ վերջինս գիշերով մի զորաջոկատով գնաց նրա կացարանը, որտեղ էլ ճակատագրի չար կամքով սպանվեց Իբրահիմ խանն իր ընտանիքի որոշ անդամների և մերձավորների հետ>>[3]: Ըստ Միրզա Ջամալի որդու՝ Ռզակուլի բեկ Միրզա Ջամալովիչի, Իբրահիմ խանից բացի սպանվածների մեջ էին նրա կին Թուբա խանումը, դուստր Սալթանաթ բեգումը, խանի տասներկուամյա որդին և սարջալլու ցեղախմբի վերնախավի մի խումբ ներկայացուցիչներ՝ թվով տասնյոթ հոգի[4]: Դժվար չէ նկատել, որ Միրզա Ջամալն ամեն կերպ ցանկացել է սքողել կամ մեղմել Իբրահիմի քայլի ծանր հետևանքները: Մեր օրերում էլ նրա սպանության հարցը լայնորեն շահարկվում է ադրբեջանցի ժամանակակից <<պատմաշինարարների>> կողմից[5]:

Միրզա Ջամալի մատնանշած <<չարամիտ անձանց>> մեջ գլխավոր դերը վերապահված էր Վարանդայի Մելիք-Ջումշուդ Մելիք-Շահնազարյանին, քանի որ հենց նա էր մայոր Լիսանևիչին տեղեկացրել Իբրահիմ խանի մտադրության մասին[6]: Սակայն խանի, մայորի և մելիքի ճակատագրական հանդիպմանը նախորդել էր բուռն իրադարձություններով հարուստ մի տասնամյակ, որն իր անխուսափելի կնիքն էր դրել 1806 թ. մայիսյան այդ գիշերը տեղի ունեցած դեպքի վրա:

1792 թ.՝ տխրահռչակ Մելիք-Շահնազարի մահից հետո, նրա որդիների միջև թեժ պայքար է սկսվում Վարանդայի մելիքի պաշտոնին տիրանալու համար: Մելիք-Շահնազարն ամուսնացել էր երեք անգամ: Այդ մասին տեղեկանում ենք Արցախի մելիքների կանանց ու որդիների մասին Բաղդասար մետրոպոլիտի՝ 1849 թ. մի գրությունից, որտեղ նրա ընտանիքի մասին ասվում է հետևյալը. <<Վարանդու Մէլիք Շահնազարն ունէր ինքեան զառաջին օրինաւոր կին Թաջում անուն, յորմէ և ծնեալ է օրինաւոր որդի նորա Մէլիք-Ջիւմշիւդն: Զկնի մահուան յիշեալ Թաջումին, Մէլիք-Շահնազարն էառ առ ինքն ի կենդանի առնէ զկինն Սօնայ և ընդդէմ օրինաց պսակեցաւ ընդ նմա, յորմէ և ծնեալ է որդի նորա Մէլիք-Հիւսէինն, որոյ և ժառանգքն գտանին այժմ յԱւետարանոց գեղջ: Ի կենդանութեան նոյն Սօնայ ապօրինաւոր կնոջն Մէլիք-Շահնազարն կրիւք բղջախոհութեան (ցանկասիրությամբ – Ա. Մ.) ամուսնացաւ ընդ օրիորդին Մալակայ, դստեր հարազատ եղբօր հանգուցեալ կնոջն իւրոյ Թաջումի, և յայսմ ապօրէն ամուսնութենէ ծնեալ են Ջահանբախշն և Ջահանկիրն, որոց ժառանգք ևս գտանին յԱւետարանոց (ընդգծումները մերն են – Ա. Մ.)>>[7]: Ակնհայտ է, որ Մելիք-Շահնազարի երեք ամուսնությունից ծնված որդիները չէին կարող հաշտ ու համերաշխ լինել: Դեռ ավելին, նրա երկրորդ և երրորդ ամուսնություններից կամ, ինչպես ժողովրդի գիտակցության մեջ է արմատացած, ապօրինի կապերից ծնված լինելու հանգամանքն ամենևին էլ չի խանգարել, որ Մելիք-Շահնազարի այդ զավակները ևս ունենան Վարանդայի մելիք դառնալու հավակնություններ: Հայտնի է, մասնավորապես՝ Հուսեինը, որի քույր Հուրիզատ խանումը Իբրահիմ խանի կինն էր, վերջինիս աջակցությամբ ցանկացել է դառնալ Վարանդայի մելիք:

Այնուամենայնիվ, Մելիք-Շահնազարի ավագ որդի Մելիք-Ջումշուդին հաջողվել է տիրանալ գավառի իշխանությանը: Որպես ասվածի ապացույց նշենք, որ պահպանվել է Ղուկաս Կարնեցի կաթողիկոսի՝ 1794 թ. օգոստոսի 8-ին նրան ուղղված ցավակցական նամակը՝ որպես <<մխիթարութիւն վասն մահուան հօրն, և շնորհաւորութիւն յաջորդելոյն իւրոյ զիշխանութիւն նորին>>[8]: Մելիք-Ջումշուդն իշխանության է եկել իր հոր աջակցությամբ կայացած Ղարաբաղի խանության դեմ անհաշտ պայքար մղելու վճռականությամբ:

Վարանդայում Մելիք-Ջումշուդի իշխանության գալը համընկավ Իրանի արյունարբու տիրակալ Աղա Մուհամմադ խանի անդրկովկասյան արշավանքների ժամանակաշրջանի հետ: Վերջինս 1797 թ. երկրորդ անգամ է արշավում Անդրկովկաս: Իբրահիմ խանը, երկյուղելով նրա դատաստանից, ընտանիքով փախչում է Դաղստան՝ իր աներ Օմար խանի մոտ: <<Իբրեւ լուաւ Աղա Մամատ շահն,– գրում է շուշեցի պատմագիր Հակոբ Զաքարյանը,– թէ փախեաւ ապստամբեալ խանն Իբրահիմ ի քաղաքէ Շուշոյ՝ ել եւ եկն տիրեաց նմա առանց բանի պատերազմի. եւ ետ ածել զառաջեաւ զամենայն իշխանսն հայոց՝ եւ չարչարեալ զնոսա բազմատեսակ տանջանօք, զի զստոյգն ասացեն զորքանութենէ յընչից իւրեանց>>[9]: Իսկ, ինչպես գրում է հայ պատմագիր Միրզա Յուսուֆ Ներսեսովը, <<ձերբակալվածների մեջ էին Վարանդայի Մելիք Շահնազարի որդի Մելիք Ջումշուդը, Մոլլա Փանահ Վաղիֆը և շատ ուրիշ ազնվականներ ու իշխանավորներ, որոնք բանտ են նետվում>>[10]:

Մելիք-Ջումշուդը, Աղա Մուհամմադ խանին 70.000 ռ. տուգանք տալով, հազիվ է ազատում իր գլուխը[11] և, օգտվելով վերջինիս անակնկալ սպանությունից, նախքան Իբրահիմ խանի վերադարձը, իր քրոջ որդու՝ Գյուլիստանի Մելիք-Ֆրեյդուն Մելիք-Բեգլարյանի հետ փախչում է Վրաստան: Այս դեպքերի մասին հիշատակություններ են թողել նաև իրենք՝ փախստական մելիքները: Այսպես, Մելիք-Ջումշուդի՝ 1798 թ. դեկտեմբերի 23-ին գրված և Պավել I կայսրին ուղղված խնդրագրում կարդում ենք. <<Յորժամ իսկ եկն ի Շիրուան յաղթազկեաց ռուսացըն զօրօք գրաֆ Զուբօվըն և առաքեաց առ Իբրահիմ Խալիլ խանն Ղարաբաղու վասն ոմանց գործոց զմայօր Կաճկաճօվըն, հրամայելով նմա յայնժամ ի ծածուկ զիս՝ զմէլիք Ջիմշիտըս, ընդ այլոց անդ եղելոցն պարաւանդել զիս երդմամբ ի յին առ ամենայն ռուսաց աթոռն կապակցութիւն և զայնմանէ տեղեկացուցանել նմա: Ուստի ես ըստ որում ի վաղուց ցանկայի այնմ ուրախութեամբ ընդ առադրեալն նոյն մայօրին, առաջի սրբոյ Աւետարանին և կենարար խաչին ի բերանուց ամենիցն որպէս նախագահ ի նմա արարի երդումն… Բայց ի նոյնում իսկ ժամանակի, երբ մեք առ այն պատրաստեալ կայաք, զօրացն ռուսաց տրեալ էր հրաման վերադառնալ ի Ռուսաստան: Եւ երբ զօրքն ելին թշնամիքն մեր փոյթ ընդ փոյթ զգացուցին Իբրահիմ Խալիլ խանին որպէս զարարեալ էրդմանէն իմմէն, յանուն ամենիցն, նոյնպէս և զտուեալ խօստմանէն:

Ուստի և նա վաղվաղակի կոչեաց զիս՝ զմէլիք Ջիմշիտս, առ ինքն և բարկութեամբ սրտմտեալ անուանեաց զիս երկմիտ և պնտէր, որպէս թէ ես ըստ ամենայնի ընդ յաղթազգեաց զօրացն ռուսաց երդուեալ եմ վասն պատճառելոյ զվնասարարութիւն նորայ, վասն որոյ և զկնի այնմ էառ յինէն բռնի զամենայն ինչս իմ, ոչ միայն զիրս թանկագինս՝ զոսկի և զարծաթ, այլև զանասունս զիս սէպականեալս, և զիս զինքնս ևս դատապարտեալ կամեցաւ մատնել ի մահ: Բայց ըստ իմ բաղտին, ի նոյն ժամանակի եկն ի Ղարաբաղ զօրօք Աղայ Մահամատ խանն և նոյնոյ իսկ Իբրէհիմ Խալիլ խանն երկուցեալ, էառ յինքն զկին իւր և զորդիս և փախեաւ ի Դաղստան:

Ուստի և Աղայ Մահմատ խանին մտեալ յամրոցն Շուշի՝ զմնացեալ ինչս իմ զթագուցեալս զգուշութեամբ, յափշտակեալ էառ յինէն, զկնի որոյ և ինքն ի նոյնում ամրոցի սպանեալ եղև, իսկ ես ըստ վէրոյ գրելոցն՝ երկուցեալ ի դառնալոյ Իբրէհիմ Խալիլ խանին, տեսանելով զյարմար դիպուած ի փրկել զիս, թողեալ զտունս, զգաւառս և զամենայն զհպատակս իմ, բռնադատեալ եղէ անտի որդով իմով Պողոսիւ և քեռորդւովն մէլիք Փիրիդոնիւ և իւզբաշի Պետրոս բէգիւն աստ ընդ իս եղելօվքն հանդերձ նմանապէս և կնաւս և այլօվք զավաքոքս գրեթէ մերկ փախչիլ առ յաղթազգեաց զօրքն ռուսաց, որ ի Վիրս>>[12]:

Ահա նաև Մելիք-Ֆրեյդուն Մելիք-Բեգլարյանի վկայությունը. <<Ի յարձակելն ի վերայ Ղարաբաղու Աղայ Մահմատ խանին, յորմէ և տանջօղն՝ Իբրահիմ Խալիլ խան, եղև բռնադատեալ փախչիլ առ լէզկին և ի մերկանալն ի նմանէ ըստ մնացեալ գոյից բարերարին իմոյ և գերապատուելի մօրեղբայր մէլիք Ջիմշիտին և ի սպանանելն Աղայ Մահմատ խանին ի Ղարաբաղ ի յիւրոցն, ես յիշեալ մօրեղբայրբն իմով փախեայ անտի ի Վիրս>>[13]:

Այս փաստաթղթերից ակնհայտ է դառնում, որ Մելիք-Ջումշուդը կապ է հաստատել 1796 թ. Պարսկական արշավանքի հրամանատար կոմս Վ. Զուբովի հետ, ինչն էլ ռուսական զորքերի վերադարձից հետո հարուցել է Իբրահիմ խանի խիստ զայրույթը: Եվ, անտարակույս, մելիքները կկիսեին 1780-ական թվականների կեսերին վերջինիս կողմից նույն մեղադրանքով նահատակված Գանձասարի Հովհաննես կաթողիկոսի և Դիզակի Մելիք-Բախտամի ճակատագիրը, եթե չլիներ Աղա Մուհամմադ խանի 1797 թ. արշավանքը, որի անակնկալ սպանությունը մելիքներին հնարավորություն տվեց փրկվել Իբրահիմ խանի վրիժառությունից:

Արցախից Մելիք-Ջումշուդի հեռանալու մասին գրում է նաև Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ղուկաս Կարնեցին՝ հնդկահայ նշանավոր գործիչ Շ. Շահամիրյանին հասցեագրված նամակում. <<Այլ յետ ներքինւոյ կործանմանն մելիք Ջումշուտն կասկածեալ յԻբրահիմ խանէն, որ դառնալոց էր ի Կովկասու, ամենայն տամբն խոյս ետ ի Տփխիս>>[14]: Պետք է նշել, որ մելիքների հեռանալը հայրենիքից խարխլեց Խամսայի մելիքությունների հիմքերը և, ընդհակառակը, ամրապնդեց Իբրահիմ խանի դիրքերն Արցախում:

1797–1798 թթ. Արցախում սով է սկսվում, որին հաջորդում է ժանտախտը: Քաղցից ու համաճարակից փրկվելու նպատակով մելիքների հպատակները, հիմնականում՝ Գյուլիստան և Վարանդա գավառների ազգաբնակչությունը, ևս գաղթում են Վրաստան: Այնտեղ սովատանջ հայ ազգաբնակչությանը վատ են ընդունում: Վրաց ազնվականությունից հուսախաբ՝ 1799 թ. Մելիք-Ջումշուդը և Մելիք-Ֆրեյդունը գնում են Ս. Պետերբուրգ՝ անձամբ աղերսամատույց լինելու կայսրի մոտ իրենց պահանջների մասին: Պավել I-ի՝ 1799 թ. հունիսի 2-ի հրովարտակի համաձայն՝ Գյուլիստանի Մելիք-Աբովին տրվում է Բոլնիսի գավառը, Մելիք-Ֆրեյդունին՝ Աղջակալան և Բորչալուի մի մասը, իսկ Բորչալուի մնացած մասն ու Լոռին վրաց Գեորգի XII թագավորի՝ 1800 թ. փետրվարի 29-ի հրովարտակով տրվում է Մելիք-Ջումշուդին[15]:

Սակայն Արցախի մելիքների դերը Վրաստանում, հատկապես վրաց Գեորգի XII թագավորի մահից (1800 թ. դեկտեմբերի 28-ին) և Ռուսաստանի հետ Վրաստանի միավորումից հետո, բավականին ընկնում է: Այդ իսկ պատճառով մելիքներն ու նրանց հպատակները սկսում են վերադառնալ Արցախ: Առաջինը օրինակ է ծառայել Մելիք-Ջումշուդը, որը <<1805 թ. ծախել է Լոռին Վրաստանի լեռնային մասի կառավարիչ կոմս Մուսին-Պուշկինին 6000 ռուբլով եւ յուր հարազատների հետ վերադարձել Ղարաբաղ>>[16]:

1806 թ. փետրվարի 8-ին Բաքվում տեղի Հուսեին-Ղուլի խանի կազմակերպած դավադրության հետևանքով սպանվում է Կովկասի կառավարչապետ իշխան Պավել Ցիցիանովը[17]: Նրա սպանությունից հետո Անդրկովկասի մահմեդականներով բնակեցված շրջաններում բռնկվում են խռովություններ: Կառավարչապետի վախճանից հետո երկրամասում տեղակայված ռուսական զորքերի հրամանատարությունը ժամանակավորապես ստանձնում է գեներալ-մայոր Պյոտր Նեսվետաևը:

Օգտվելով ստեղծված քաոսային իրավիճակից՝ պարսից թագաժառանգ Աբբաս-Միրզայի գլխավորած զորքերը սկսում են մոտենալ Ղարաբաղի սահմաններին: Պարսկական բանակի զորաշարժերի մասին Մելիք-Ջումշուդը մի քանի իրար հաջորդող նամակներով տեղեկացնում է գեներալ Նեսվետաևին: <<Իմոյս ողորմած,– գրում է նա,– հաստատ իմանաս, որ մինչի մայիսի ամսոյ 12-ուսն շահզադան գալոյ է Արասխի ափն, որ կարմունջն շինեն, անցնեն Ղարաբաղս, զոր այս երկիրս էլ Առ Նորին ամենաողորմածաբար կայսերական պօդան (հպատակ – Ա. Մ.) է և ինքնակալ թագաւորի ողորմութիւն հասել է այս երկրիս վրէն, վասն որոյ պարտ է Ռուստաց զօրքն կայ (գայ – Ա. Մ.) տեղս, որ թողեն ոչ Ղզլբաշն այս կողմս անցնել… և յայտ լիցի պայծառութեանդ, որ այս տարիս երկու թարափով (կողմ – Ա. Մ.) է պատերազմունք լնելոյ՝ մէկն Ղարաբաղովս և միւսն Երևանով, բայց մեծ պատերազմունքն և շատ կռիւն այս կողմովս կուլնի, այս տեղիս Ռուստի զօրքն պէտք է, որ զօռով լնի, և թէ Շիրվանի ահվալաթն (իրավիճակ – Ա. Մ.) խաթր բերես՝ Աթայ խան կայ Շահսէվան եկալ է Մուստափայ խանի մօտ, էնտեղ խօսակցութիւն են արել, որ Բաքուայ Հուսէյին Ղուլի խանն կամ Շիխ Ալի խանն Մուստափայ խանի հետ կան Քուռի ափումն Մարաղալու Ահմադ խանի հետ կօրշմիշ ընեն (հանդիպել – Ա. Մ.) և տեսնան, որ այս թարափովս շահզադան կայ Ղարաբաղիս վրէն և այն կողմովն Շիրվանի խաներն կան: Կրկին յուսամ, որ մինչի Ահմադ խանն և Մուստափայ խանն մէկիս մէկն տեսնալն, մինչի Ռուստաց զօրք հասուցանես, եթէ զօրքն տեղս հասնելն ուշացաւ՝ Ղարաբաղիս բանն շատ դժվարին կուլնի>>[18]:

Իրավիճակը գնալով ահագնանում է, իսկ Մելիք-Ջումշուդի նամակները հետզհետե վերածվում են ռազմական թղթակցությունների: Օժտված լինելով նուրբ դիտողունակությամբ և ակնհայտ վերլուծական կարողություններով՝ նա կարողանում է ռուսական իշխանություններին իրազեկել սպասվող պարսկական արշավանքի գլխավոր ուղղության մասին:

Նրա հաջորդ՝ 1806 թ. մայիսի 16-ին գեներալ Նեսվետաևին ուղղած գրությունից ակնհայտ է դառնում, որ Մելիք-Ջումշուդը, որպես ռուսական իշխանությունների լիակատար վստահությունը վայելող անձ, անպաշտոն առաքելություն է ունեցել հետևելու ու նրանց հավաստի տեղեկություններ փոխանցելու Ղարաբաղում և նրա շուրջ ստեղծված իրավիճակի մասին: <<Արզովս յոյժ խոնարհաբար ծառայութիւն մատուցանեմ,– կարդում ենք նրա նամակում,– և յայտ առնեմ բարձր գերազանցութեանն ձերոյ, զոր թարեղաս (ժամանակ – Ա. Մ.) յառաջ հանգուցեալ ողորմածահոգի կնեազ Ցիցեանովն կենդանի ժամանակն այս Ղարաբաղիս ամենայն որպէսութիւնն և ահվալն հարցումն էր առնում ինձնից, և ձերոյ պայծառութեանդ ես այս տարի Թիֆլիզ քաղաքում ժամանակն, որ կամենում էի տեղս գալն՝ ինձի հրամայեցիր Ղարաբաղի և Ղզլբաշի ինչ որ ահվալ իմանաս՝ ինձի գրես: Իմ ողորմած, վասն որոյ մինչի թարեղս երկու անգամ պայծառութեանդ գրած եմ տեղիս ամենայն որպէսութիւն, կարծեմ ստացած լինես>>[19]:

Ոչ պակաս ուշագրավ է նաև գրության շարունակությունը, որտեղ արդեն խոսվում է պարսկական զորքերի՝ Արաքսն անցնելու մտադրության մասին: <<Եւ այժմոյս,– շարունակվում է նամակում,– եթէ կամենաս տեղիս որպէսութիւնն և անցանքն հարցանել, յայտ առնեմ պայծառութեանդ, որ Ղզլբաշի մին փարայ (մաս – Ա. Մ.) զօրք Փիրղուլի խանն վեր է առել եկել Արասխի ափումն է, և շահզատան էլ մեծ զօրքով՝ մարդ եկաւ, թէ այս քանի աւուրս գալոյ է, որ անցնեն այս թարափս: Իմոյս ողորմած, հաստատ իմացիր, որ թէ Ռուստի զօրքն շուտով մեզ չի հասաւ, Ղզլբաշն շուտով եկաւ Ղարաբաղս, հացն փչացրուց և ձեռաց դուրս եկաւ, էն ժամանակն Ղարաբաղիս հալն էլ է խարաբ (ավեր – Ա. Մ.) հացի կողմաց և Ռուստի զօրքի բանն էլ շատ դժվարին կը լինի: Խնդրեմ աղերսանօք ձերոյ բարձր գերազանցութեանն, որ մինչի մայիսի վերջն Ռուստաց զօրքն հասուցանես ի մեզ, որ Ղարաբաղի հացն ձեռաց դուրս չի գայ և խարաբ չիլնի կամ թողեն ոչ Ղզլբաշն այս կողմս անցնելոյ>>[20]:

Ռուսական զորքերը, սակայն, ուշանում են: Իսկ երբ պարսկական զորքերն անցնում են Արաքսը և մոտենում Շուշիին, այդ ժամանակ Իբրահիմ խանը այնտեղից հանում է իր ընտանիքն ու նրանց տեղափոխում բերդաքաղաքից չորս վերստ հեռավորության վրա գտնվող <<Միրզա-Ալի բեկի սանգյար>> (Միրզա-Ալի բեկի ամրություն) կոչվող վայրը[21]: Ռուսական պաշտոնական պատմագրությունը դա բացատրում է նրանով, որ <<Ղարաբաղի խանին պարզապես ձանձրացրել էր ռուսական կառավարության խնամակալությունը, որը յուրաքանչյուր քայլափոխի կաշկանդում էր նրա տիրական բնավորությունը, և նա որոշեց, որ Շուշիի կամավոր հանձնումը նրան կհաշտեցնի շահի հետ>>[22]: Սակայն առավել հավանական է կարծել, որ Իբրահիմ խանն ամենևին էլ անկեղծ չի եղել 1805 թ. մայիսի 14-ին իշխան Ցիցիանովի հետ Քյուրակ-չայի պայմանագիրը կնքելիս, այլ այդ քայլին է գնացել լոկ Գանձակի պարիսպների վրա սպանված Ջավադ խանի ճակատագիրը չկիսելու մտավախությունից ելնելով, այլապես ահեղ կառավարչապետի մահից ընդամենը երեք ամիս անց չէր բռնի տիրափոխության ճանապարհը:

Իբրահիմ խանի հետ էին նրա կանանցից մեկը, երկու անչափահաս տղաները և երկու դուստրերը, որոնց նախատեսում էր ամուսնացնել պարսից Ֆաթալի շահի երկու որդիների հետ: Այնուհետև նրան է միանում խանի որդի Մահմեդ Քասիմ աղան՝ իր ծառայողներով, ինչպես նաև Շուշիի բեկերի մի մասն ու քոչվոր թաթարների մի քանի խմբեր, որոնք սկսում են իրենց վրանների շուրջն ամրություններ կառուցել[23]: Այդպիսով, Շուշիում տեղակայված ռուսական փոքրաթիվ զորախմբի քթի տակ աստիճանաբար հավաքվում է զինված թաթարների խառնիճաղանջ մի բազմություն, որը, առնվազն, շատ կասկածելի դիրք էր բռնել:

1806 թ. սեպտեմբերի 4-ին գեներալ-մայոր Նեսվետաևին հղած իր հայտնի զեկուցագրում արդեն փոխգնդապետի կոչում ստացած Լիսանևիչը գրում է, որ Շուշիից դուրս գալուց առաջ Իբրահիմ խանը գաղտնի իր սուրհանդակ Նուր-Մամեդին ուղարկել է Ֆաթալի շահի մոտ՝ այն խնդրանքով, որպեսզի վերջինս ներում շնորհի նրան ռուսական հպատակություն ընդունելու համար՝ խոստանալով, որ կկոտորի կամ իր տիրույթներից դուրս կվռնդի ռուսներին և շահից զորք է խնդրել դրա համար, ինչպես նաև խոստացել իր երկու դուստրերին էլ կնության տալ շահի որդիներին: Ֆաթալի շահը, իր հերթին, ներում է շնորհել նրան, համաձայնել որդիների համար կնության առնել խանի դուստրերին, խոստացել զորք ուղարկել նրան՝ իր տիրույթներից ռուսներին դուրս քշելու համար, 120.000 ռուբլի Թեհրանի դրամով, իսկ Ղարադաղը՝ տալ նրա որդի Աբուլ Ֆետին[24]: Ըստ երևույթին, հենց Ֆաթալի շահի հուսադրող պատասխանից հետո էլ Իբրահիմ խանը հղացել է իր խորամանկ ծրագիրը:

Այնուհետև նույն փաստաթղթում Լիսանևիչը գրում է, որ սահմանից այն կողմ ուղարկված հետախույզներից ստույգ տեղեկացել է Իբրահիմ խանի պահանջով պարսից զորքերի Ղարաբաղ ուղևորվելու մասին, իսկ երբ ղարաբաղցիները լսում են պարսիկների մոտենալու լուրը՝ նրանցից շատերը շտապում են Շուշի, որպես թշնամական հարձակումների դեպքում արդեն սովորական դարձած ապաստան, սակայն խանը հանգստացնում է նրանց՝ ասելով, որ եկողներն իր զորքերն են: Նա նաև քոչվոր թաթարներին հրամայում է գնալ Շուշիի մերձակա լեռներ, իսկ ռուսական իշխանությունների դեմ ապստամբած իր որդի Աբուլ Ֆետին էլ կարգադրում է պարսիկների հետ գալ ու միանալ նրանց[25]: Լիսանևիչի հաղորդած տեղեկությունների իսկությունը հաստատում է նաև հայ պատմագիր Ներսեսովը, որը, մասնավորապես, գրում է. <<Ժողովրդի մեջ նաև լուրեր էին պտտվում, թե իբր Աբուլ-Ֆաթհ խանը ղզլբաշ զորքով նույնպես Իբրահիմ խանի հրավերով էր Ղարաբաղ եկել>>[26]:

Երբ Իբրահիմ խանի դավաճանությունն ակնհայտ է դառնում մայոր Լիսանևիչի համար, վերջինս նրա մոտ է ուղարկում խանի որդուն՝ Մեհտի Ղուլի աղային ու թոռանը՝ Ջաֆար Ղուլի աղային, իր մտադրությունից հետ կանգնելու և ընտանիքով Շուշի վերադառնալու պահանջով: Սկզբում վերադարձած Ջաֆար Ղուլին հայտնում է, որ թեև մի քանի անգամ փորձել է համոզել խանին հետ կանգնել պարսիկներից, սակայն նա միայն լուտանքներ է թափել ռուսների հասցեին, և իր հերթին փորձել համոզել թոռանը՝ իր տուն հրավիրել Լիսանևիչին ու բռնելով նրան՝ հանձնել իրեն: Վերջում Ջաֆար Ղուլի աղան հավելում է, որ այդ գիշեր կամ խանը կգնա պարսիկների մոտ, կամ վերջիններս կմիանան նրան: Ավելի ուշ եկած Մեհտի Ղուլի աղան ևս հայտնում է, որ որքան էլ փորձել է տարհամոզել խանին՝ ոչինչ չի ստացվել, և նա արդեն բացահայտ բռնել է պարսիկների կողմը[27]: Ակնհայտ էր, որ Իբրահիմ խանը կատարել էր իր վերջնական ընտրությունը, և ժամանակն էր, որ մայոր Լիսանևիչն էլ աներ իր վճռական քայլը:

Եվ ահա, այլ ելք չունենալով, նույն օրվա գիշերը Լիսանևիչն իր հետ վերցնում է 100 եգերների և շրջանցիկ ճանապարհով գնում դեպի խանական ճամբարը: Մայորի պատմելով՝ առաջինը նրանց ուղղությամբ կրակ են բացում թաթարները և ծանր վիրավորում մի զինվորի, որը մի քանի օր անց վախճանվում է: Այնուհետև մայորը հրամայում է կրակ բացել խռովարարների ուղղությամբ, ինչի հետևանքով էլ գիշերային մթության և խառնաշփոթի մեջ Իբրահիմ խանն իր մերձավորների հետ սպանվում է[28]: Զեկուցագրի վերջում Լիսանևիչը հավելում է, որ եթե <<Իբրահիմ խանն այդ գիշեր որպես դավաճան չստանար իր արժանի պատիժը, ապա հաջորդ օրը Շուշիի բերդը պաշարվելու էր պարսիկների և Ղարաբաղի դավաճանների կողմից>>[29]:

Լիսանևիչի հաղորդած տեղեկությունների իսկությունը լիովին հաստատում է նաև Մելիք-Ջումշուդը՝ 1806 թ. մայիսի վերջին գեներալ-մայոր Նեսվետաևին ուղղած իր երրորդ նամակում: <<Արզովս յոյժ խոնարհաբար ծառայութիւն մատուցանեմ,– կարդում ենք փաստաթղթում,– և յայտ առնեմ բարձր գերազանցութեանն ձերոյ, զոր եթէ կամենաս տեղիս որպէսութիւն և անցանքն հարցանել, որոյ թարեղումս Իբրահիմ խանն ճանապարհից դուրս եկաւ և մեծի կայսերական ծառայութիւնն խափանեց. Ղզլբաշի հետ խօսակցութիւն արաւ, Ղզլբաշի ղօշուններն բերեց մօտացրուց, որ ինքն էլ գնայ Ղզլբաշի մէջն՝ միատեղ գան բերթիս չորս ղոլն առնեն: Իմոյս ողորմած, այս կողմաս իւր որդի Մէհտի Ղուլի խանն և Ջափար Ղուլի աղան ամենայն կերպիւ թագաւորին ծառայութիւն բաց չի թողեցին, երկուսան եկին բարեծնունդ Միտր Տիխինիչ մայեօրի սպասն, թէ մենք ողորմած թագաւորին ուղիղ սիրտով ծառայելոց եմք և մենք որչափ մեր հայր Իբրահիմ խանի հետ ասեցինք, թէ այդ մէկ բան չի մի անիլ և թագաւորին լաւ ծառայէ չի լինում, այսուհետև հրամանք ձերն է, որպիսի մեծի կայսերական և ձերոյ ղանուն (օրենք – Ա. Մ.) և սալահն (նպատակահարմարություն – Ա. Մ.) է՝ այնպէս արա, իմ ողորմած, հաստատ իմացիր, որ մաեօրին էլ չարայ (ելք – Ա. Մ.) չի ունէր այն գիշերն, որ գնէր ոչ իբր Իբրահիմ խանի վրէն, առաւօտն Ղզլբաշի զօրքն գալոյ էր, որոյ ինքն էլ գնայ մէջն և Իբրահիմ խանն էլ իւր տուն ղալիցս դուրս էր բերել, վասն որոյ մայեօրն մին փարայ Ռուստի զօրքով գիշերն գնաց Իբրահիմ խանի վրէն և խառնակութիւն էլած ժամանակն Իբրահիմ խանին գուլով (գնդակ – Ա. Մ.) տուելին և քանիցս մարդ էլ իւր ամալիցն (ծառայողներ – Ա. Մ.) սպանել էին>>[30]: Այս նամակը Իբրահիմի սպանությունից անմիջապես հետո գրված առաջին փաստաթուղթն է:

Մելիք-Ջումշուդն Իբրահիմ խանի սպանությանը մեկ անգամ ևս անդրադարձել է 1806 թ. դեկտեմբերի 2-ին Թիֆլիսից Ս. Պետերբուրգ՝ հասարակական գործիչ Մինաս Լազարյանին հղած իր հայտնի նամակում: <<Պարսիկք լսելով զմահն քնիազ Ցիցիանովին,– գրում է նա,– բազմաթիւ զօրօք ընդ յառաջընթացութեամբ Աբաս Միրզայ որդւոյն Բաբախանի (Ֆաթալի շահ – Ա. Մ.), արտուրանօք ժամանեցին ի Ղարաբաղ և միացան ընդ համայն տաճկաց անդ բնակելոց, և յառաջադրեցին սրախողխողել զամենայն զօրս ռուստաց և հայոց յամրոցն գտանելոց, առ որ համաձայնէր և տիրապետողն Իբրահիմ խան, որով ընկալաւ պատիժս ըստ արժանւոյն>>[31]:

Այն, որ իրականում Իբրահիմ խանի արարքը բացարձակ դավաճանություն էր ռուսական պետության հանդեպ, հանգամանորեն գրում է նաև Ներսեսովը. <<Քանի որ Իբրահիմ խանը շատ ծեր էր, հաճախ նրա գլխում խելահեղ մտքեր էին ծագում: Այս ընթացքում իր մի քանի մերձավորների հետ գաղտնի որոշում է ղզլբաշների պետությանը հպատակություն հայտնել: Շուշի բերդից դուրս գալով՝ նրա ստորոտում գտնվող Սանգյար-խան կոչված վայրում խփում է իր վրանը, որպեսզի ղզլբաշների բանակի ժամանելուն պես նրանց միանա, ռուսական պետությանը դավաճանի (ընդգծումը մերն է – Ա. Մ.) և այդ կերպ դառնա շահի օրինավոր հպատակը… Այս պատճառով մայոր Լիսանևիչը, որը հայտնի էր <<դելու-մայոր>> (<<խենթ մայոր>> – Ա. Մ.) անվամբ, 1806/1221 թ. մայիսի 8-ի[32] գիշերը 100 զինվորներով բերդից դուրս գալով՝ Իբրահիմ խանի վրանը չորս կողմից շրջապատում են ու նրան՝ իր մերձավորների հետ, տեղում կոտորելով՝ ամրոց վերադառնում>>[33]: Այսպիսով, ողջ կյանքի ընթացքում այլոց համար խարդավանքի սարդոստայններ հյուսած Իբրահիմ խանը, ի վերջո, կործանվեց սեփական խարդավանքների սարդոստայնում:

Իբրահիմ խանի փոխարեն Ռուսաստանի կայսր Ալեքսանդր I-ի՝ 1806 թ. սեպտեմբերի հրովարտակով Ղարաբաղի խան է նշանակվում նրա որդի Մեհտի Ղուլի աղան[34]: Ինչպես իրավացիորեն նկատում է Լեոն, վերջինս <<հորից ժառանգել էր նրա ամբողջ խորամանկությունը, երկդիմությունը, ուխտանենգությունն ու անգթությունը>>[35]: Պատահական չէ, որ Մելիք-Ջումշուդը 1807 թ. մարտի 18-ին Կովկասի կառավարչապետ Ի. Վ. Գուդովիչին հղած մի ուշագրավ նամակում նրան զգուշացնում է չվստահել նորանշանակ խանին: <<Արզովս յոյժ խոնարհաբար ծառայութիւն մատուցանեմ և յայտ առնեմ առ նորին պայծառափայլութեան ձերոյ,– կարդում ենք մելիքի նամակում,– զոր թուրք ազկի զինչ որ խոսակցութիւն ունեն՝ ողջ բնաւ սուտ է, որպէս Մէհտի Ղուլի խանն. իմոյս ողորմած թագաւոր, եթե Շուշի ղալաս կամ Ղարաբաղու երկիրս Մէհտի Ղուլի խանի ձեռացն էլաւ, որ նայ լնի իշխօղ՝ հասդադ իմացիր, որ նորայ էհթիբար (վստահություն – Ա. Մ.) չի ունի, թէպէտ գիր չունեմ ձեռացս, բայց այսպէս են ասում, թէ Մէհտի Ղուլի խան ղզլբաշի յետ խոսակցութիւն ունի կամ երևելի էլ նմանապէս է երևում կամ մենք և զինչ որ հայ քրիստոնեայ ազկ կան այս երկրումս լսում ենք թուրքերիցն, թէ գրաֆն (Ի. Վ. Գուդովիչը – Ա. Մ.) հրամայել է, որ տեղիս ռուս զօրքն տուրս կայ. համարիր թէ ի մէջն լուսոյ անկենք ի մէջն խաւարի. բոլոր քրիստոնէից ազկն մնացել են ի մէջի տաքնապի և ի տարակուսանաց, տիւ և գիշեր աղօթելով աղաչում առ բարերարն Աստուած: Իմ ողորմած տէր, եթէ այս երկրիս իշխօղն Մէհտի Ղուլի խան էլաւ, պարտ է որ ռուստի զօրքն պերթիս մէջումն շատ լնի՝ մինչևի ԶՃ (600) և ԷՃ (700) մարթ, և թէ Մէհտի Ղուլի խանն տարէք քաղաքդ, մէկ ուրիշ էհթիբարլու (վստահելի – Ա. Մ.) մարթ պէտի այս երկրիս իշխօղ, որով նայ լնելոյ յետ Գ (3) և ԴՃ (400) սալդաթ ղալիս մէջն պահելոյ կողմայ պաւական է, թէ չէ Ղալումս ոչինչ ռուստի զօրք չի էլաւ՝ հասդադ իմացիր, որ Ժ (10) աւոր չի անցնել, որ ղզլբաշի զօրքն կուկան Ղարաբաղս կամ Ղալիս մէջն կու լցվեն և Ղարաբաղս ղզլբաշի ձեռն անկնելոյ յետ Գանջու, Շամսադինու կամ Ղազախին դաթարում չի լնիլ և կամ զինչ որ քրիստոնէյից ազկ կայ՝ ողջն սուր կու քաշեն և գերի կու տանեն>>[36]: Ի վերջո, ինչպես և սպասելի էր, Մեհտի Ղուլի խանը ևս դավաճանեց ռուսական իշխանություններին և 1822 թ. փախավ Պարսկաստան, իսկ Ղարաբաղի խանությունը վերացվեց:

Այդ կապակցությամբ չափազանց դիպուկ է արտահայտվել Րաֆֆին, որը գրում է. <<Ռուսները Ղարաբաղի մելիքների ջանքերով տիրելով Ղարաբաղին, նույն մելիքների վաղեմի թշնամի Իբրահիմ խանին թողեցին որպես այդ երկրի գլխավոր կառավարիչ: Իբրահիմ խանը դավաճանեց ռուսներին և սպանվեցավ: Նրա տեղը նշանակեցին դավաճանի մեծ որդի Մեհտի խանին, ավելի ընդարձակ իրավունքներով. դա ևս ավելի մեծ դավաճանություն գործեց. 1822 թվին Ղարաբաղից փախավ Պարսկաստան և, պարսից զորքերի հետ վերադառնալով, սկսեց պատերազմել ռուսների հետ: Անհասկանալի է, թե նույն ժամանակվա ռուսաց պաշտոնակալները ի՞նչ էին գտնում այդ նենգավոր խաների մեջ, որ նրանց գերադասում էին հայոց մելիքներից, որոնք ամենայն զոհաբերությամբ անձնատուր էին եղած Ռուսաստանին>>[37]:

Ամփոփելով՝ նշենք, որ եղած փաստերի վերլուծությունը միանշանակ բերում է այն հետևության, որ Իբրահիմ խանը պատրաստվում էր դավաճանել ռուսական պետությանը և միանալ դեպի Շուշի արշավող պարսկական բանակին, ինչի համար էլ սպանվել է մայոր Դ. Լիսանևիչի կողմից: Վերջինս, որպես Շուշիում տեղակայված ռուսական զորախմբի հրամանատար, գործել է ստեղծված պայթյունավտանգ իրավիճակի համապատասխան, քանի որ անգործության կամ հապաղման դեպքում վտանգելու էր նախ և առաջ իր ու իր ենթակայության ներքո գտնվող զինվորների կյանքը:

Ինչ վերաբերում է Մելիք-Ջումշուդին, ապա Իբրահիմ խանի մտադրության մասին մայոր Լիսանևիչին իրազեկելու նրա քայլը Խամսայի մելիքությունների ողբերգությունից դասեր քաղած և խորը հետևություններ արած մարդու արարք էր, որը բոլոր հիմքերն ուներ չվստահելու Իբրահիմ խանին:

Արտակ Մաղալյան – պ. գ. թ., ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի միջին դարերի պատմության և Մաշտոցի անվան Մատենադարանի միջնադարյան աղբյուրագիտության բաժինների ավագ գիտաշխատող: Գիտական հետաքրքրությունները՝ Արցախի մելիքությունների ու Ղարաբաղի խանության պատմություն և աղբյուրագիտություն, Իրանի Նադիր շահի պետության պատմություն ու հայ-իրանական առնչություններ: Հեղինակ է 5 գրքի և ավելի քան 60 հոդվածի:

artak_77@mail.ru

REFERENCES

Akty, sobrannye Kavkazskoiu arkheograficheskoiu kommissieiu, t. I–III, Tiflis, 1866–1869 (In Russian).

Armiano-russkie otnoshenia v XVIII veke, t. IV. Yerevan, 1990 (In Russian).

Bobrovskii P. Istoriia 13-go leib-grenaderskogo Erivanskogo Ego Velichestva polka za 250 let, ch. 3. Egeria (1786–1816). SPb., 1893 (In Russian).

Divan hayots patmutean, girk D, Ghukas katoghikos (1780–1800), hrat. G. Aghaneants, Tiflis, 1899; girk E, Daniel katoghikos (1800–1808), hrat. G. Aghaneants, Tiflis, 1902 (In Grabar).

Dubrovin N. Zakavkaz’e ot 1803–1806 goda. SPb., 1866 (In Russian).

Hayastani azgayin arkhiv, f. 57, ts. 3, g. 1, t. 90 (In Grabar).

Haykakan aghbiurnere Agha Muhammad khani andrkovkasyan arshavankneri masin (1795–1797), ashkhatasirutyamb R. Titanyani, Yerevan, 1981 (In Grabar).

Lalayan E. Erker, h. 3, Yerevan, 2004 (In Armenian).

Leo. Erkeri zhoghovatsu, h. 4, Yerevan, 1984 (In Armenian).

Maghalyan A. Yakob Zakareani «Patmutiun gavarin Artsakhu» ashkhatutune.– «Handes amsorya» (Wien–Yerevan), 2006, № 1–12 (In Armenian).

M. Mashtotsi anvan Matenadaran, Katoghikosakan divan, tght. 19, vav. 135; tght. 150, vav. 839; dzeragir 7429 (In Grabar).

Mirza Adigeozal-bek. Karabagh-name, Yerevan, 2016 (In Grabar).

Mirza Dzhamal Dzhevanshir Karabagskii. Istoriia Karabaga. Baku, 1959 (In Russian).

Mirza Yusuf Nersesov. Jshmartaci patmutiun, Yerevan, 2000 (In Armenian).

Potto V. Kavkazskaya voyna, t. 1. Ot drevneishikh vremen do Ermolova. M., 2007 (In Russian).

Prisoedinenie Vostochnoy Armenii k Rossii. Sbornik dokumentov t. I. Yerevan, 1972 (In Russian).

Raffi. Erkeri zhoghovatsu, h. 9, Yerevan, 1987 (In Armenian).

Utverzhdenie russkogo vladychestva na Kavkaze, t. 1. Tiflis, 1901 (In Russian).

Vaveragrer Hay ekeghetsu patmutean, girk T, Hay Arakelakan ekeghetsu Artsakhi teme (1813–1933 tt.). Kazmets S. Behbudeane, Yerevan, 2001 (In Armenian).

К ВОПРОСУ ОБ УБИЙСТВЕ КАРАБАХСКОГО ИБРАГИМ-ХАНА

АРТАК МАГАЛЯН

Резюме

Ключевые слова: Ибрагим-хан, майор Д. Лисаневич, Мелик-Джумшуд, меликства Арцаха (армянские княжества Арцаха-Карабаха), Карабахское ханство, П. Цицианов, И. Гудович, Аббас-Мирза, Мехти-Кули-хан, государственная измена.

После убийства в Баку главнокомандующего русскими войсками на Кавказе князя Павла Цицианова 8 февраля 1806 года, в районах Закавказья, населенных мусульманами, начались беспорядки. Воспользовавшись возникшим хаосом, персидские войска во главе с наследником престола Аббас-Мирзой начали продвижение к границам Карабаха. Когда персидская армия, перейдя Аракс, приблизилась к Шуши, карабахский Ибрагим-хан переселил свою семью из Шуши в местность под названием «сангяр (укрепление) Мирзы-Али-бека», находившуюся в четырех верстах от Шушинской крепости.

Ночью 27 мая 1806 года, во время попытки присоединения к персидским войскам, Ибрагим-хан был убит майором русской армии Д. Лисаневичем. О предательском намерении Ибрагим-хана Лисаневичу сообщил варандинский Мелик-Джумшуд Мелик-Шахназарян.

Анализ имеющихся фактов приводит к однозначному выводу о том, что Ибрагим-хан собирался изменить Российскому государству и присоединиться к персидским войскам, наступавшим на Шуши, за что и был убит майором Лисаневичем.

Как командующий российскими войсками, расквартированными в Шуши, майор Лисаневич действовал в соответствии с создавшейся взрывоопасной ситуацией, поскольку в случае бездействия или промедления мог бы создать опасность для себя и своих подчиненных солдат.

Что касается Мелика-Джумшуда, уведомившего майора Лисаневича о предательском намерении Ибрагим-хана,– этот шаг был продиктован трагедией Меликств Хамсы (союза пяти армянских княжеств Арцаха) и горькими уроками, которые извлек мелик, имевший все основания не доверять Ибрагим-хану.

Артак Магалян – к. и. н., старший научный сотрудник отдела истории средних веков Института истории НАН РА и отдела средневекового источниковедения Матенадарана им. Маштоца. Научные интересы: история и источниковедение меликств Арцаха и Карабахского ханства, история Ирана эпохи Надир-шаха и армяно-иранские отношения. Автор 5 книг и более чем 60 статей. artak_77@mail.ru

ON THE KILLING OF IBRAHIM-KHAN OF KARABAKH

ARTAK MAGHALYAN

Summary

Key words: Ibrahim-khan, Major D. Lisanevich, Melik Jumshud, Melikdoms of Artsakh (Armenian Melikdoms of Artsakh-Karabakh), Karabakh Khanate, P. Tsitsianov, I. Gudovich, Abbas-Mirza, Mehti-Ghuli-khan, high treason.

After the murder of Prince Pavel Tsitsianov, Commander of the Russian troops in the Caucasus, in Baku on 8 February 1806, riots broke out in Muslim-inhabited regions of South Caucasus. Taking advantage of the chaos, the Persian army led by Prince Abbas-Mirza, started advancing towards borders of Karabakh.

When the Persian army crossed the Araxes and approached Shushi, Ibrahim-khan moved his family from Shushi to a place called “sangyar (fortification) of Mirza-Ali-bek” located some 4 miles from the Shushi fortress.

At night on 27 May 1806, while attempting to join the Persian army, Ibrahim-khan of Karabakh was killed by Russian Army Major D. T. Lisanevich, who was informed about Ibrahim’s treacherous intentions from Melik Jumshud Melik-Shahnazaryan of Varanda.

The analysis of the available facts leads to an unambiguous conclusion that Ibrahim-khan was going to betray the Russian Empire and join the Persian army advancing towards Shushi; that is why he was killed by Major Lisanevich.

As the Commander of the Russian troops located in Shushi, Major Lisanevich acted in line with the actual explosive situation; otherwise, in the event of his inaction or delay, he would expose himselfe and his subordinate soldiers to a serious danger.

As to Melik Jumshud, who informed Major Lisanevich about Ibrahim-khan’s treacherous intentions, his actions were compelled by the tragedy of the Melikdoms of Khamsa (the union of the five Armenian Principalities of Artsakh-Karabakh) and the bitter lessons that made him distrust Ibrahim-khan.

Artak Maghalyan – Candidate of Sciences in History, Senior Researcher at the NAS RA Institute of History and the Matenadaran after M. Mashtots. Scientific interests: history and source studies, particularly the Melikdoms of Artsakh and the Karabakh Khanate, history of Iran of Nadir-Shah’s era and Armenian-Iranian relations. Author of 5 books and over 60 articles on history. artak_77@mail.ru

Notes

[←1]

* Ներկայացվել է 22. X. 2019 թ., գրախոսվել է 25. X. 2019 թ., ընդունվել է տպագրության 08. XI. 2019 թ.:

[←2]

Իբրահիմ խանի սպանության մասին տե՛ս Акты, собранные Кавказской археографической комиссией (այսուհետև՝ АКАК), т. III. Тифлис, 1869, д. 610, с. 334–335.

[←3]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. История Карабага. Баку, 1959, с. 96.

[←4]

Նույն տեղում, էջ 96–97:

[←5]

Տե՛ս մասնավորապես, Э. Амиров. Прелюдия трагедии Карабаха: расстрел правителя Ибрагим хана и его семьи.–1news.az/mobile/news/ prelyudiya-tragediy-karabaha, 19. 04. 2011.

[←6]

АКАК, т. III, д. 610, с. 334; Րաֆֆի. Երկերի ժողովածու, հ. 9, Երևան, 1987, էջ 553:

[←7]

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարան (այսուհետև՝ ՄՄ), Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 150, վավ. 839, թ. 3–4, բնագիր կամ՝ Վաւերագրեր Հայ եկեղեցու պատմութեան, գիրք Թ, Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմը (1813–1933 թթ.), կազմեց՝ Ս. Բէհբուդեանը, Երեւան, 2001, էջ 180: Տե՛ս նաև ՄՄ, ձեռ. 7429, էջ 8բ (□Մելիք Շահնազարն ունեցաւ 3 կին. առաջին բսակւած կնկանից ծնաւ Մելիք Ջիմշուդն. երկրորդ խանմից՝ Հուսէյինն, երրորդ բսակօվէց՝ ծնաւ Մելիք Ջհանբախշն, Ջհանգիր աղան□):

[←8]

Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 57, ց. 3, գ. 1, թ. 90, տե՛ս նաև Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Դ, Ղուկաս կաթողիկոս (1780–1800), Թիֆլիս, 1899, էջ 639–640:

[←9]

Ա.Մաղալեան. Յակոբ Զաքարեանի □Պատմութիւն գաւառին Արցախու□ աշխատութիւնը.– □Հանդէս ամսօրեայ□ (Վիեննա–Երևան), 2006, թիւ 1–12, էջ 351:

[←10]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. Ճշմարտացի պատմություն, Երևան, 2000, էջ 74:

[←11]

Армяно-русские отношения в XVIII веке, т. IV. Ереван, 1990, с. 461.

[←12]

Նույն տեղում, էջ 493–494:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 491:

[←14]

Հայկական աղբյուրները Աղա Մուհամմադ խանի անդրկովկասյան արշավանքների մասին (1795–1797), աշխատասիրությամբ Ռ. Տիտանյանի, Երևան, 1981, էջ 97:

[←15]

АКАК, т. I. Тифлис, 1866, с. 637.

[←16]

Ե. Լալայան. Երկեր, հ. 3, Երևան, 2004, էջ 113:

[←17]

Н. Дубровин. Закавказье от 1803–1806 года. СПб., 1866, с. 478–479; В. Потто. Кавказская война, т. 1. От древнейших времен до Ермолова. М., 2007, с. 257.

[←18]

АКАК, т. III, д. 598, с. 328.

[←19]

АКАК, т. III, д. 599, с. 328.

[←20]

Նույն տեղում:

[←21]

Утверждение русского владычества на Кавказе, т. I. Тифлис, 1901, с. 240.

[←22]

Նույն տեղում:

[←23]

Նույն տեղում, Լեո. Երկերի ժողովածու, հ. 4, Երևան, 1984, էջ 293:

[←24]

АКАК, т. III, д. 610, с. 334.

[←25]

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ:

[←26]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 92:

[←27]

АКАК, т. III, д. 610, с. 334.

[←28]

Նույն տեղում, էջ 335, П. Бобровский. История 13-го лейб-гренадерского Эриванского Его Величества полка за 250 лет, ч. 3. Егеря (1786–1816). СПб., 1893, с. 245.

[←29]

Նույն տեղում:

[←30]

АКАК, т. III, д. 600, с. 329.

[←31]

Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Ե, Դանիէլ կաթողիկոս (1800–1808), Թիֆլիս, 1902, էջ 495, ռուս. թարգմ. տե՛ս ՄՄ, Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 19, վավ. 135, Присоединение Восточной Армении к России. Сборник документов, т. I. Ереван, 1972, с. 392.

[←32]

Իբրահիմ խանի սպանության ամսաթիվը Ներսեսովի մոտ սխալ է նշված, պետք է լինի մայիսի 27-ին, ինչպես գրում է ռուս ռազմական պատմաբան, գեներալ-լեյտենանտ Պ. Բոբրովսկին (տե՛ս П. Бобровский. Նշվ. աշխ., էջ 245):

[←33]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 92–93:

[←34]

АКАК, т. III, д. 613, с. 336–337.

[←35]

Լեո. նշվ. աշխ., էջ 296:

[←36]

Присоединение Восточной Армении к России, т. I, с. 403–404.

[←37]

Րաֆֆի. նշվ. աշխ., էջ 556:

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11

←12

←13