ÎàØÆî²êÀ ÂàØ²ê Ð²ðîØ²ÜÆ ÎÚ²ÜøàôØ

ºì ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü Øºæ[1]*

²ÜàôÞ²ì²Ü ¼²ø²ðÚ²Ü

´³Ý³ÉÇ µ³é»ñª Â. Ð³ñïÙ³Ý, ê. ¶áñá¹»óÏÇ, ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³Ý, ÎáÙÇï³ë, ÂÇýÉÇë, §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ¦, Ñ³Ù»ñ·, ¹³ë³ËáëáõÃÛáõÝ, º. Â³¹¨áëÛ³Ý, ². âáå³ÝÛ³Ý, ¶. È¨áÝÛ³Ý, Ø. ´³µ³Û³Ý:

èáõë Ñ³ÛïÝÇ µ³Ý³ëï»ÕÍ, Ññ³å³ñ³Ï³Ëáë, Ã³ñ·Ù³ÝÇã, Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñÍÇã, Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ³ÝÏ»ÕÍ µ³ñ»Ï³Ù ê»ñ·»Û ¶áñá¹»óÏÇÝ[2] 1917 Ã. ·ñ³Í ÙÇ ·ñ³ËáëáõÃÛ³Ý Ù»ç ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É ¿ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇÝª ³é³ç³¹ñ»Éáí ÙÇ Ï»Ýë³Ï³Ý å³Ñ³Ýç, áñÁ ÙÇÝã ûñë ¿É ÙÝáõÙ ¿ áõÅÇ Ù»ç. §²Ù»Ý ÙÇ ÅáÕáíñ¹Ç Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ »ñ·, Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ³é³ëå»É ëáõñµ ¿ Ù»½ Ñ³Ù³ñ, ù³Ý½Ç ÅáÕáíñ¹Ç ëï»ÕÍ³Í »ñ·Á ·³ÕïÝÇù ¿ª ³ÝÙ³ïã»ÉÇ ³ÝÑ³ï³Ï³Ý ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³ÝÁ:

²Û¹ ·³ÝÓ»ñÁ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ÅáÕáí»É ÙÇ³ÛÝ ÙÇ »Õ³Ý³Ïáíª Ó³ÛÝ³·ñ»Éáí, áñå»ë½Ç ã³Õ³í³ÕíÇ áã ÙÇ µ³é, áã ÙÇ Ýáï³: Â³ÝÏ ¿ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï³ñµ»ñ³Ï: ºí ³Û¹ ï»ëùáí ¿É å»ïù ¿ å³Ñå³Ýí»Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³Ý »ñÏ»ñÁ¦[3]:

ºñ¨³ÝáõÙ ·ïÝí»Éáõ ûñ»ñÇÝª 1919 Ã. ³åñÇÉÇ í»ñç»ñÇÝ, Éë»Éáí Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñ, ê. ¶áñá¹»óÏÇÝ ÑÇß»óÝáõÙ ¿ ³Û¹ ·³ÝÓ»ñÁ Ùáé³óáõÃÛáõÝÇó ÷ñÏ»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ, ß»ßïáõÙ Ù»Í »ñ³Åßï³·»ï ÎáÙÇï³ëÇ Ï³ï³ñ³Í ·áñÍÇ Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝÁ: §Ö³Ý³å³ñÑáñ¹áõÃÛáõÝ ¹»åÇ ¾ñÇí³Ý¦ ß³ñùÇ í»ñçÇÝ ³ÏÝ³ñÏáõÙª §III. № 35¦, Ý³ ·ñáõÙ ¿, áñ Ð³Û³ëï³ÝÇ ï³ñµ»ñ í³Ûñ»ñÇ ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý µ»ñ³ÝáõÙ ³ÛÉ¨³ÛÉ Ñ³Ý·áí áõ ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñáí ÑÝãáÕ ³Û¹ »ñ·»ñÁ Ñ³ñÏ ¿ Ù»Ïï»Õ Ñ³í³ù»É, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, §Ã» áñù³Ý ·³ÝÓ»ñ Ï³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñáõÙ: ²ÛÅÙ, »ñµ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ ¿ µáñµáùíáõÙ ÎáÙÇï³ëÇ ³ÝÓÇ ¨ ·áñÍÇ Ñ³Ý¹»å, Å³Ù³Ý³ÏÝ ¿ ß³ñáõÝ³Ï»É Ýñ³ ·áñÍÁª Éáõñç ÑÇÙù»ñÇ íñ³: ä»ïù ¿ û·ïí»É ï³ñµ»ñ ßñç³ÝÝ»ñÇó Ï»ÝïñáÝÝ»ñáõÙ ËÙµí³Í ·³ÕÃ³Ï³ÝÝ»ñÇó, Éë»É Ýñ³Ýó »ñ·»ñÁ ¨ Ó³ÛÝ³·ñ»É: … ä»ïù ¿ Ñáõë³É, áñ ÎáÙÇï³ëÇÝ Ñ»ï³½áïáÕ, ÏáÙåá½Çïáñ Â. Ð³ñïÙ³ÝÇ »ÝÃ³¹ñíáÕ Å³Ù³ÝáõÙÁ ¾ñÇí³Ýª ¹³ë³ËáëáõÃÛ³Ùµ áõ ÎáÙÇï³ëÇ ÝÛáõÃ»ñÇ óáõó³¹ñáõÙáí, Ï·ñ³íÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¨ Ù»Í ·áñÍÇ ÑÇÙùÁ ³ÝÑ³å³Õ Ï¹ñíÇ (ÁÝ¹·ÍáõÙÁ Ù»ñÝ ¿ – ². ¼.)¦[4]:

ÀÝ¹·Íí³Í ËáëùÁ, ³Ù»Ý³ÛÝ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ, §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ ëï»ÕÍÙ³Ý Ñ³ëáõÝ³óáÕ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿, áñÝ Çñ³·áñÍí»ó ÂÇýÉÇëáõÙ 1919 Ã. Ù³ÛÇëÇ ëÏ½µÇÝ: ²Û¹ ·áñÍáõÙ Çñ áñáß³ÏÇ Ýå³ëïÝ ¿ µ»ñ»É éáõë (Í³·áõÙáí ·»ñÙ³Ý³óÇ) Ñ³ÛïÝÇ ÏáÙåá½Çïáñ, ¹ÇñÇÅáñ ¨ ¹³ßÝ³Ï³Ñ³ñ ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³ÝÁ (1885–1956): Ð³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí 1919 Ã. ÷»ïñí³ñÇ ëÏ½µÇÝ Ý³ ·³ÉÇë ¿ ÂÇýÉÇë, áñï»Õ ³åñáõÙ ¨ ·áñÍáõÙ ¿ ÙÇÝã¨ 1921 Ã., ¹³ë³í³Ý¹áõÙ ¿ ï»ÕÇ ÏáÝë»ñí³ïáñÇ³ÛáõÙ:

Ð³ëï³ïí»Éáí ÂÇýÉÇëáõÙª Â. Ð³ñïÙ³ÝÝ ³Ù»Ý³³ÏïÇí Ù³ëÝ³ÏóáõÃÛáõÝÝ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ù³Õ³ùÇ »ñ³Åßï³Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇÝ: ÆÝùÝ³ïÇå ÏáÉáñÇïáí Ñ³·»ó³Í ÂÇýÉÇëÇ Ùß³ÏáõÃ³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÁ ÙÇ³Ý·³ÙÇó ·ñ³íáõÙ ¿ Ýñ³Ý, ¨ Ð³ñïÙ³ÝÁ Ùï»ñÙ³Ï³Ý áõ ëï»ÕÍ³·áñÍ³Ï³Ý Ï³å»ñ ¿ Ñ³ëï³ïáõÙ Ýñ³ Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÇó ß³ï»ñÇ Ñ»ï: àõß³·ñ³í ¿ Ñ³ïÏ³å»ë Ñ»ï¨Û³É ÷³ëïÁ. 1919-Ç ÷»ïñí³ñÇ 26-ÇÝ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ê. ¶áñá¹»óÏáõ ÑÇÙÝ³¹ñ³Í ÂÇýÉÇëÇ §´³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý¦[5] 24-ñ¹ ÝÇëïÁª ÝíÇñí³Í ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ ÍÝÝ¹Û³Ý 50-³ÙÛ³ÏÇÝ: ÆÝãå»ë Ñ³Õáñ¹áõÙ ¿ «Закавказское Слово» Ã»ñÃÁ, ÝÇëïÇÝ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó µ³óÇ Ù³ëÝ³Ïó»É »Ý Ý³¨ Ñáµ»ÉÛ³ñÁ, Â. Ð³ñïÙ³ÝÁ, éáõë ³Ýí³ÝÇ ÏáÙåá½Çïáñ, ÂÇýÉÇëÇ ÏáÝë»ñí³ïáñÇ³ÛÇ ï»ëáõã Ü. â»ñ»åÝÇÝÁ ¨ áõñÇßÝ»ñ: Ð³Ùù³ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³Ñ ê. ¶áñá¹»óÏáõ áÕçáõÛÝÇó, Ñ³Û µ³Ý³ëï»ÕÍÇÝ Ñ³ëó»³·ñí³Í µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝÃ»ñó³ÝáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá (²É. ÎáõÉ»µÛ³ÏÇÝ, Ü. ´»É-ÎáÝ-ÈÛáõµáÙÇñëÏ³Û³) Ññ³å³ñ³ÏíáõÙ ¿ §´³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý¦ áñáßáõÙÁ, Áëï áñÇ ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÝ ÁÝïñíáõÙ ¿  Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý ³Ý¹³Ù: ²ÛÝáõÑ»ï¨ §ÎáÙåá½Çïáñ ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³ÝÁ (Ç ¹»å, Ý³ ÑÛáõñÇ Ï³ñ·³íÇ×³Ïáí Ñ³×³Ë Ù³ëÝ³Ïó»É ¿ §´³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý¦ Ñ³í³ùáõÛÃÝ»ñÇÝ – ². ¼.)ª Ùï³µ»ñ»Éáí ³Ù»Ý ïáÝ³ËÙµáõÃÛáõÝ Ýáñ »ñ·áí ëÏë»Éáõ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ëáíáñáõÛÃÁ, Ñáµ»ÉÛ³ñÇ å³ïíÇÝ Ýí³·áõÙ ¿ ·»Õ»óÇÏ ¿ïÛáõ¹: ²É»ùë³Ý¹ñ â»ñ»åÝÇÝÁ (Ü. â»ñ»åÝÇÝÇ áñ¹ÇÝ ¿ – ². ¼.) Ï³ï³ñáõÙ ¿ Çñ Ýáñ ·áñÍ»ñÁ … ´áÉáñ µ³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÁ Ï³ñ¹áõÙ »Ý Çñ»Ýó µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ¦[6]: ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÁ ßÝáñÑ³Ï³ÉáõÃÛáõÝ ¿ Ñ³ÛïÝáõÙª Ëáë»Éáí §³ñí»ëïÇ µáÉáñ ùñÙ»ñÇ Ñ³ñ³½³ïáõÃÛ³Ý áõ »Õµ³ÛñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ¦: ²å³ Ý³ §Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý µ³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇÝ in corpore (³ÙµáÕç Ï³½Ùáí – ². ¼.) Ññ³íÇñ»É ¿ Çñ Ùáï Ñ³çáñ¹ ÝÇëïÇÝ¦:

²Ûë Ñ³Õáñ¹áõÙÇó å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ³Û¹ ûñ»ñÇÝ Ð³ñïÙ³ÝÝ  ³ñ¹»Ý Ùï»ñÙáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ Ñ»ï ¨ ½ñáõó»É Ñ³Û ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·³ñí»ëïÇ, áõñ»ÙÝ ¨ Ù»Í³ÝáõÝ »ñ³Åßï³·»ï áõ ÏáÙåá½Çïáñ ÎáÙÇï³ëÇ (1869–1935) Ù³ëÇÝ: Ü³¨ Ñ³ÛïÝÇ ¿, áñ éáõë ÏáÙåá½ÇïáñÁ Ùï»ñÇÙ ¿ »Õ»É ÎáÙÇï³ëÇ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇª ºÕÇß» Â³¹¨áëÛ³ÝÇ, êåÇñÇ¹áÝ Ø»ÉÇùÛ³ÝÇ, åñáý. ¼³íñÇÛ³ÝÇ ¨ ³ÛÉáó Ñ»ï: ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùÁ ÉÇÝáõÙ ¿ ³ÛÝ, áñ ß³ï ßáõïáí í»ñáÑÇßÛ³É Ã»ñÃáõÙ Ññ³å³ñ³ÏíáõÙ ¿ Ð³ñïÙ³ÝÇ §ÄáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Á ¨ ³ÛÝ Ñ³í³ùáÕÝ»ñÁ¦ ß³ñùÇ §ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ï¦ ËáñáõÝÏ áõ Í³í³ÉáõÝ Ñá¹í³ÍÁ[7], áñáõÙ Ý³ ³é³çÇÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿ñ, áñ µ³ñÓñ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ÎáÙÇï³ëÇ í³ëï³ÏÁ:

Ð³ñÏ ¿ ÝÏ³ï»É, áñ ³Ûë ³Ù»ÝÇ Ã»É»ñÁ ï³ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ ³ÝÓÁ ¨ Ýñ³ Ùß³ÏáõÃ³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁª Ë³ã³Ó¨í»Éáí ¶áñá¹»óÏáõ ³Ýí³ÝÁ, ù³Ý½Ç Ð³ñïÙ³ÝÁ ÂÇýÉÇëÇ ÏáÝë»ñí³ïáñÇ³ÛÇó éáõë µ³Ý³ëï»ÕÍÇ (í»ñçÇÝë ³ÛÝï»Õ í³ñáõÙ ¿ñ ¿ëÃ»ïÇÏ³ÛÇ ¹³ëÁÝÃ³óÝ»ñ) µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇó ¿ñ, Ý³¨ Ñ³×³Ë³ÏÇ Ù³ëÝ³Ïó»É ¿ Ýñ³ ·ÉË³íáñ³Í §´³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý¦ Ñ³í³ùáõÛÃÝ»ñÇÝ: ´³óÇ ³Û¹, ÏáÙåá½ÇïáñÇ í»ñáÑÇßÛ³É Ñá¹í³ÍÁ ïå³·ñí»É ¿ñ «Закавказское Слово» Ã»ñÃáõÙ, áñÇ §²ñí»ëï ¨ ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ¦ µ³ÅÇÝÁ Õ»Ï³í³ñáõÙ ¿ñ ê. ¶áñá¹»óÏÇÝ:

Æ ¹»å, ÑÝ³ñ³íáñ ¿, ¶áñá¹»óÏáõ Ñá¹í³ÍÁª §Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ý ÇÙ³ëïáõÃÛ³Ý¦ Ñ³í³ùáÕÇª ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ[8], ·ñí»É ¿ Â. Ð³ñïÙ³ÝÇ í»ñáÑÇßÛ³É Ñá¹í³ÍÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï:

ÆÝã¨¿. §ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ï¦ í»ñÝ³·ñáí Ñá¹í³ÍÇ ³é³çÇÝ Ù³ëáõÙ éáõë ÏáÙåá½ÇïáñÁ, Ëáë»Éáí ÎáÙÇï³ëÇ Ñá·»Ï³Ý ³ÝÙËÇÃ³ñ íÇ×³ÏÇ Ù³ëÇÝ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ ·ñáõÙ ¿. §Â¿»õ ÎáÙÇï³ëÁ Ù»Í Û³çáÕáõÃÇõÝÝ»ñ áõÝ»ó³õ ²ñ»õÙáõïùáõÙ, µ³Ûó Ýñ³ ³ÝáõÝÁ Ñ³Ù³ñ»³Û ³ÝÛ³Ûï ¿ Ù»ñ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃ»³Ý Ù»Í Ù³ëÇÝ, ÝáÛÝ ÇëÏ »ñ³Åßï³Ï³Ý Ù³ëÝ³·¿ïÝ»ñÇÝ: ¸Åµ³Õ¹³µ³ñ Ýñ³ Ñ³Ù»ñ·Ý»ñÁ ï»ÕÇ ã¿ÇÝ áõÝ»ó³Í áã ä»ïñá·ñ³¹, áã ¿É ØáëÏáõ³: Üñ³ í»ñçÇÝ Ñ³õ³ù³ÍáÝ»ñÁ ÉáÛë »Ý ï»ë»É å³ï»ñ³½ÙÇó ùÇã ³é³ç »õ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ·»Õ³ñáõ»ëï³Ï³Ý ËÝ¹ÇñÝ»ñÁ Ùáé³óáõ³Í ¿ÇÝ ß³ï»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûë µáÉáñ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÁ ÇÝÓ Ùï³Í»É »Ý ï³ÉÇë, áñ Ù»ñ ½³ñ·³ó³Í Ñ³ë³ñ³ÏáõÃ»³Ý Ù¿ç ß³ï»ñ Ï³Ý áñ Í³ÝûÃ ã»Ý ÎáÙÇï³ëÇ ·áñÍáõÝ¿áõÃ»³Ý Ï³Ù ·áõó¿ ÙÇ³ÛÝ Ýñ³ ³ÝáõÝÁ Éë³Í ÉÇÝ»Ý¦: ²å³ Ñá¹í³Í³·ÇñÁ Ñ³Ý·³Ù³Ýáñ»Ý Ý»ñÏ³Û³óÝáõÙ ¿ ÎáÙÇï³ëÇ ÏÛ³ÝùÝ áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, Ý³Ë³å»ë Ýß»Éáí, áñª §´áÉáñ ï»Õ»ÏáõÃÇõÝÝ»ñÁ ëï³ó»É »Ù ëÇñ³ÉÇñ Ï»ñåáí Ýñ³ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇó áõ Ýñ³ ù³Ýù³ñÁ Û³ñ·áÕÝ»ñÇó¦:

Ðá¹í³ÍÇ »ñÏñáñ¹ Ù³ëÁ ÝíÇñí³Í ¿ ÎáÙÇï³ëÇ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³ÝÁ, áñï»Õ Ð³ñïÙ³ÝÁ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ÏáÙÇï³ë³·ÇïáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ùÝÝáõÙ ¿ Ýñ³ »ñÏ»ñÁª »ñ¨³Ý Ñ³Ý»Éáí ¹ñ³Ýó ÙÝ³ÛáõÝ ·»Õ³·Çï³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ, ÝßáõÙ »ñ·³Ñ³ÝÇ µ³ñÓñ ÓÇñùÁ ¨ Ýñ³ ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç: §Ü³ (ÎáÙÇï³ëÁ – ². ¼.) ³é³çÇÝÁ Éáõñç áõß³¹ñáõÃÇõÝ ¹³ñÓñ»ó Ð³Û³ëï³ÝÇ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇÝ íñ³Û: Ü³ ³é³çÇÝÁ ½·³ó ³Û¹ »ñ·»ñÇ Ùß³ÏáõÃ³Ï³Ý »õ ³½·³·ñ³Ï³Ý Ýß³Ý³ÏáõÃÇõÝÁ Çñ ó»ÕÇÝ Ñ³Ù³ñ: Ü³ ³é³çÇÝÁ ÁÙµéÝ»ó, áñ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý ³å³·³Ý Çµñ ÇÝùÝáõñáÛÝ åÇïÇ Ï³éáõóáõÇ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Ç Ñ³ëï³ïáõÝ ÑÇÙùÇ íñ³Û: Ü³ ³é³çÇÝÁ Ù³ïÝ³ÝÇß ³ñ»ó, áñ ³½·³ÛÇÝ »ñ·»ñÁ – ¹áù³ ù³Õ³ùÝ»ñÇó ³ñ¹¿Ý ·ÇõÕ»ñÝ »Ý ³ÝóÝáõÙ – »õñáå³Ï³Ý Í³·áõÙ áõÝÇÝ »õ Çñ»Ýó »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ áã ÙÇ Ï³å ãáõÝÇÝ ÇëÏ³Ï³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ·ÇÝ Ñ»ï: Ü³ ³é³çÇÝÁ Ñ³Ùá½ÙáõÝùáí áõ µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ ·áã»ó Ð³Û»ñÇÝª §²Ñ³ Ó»ñ ÇëÏ³Ï³Ý »ñ·»ñÁ, Ýñ³Ýó ëï»ÕÍ»É ¿ ³ÛÝ ÅáÕáíáõñ¹Á, áñÇÝ ¹áõù å³ïÏ³ÝáõÙ ¿ù »õ ¹áõù åÇïÇ Ýáó³ ëÇñ¿ù¦ (Çñ ë»åÑ³Ï³Ý Ëûëù»ñÝ »Ý), – ·ñáõÙ ¿ Â. Ð³ñïÙ³ÝÁ ¨ ³í»É³óÝáõÙ. – ÎáÙÇï³ëÇ ³ÙµáÕç Ï»³ÝùÁ ³å³óáÛó ¿, Ã¿ ÇÝãå¿ë å¿ïù ¿ Ýáó³ ëÇñ»É: Æ¯Ýã ÑáÛ³Ï³å ·áñÍª »ñ»ù Ñ³½³ñ »ñ·»ñ ·ñÇ ³éÝ»ÉÁ, ³ÛÝ »ñ·»ñÁ, áñ »ñ·õáõÙ ¿ÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ ³ÝÛ³Ûï ËáõÉ ³ÝÏÇõÝÝ»ñáõÙ …: Æ¯Ýã ³Ý³ë»ÉÇ ¹Åáõ³ñáõÃÇõÝÝ»ñÇ ¿ñ Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ÎáÙÇï³ëÁ, Çµñ ËÕ×áõÏ ßñçÇÏ ³ÝóÝ»Éáí ³Û¹ É»éÝ³Ï³Ý í³Ûñ»ñÁ: àã ÙÇ ³½·³·ñ³Ï³Ý ÝÇõÃ³å¿ë ûÅïáõ³Í Ù³ëÝ³ÅáÕáí Ýñ³Ý û·ÝáõÃ»³Ý ã¿ñ Ñ³ë³Í: Üñ³Ý Ã»õ³õáñáõÙ ¿ñ ÙÇ³ÛÝ Çñ ³ÝÑáõÝ ë¿ñÁ ¹¿åÇ ·áñÍÁ: ²Û¹ µáÉáñÁ Ýñ³Ý µ³õ³ñ³ñáõÃÇõÝ ã¿ñ å³ï×³éáõÙ: Üñ³ ³éç»õ ¹ñáõ³Í ¿ñ ÙÇ ³Ñ³·ÇÝ ¹Åáõ³ñ ËÝ¹Çñ. Ýáñ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ (harmonique) »õ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ (contrepointique) á× ëï»ÕÍ»É ³ñ»õ»É»³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ñá·áõÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ: ¸³ ³å³·³ÛáõÙ Ýáñ Ëûëù åÇïÇ µ»ñ¿ñ »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ù¿ç: ²Û¹ ¹Åáõ³ñ ËÝ¹ÇñÁ Ý³ ÉáõÍ»ó »õ ÁÝïñ»ó ³ÛÝ ×³Ý³å³ñÑÁ, áñ åÇïÇ ·áñÍ³¹ñáõ¿ñ ³Û¹ ¹¿åùáõÙ: Ü³ ûñÇÝ³Ï ã³é³õ »õñáå³Ï³Ý-³ñ»õÙáõïùÇ Ï³ÝáÝÝ»ñÇó, ³ÛÉ Çñ åïÕ³µ»ñ ÝÇõÃÇ Ù¿ç ·ï³õ … [Çñ] á×Á … ºÃ¿ ùÝÝ»Ýù ÎáÙÇï³ëÇ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÁ, ÏÁ ï»ëÝ»Ýù, µ³óÇ ³Û¹ Ý»ñ¹³ßÝ³ÏáõÃ»³Ý ÝñµáõÃÇõÝÇó, ÑÇ³Ý³ÉÇáõÃÇõÝÇó, ÑÙ³ÛãáõÃÇõÝÇó … ½³ñÙ³Ý³ÉÇ ÇÝùÝáõñáÛÝáõÃÇõÝ, áñ µÝ³Ï³Ýûñ¿Ý µÕËáõÙ ¿ »ñ·Ç ¿áõÃÇõÝÇó: … ÎáÙÇï³ëÁ Ùß³ÏÙ³Ý µÝáñáß ëï»ÕÍáõ³Í á×Á áã ÙÇ³ÛÝ Ýß³Ý³ÏáõÃÇõÝ áõÝÇ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Ç ·áñÍáõÙ, ³ÛÉ ûñÇÝ³Ï åÇïÇ Í³é³Û¿ ³ñ»õ»É»³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: Î³ñÍáõÙ »Ù, áñ ³å³·³ÛáõÙ ¹³ ³õ»ÉÇ ÁÝ¹³ñÓ³Ï Í³õ³É ¿ ëï³Ý³Éáõ »õ »ñ³Åßï³Ï³Ý Ó»õ»ñÁ (formes) É³ÛÝ³Ý³Éáõ »Ý: ÎáÙÇï³ëÁ ³Û¹ á×Ç Ñá·»õáñ Ñ³ÛñÁ å¿ïù ¿ Ñ³Ù³ñ»É¦:

Æ ¹»å, ÝÏ³ï»Ýù, áñ Ñá¹í³ÍÇó ³ÏÝÑ³Ûï ¿ ¹³éÝáõÙª Â. Ð³ñïÙ³ÝÁ ù³ç³ï»ÕÛ³Ï ¿ Ý³¨ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç å³ïÙáõÃÛ³Ý Í³Éù»ñÇÝ, Ù³ëÝ³íáñ³å»ë ÅáÕáíñ¹Ç ÏÛ³ÝùáõÙ Ñ³Ûáó »Ï»Õ»óáõ áõÝ»ó³Í ÑëÏ³Û³Ï³Ý ¹»ñÇ Ù³ëÇÝ:

… Ð»ï³ùñùÇñ ¿, áñ, Ù³ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹áõÙáí, §Ø³ñïÇ 29-ÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¿ Ñ³Ù»ñ·-»ñ»Ïáª ÝíÇñí³Í ÎáÙÇï³ëÇ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³ÝÁ¦, áñï»Õ å»ïù ¿ áñå»ë §¹³ë³Ëáë »ÉáõÛÃ áõÝ»Ý³ ÏáÙåá½Çïáñ Â. ². Ð³ñïÙ³ÝÁ: Ð³Ù»ñ·³ÛÇÝ Ù³ëáõÙ ÏÏ³ï³ñí»Ý Ù³ÙáõÉáõÙ ïå³·ñí³Í ÎáÙÇï³ëÇ »ñ·»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ, ÇÝãå»ë Ý³¨ª Ñ³ïí³ÍÝ»ñ Ýñ³ ³Ý³í³ñï §²Ýáõß¦ ûå»ñ³ÛÇó: Î³ï³ñáÕÝ»ñª úÉ·³ Ð³ñïÙ³Ý (ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³ÝÇ ÏÇÝÁ – ². ¼.), î»ñ-²é³ù»ÉÛ³Ý ¨ áõñÇßÝ»ñ: Ð³Ù»ñ·Çó ëï³óí³Í áÕç Ñ³ëáõÛÃÁ áñå»ë ¹ñ³Ù³Ï³Ý ûÅ³Ý¹³ÏáõÃÛáõÝ ÏïñíÇ ÎáÙÇï³ëÇÝ, áíª Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ïáïáñ³ÍÝ»ñÇ ë³ñë³÷Ý»ñÁ ï³Ý»Éáõó Ñ»ïá, ³ÛÅÙ ·ïÝíáõÙ ¿ Îáëï³Ý¹ÝáõåáÉëáõÙª çÕ³ÛÇÝ ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇ ÏÉÇÝÇÏ³ÛáõÙ¦[9]:

ØÇ Ëáëùáí, Â. Ð³ñïÙ³ÝÇª §ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ï¦ í»ñÝ³·ñáí Ñá¹í³ÍÇ ïå³·ñáõÃÛ³Ý, ³å³ ¨ »ñ³Åßï³·»ïÇ Ù³ëÇÝ Ýñ³ »ÉáõÛÃÇ ûñ»ñÇó Í³Ûñ »Ý ³éÝáõÙ ÂÇýÉÇëÇ Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý É³ÛÝ ßñç³ÝÝ»ñÇ ç³Ýù»ñÁª Ñ³ÝáõÝ ÎáÙÇï³ëÇ íÇ×³ÏÇ Ã»Ã¨³óÙ³Ý, áí ö³ñÇ½áõÙ µáõÅíáõÙ ¿ñ Ñá·»Ï³Ý çÕ³ÛÇÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÇó, áñ ëï³ó»É ¿ñ ³ùëáñáõÙª 1915 Ã. Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï:

ºí ³Ñ³, 1919-Ç Ù³ÛÇëÇ ëÏ½µÇÝ, ÏñÏÝ»Ýù, ÂÇýÉÇëáõÙ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ¦[10]: Ø³ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ëí³Í ¿. §úñ»ñë ÂÇýÉÇëáõÙ Ï³½Ù³Ï»ñåí»É ¿ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇ ÏáÙåá½Çïáñ Ñéã³Ï³íáñ Ñ³Ûñ ÎáÙÇï³ëÇÝ Ù»Í³ñáÕ ËÙµ³Ï: ÊÙµ³ÏÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ëï»ÕÍ»É ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ, áñÝ Çñ íñ³ Ïí»ñóÝÇ ÎáÙÇï³ëÇ ³éáÕçáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý áõ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ý Ñá·ëÁ, áí Ý»ñÏ³ÛáõÙë ·ïÝíáõÙ ¿ ö³ñÇ½áõÙª çÕ³ÛÇÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇí³Ý¹³ÝáóáõÙ ¨, µÅÇßÏÝ»ñÇ Ñ³Ûï³ñ³ñáõÃÛ³Ùµ, ³éáÕç³óÙ³Ý ÑáõÛë»ñ ¿ ï³ÉÇë … 2) å³Ñå³Ý»É ¨ ï³ñ³Í»É Ýñ³ ïå³·ñí³Í áõ ³ÝïÇå ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç »ñ³Åßï³Ï³Ý ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²Û¹ Ýå³ï³Ïáí Ýáñ ëï»ÕÍí³Í ËÙµ³ÏÁ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ù³ÛÇëÇ 18-ÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É (ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É Ù³ÛÇëÇ 21-ÇÝ – ². ¼.) Ñ³Ù»ñ· §²ñïÇëï³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ ¹³ÑÉÇ×áõÙ: ÀÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³¹ÇñÝ»ñÇ ·ÉáõË Ï³Ý·Ý³Í ¿ åñáý. Ð. ². Ð³ñïÙ³ÝÝ (ÁÝ¹·ÍáõÙÁ Ù»ñÝ ¿– ². ¼.), áí Ù»Ï ³Ý·³Ù ã¿ Çñ Ñá¹í³ÍÝ»ñáõÙ Ýß»É ÎáÙÇï³ëÇ Ù»Í ÓÇñùÁ áõ Ýñ³ ³ÛÝ í³ëï³ÏÁ, áñ å»ïù ¿ ·Ý³Ñ³ïÇ Ù»ñ Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ¦[11]:

ÀÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ç³Ýù»ñáí, áñÇ Ï³½ÙáõÙ ¿ÇÝ Ñ³Û, éáõë, íñ³óÇ ÏáÙåá½ÇïáñÝ»ñ, Ï³ï³ñáÕÝ»ñ, ·ñáÕÝ»ñ, ÝÏ³ñÇãÝ»ñ, Ù³ÛÇëÇ 21-ÇÝª ÑÇß³ñÅ³Ý ûñ Ñ³Û »ñ·³ñí»ëïÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç, §²ñïÇëï³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ Ã³ïñáÝÇ É»÷-É»óáõÝ ¹³ÑÉÇ×áõÙ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÎáÙÇï³ëÇÝ ÝíÇñí³Í »ñ»Ïá-Ñ³Ù»ñ·, áñáí ëÏëíáõÙ ¿ Ýñ³ »ñÏ»ñÇ åñáå³·³Ý¹áõÙÁ ¨ ¹ñ³Ù³Ï³Ý Ýå³ëïÇ Ñ³Ý·³Ý³ÏáõÃÛáõÝÁ: Ð³Ù»ñ·Ç ëÏ½µáõÙ Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ëáëù»ñáí Ñ³Ý¹»ë »Ý ·³ÉÇë ·ñ³Ï³Ý³·»ï Ø. Ø³ï»Ý×Û³ÝÁ ¨ Â. Ð³ñïÙ³ÝÁ: Üñ³ÝóÇó ³é³çÇÝÁ Ëáë»É ¿ ÎáÙÇï³ëÇ ÏÛ³ÝùÇ, ÇëÏ »ñÏñáñ¹Áª »ñ³Åßï³Ï³Ý ï³Õ³Ý¹Ç, Ýñ³ »ñÏ»ñÇ Ýß³Ý³ÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: Æñ ËáëùáõÙ, ß»ßï»Éáí Ñ³Û ÏáÙåá½ÇïáñÇ µ³ñÓñ ÓÇñùÁ, Ð³ñïÙ³ÝÁ Ù³ëÝ³íáñ³å»ë å³ñ½³µ³Ý»É ¿. §… Éë»Éáí ÎáÙÇï³ëÇ Ùß³Ï³Í Ñ³Ûáó »ñ·»ñÁ, ¹áõù ÉëáõÙ »ù µáõÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñ, ·áñÍ »ù áõÝ»ÝáõÙ ÇëÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³Ý Ñ»ï ¨ Ï³ñáÕ »ù Ñ³Ùá½í³Í ÉÇÝ»É, áñ ÎáÙÇï³ëÁ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ Çñ»Ýª ÷áË»É áñ¨¿ ÑÝãÛáõÝ, áñ¨¿ Ý»ñ¹³ßÝ³ÏáõÃÛáõÝ: ... ÎáÙÇï³ëÇ Ùß³ÏáõÙÁ Ñ³í³ëïáõÙ ¿, áñ, Çñáù, ¹Åí³ñ ¿ å³ïÏ»ñ³óÝ»É, Ã» ³Ûë Ï³Ù ³ÛÝ »ñ·Á Ï³ñ»ÉÇ ¿ ¹³ßÝ³Ï»É ³ÛÉ Ï»ñå:

ÜáõÛÝÁ ¨ ËÙµ»ñ·»ñáõÙ, áñï»Õ ÎáÙÇï³ëÝ áõÝÇ ... áã Ã» å³ï³Ñ³Ï³Ý, ³ÛÉ ·Çï³Ïóí³Í áõ Ùï³Íí³Í ÑÝ³ñùÝ»ñÇ ³Ýëå³é å³ß³ñ¦[12]:

ÊáñáõÃÛ³Ùµ í»ñÉáõÍ»Éáí Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇ ÏáÙÇï³ëÛ³Ý á×Á, Ð³ñïÙ³ÝÁ ß³ñáõÝ³ÏáõÙ ¿ª Ýñ³ ËÙµ»ñ·»ñáõÙ Ï³Ý ÙÇ ß³ñù ÇÝùÝáõñáõÛÝ Ù»Õ»¹ÇÝ»ñ, áñáÝù ÑÛáõëí³Í »Ý ³ÙµáÕçáõÃÛ³ÝÁ, ¨ áñ ¹ñ³Ýù áã ÙÇ³ÛÝ ·»Õ»óÇÏ »Ý, ³ÛÉ¨ Çñ»Ýó µÝáõÛÃáí Ï³ï³ñ»É³å»ë Ñ³Û »ñ·Ç á·áí »Ý Ý»ñÏ³Û³ÝáõÙ áõ ß³ï ³Ý·³Ù ¹Åí³ñ ¿ ï³ñµ»ñ»É ÅáÕáíñ¹³Ï³ÝÁ ÏáÙåá½ÇïáñÇ ³ñ³ñ³Í »Õ³Ý³ÏÇó. §¸³ ÙÇ³ÛÝ ÛûñÇÝáõ³Íù ã¿, ³ÛÉ á×Ç ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÇõÝ: ²Ñ³ ¹ñ³ÝáõÙ ¿ Ï³Û³ÝáõÙ ÎáÙÇï³ëÇ ·áñÍÇÝ ÙÝ³ÛáõÝ Ýß³Ý³ÏáõÃÇõÝÁ áã ÙÇ³ÛÝ Ñ³Û, ³ÛÉ »õ ³ñ»õÙï»³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ñ³Ù³ñ: Üñ³ ËÙµ³Ï³Ý »ñ·»ñÁ ûñÇÝ³Ï»ÉÇ »Ý¦:

Æñ ËáëùáõÙ Ð³ñïÙ³ÝÝ ³Ýó ¿ Ï³óÝáõÙ Ý³¨ Ñ»ï¨Û³É áõß³·ñ³í ½áõ·³Ñ»éÁ. §Üß³Ý³õáñ éáõë ï»ë³µ³Ý î³Ý»»íÁ ³ÝÓ³Ùµ ÇÝÓ ³ëáõÙ ¿ñ, Ã¿ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃ»³Ý ¿ »Ï³Í, áñ éáõë ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÁ å¿ïù ¿ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ á×áí Ùß³Ï»É: Ð³Ý×³ñ»Õ ÎáÙÇï³ëÁ Ý³Ë³½·³ÛáõÃ»³Ý áÛÅáí ·áñÍ³¹ñ»ó ³Û¹ á×Á »õ ³ÛÝåÇëÇ Ï³ï³ñ»ÉáõÃ»³Ùµ, áñ Ñ³½Çõ Çñ ³ñ»õÙï»³Ý ³ñáõ»ëï³ÏÇóÝ»ñÇó ÙÇÝÁ Ï³ñáÕ³Ý³ñ Çñ³·áñÍ»É: Üñ³ §Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ¦ (¹ÇïÙ³Ùµ ã³Ï»ñïÝ»ñÇ Ù¿ç »Ù ¹ÝáõÙ), ³õ»ÉÇ ×Çßï ÏÁ ÉÇÝ¿ñ ³ë»É, Ýñ³ ù³Ýù³ñ³õáñ ËÙµ³Ï³Ý »ñÏ»ñÇ Ù¿çª ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÁ å³Ñáõ³Í ¿ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇª Ã¿° ã³÷Ç, Ã¿° »Õ³Ý³ÏÇ ï»ë³Ï¿ïÇó: Ü³ ý³Ý³ïÇÏáë ¿ñ ³Û¹ Ñ³ñóáõÙ: à±í Ýñ³ÝÇó É³õ Ï³ñáÕ ¿ñ å³ßïå³Ý»É ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Ç Ñá·ÇÝ¦:

ºÉáõÛÃáõÙ, í»ñÉáõÍ³Ï³ÝÇó µ³óÇ, ï»Õ »Ý ·ï»É Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ï³ÝùÇ Ëáëù»ñÁ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ: ²Ûëå»ë, Ð³ñïÙ³ÝÝ ³ëáõÙ ¿. §ÚÇßáõÙ »Ù ä. â»ñ»åÝÇÝÇ ÑÇ³óÙáõÝùÁª ½ÝÝ»ÉÇë Ýñ³ »ñÏÁ, Ýñ³ µ³ó³·³ÝãáõÃÇõÝÁª §ÆÝãå¿¯ë åÇïÇ áõñ³Ë³Ý³ñ ØáñÇë ð³í»ÉÁ (ýñ³ÝëÇ³óÇ Ù»Í³Ñ³Ùµ³í »ñ·³Ñ³Ý – ². ¼.), Éë»Éáí ³Ûë »ñÏ»ñÁ¦: ²å³ ß³ñáõÝ³Ï»Éáíª ÁÝ¹·ÍáõÙ ¿  §... ýñ³Ýë³Ï³Ý »ñ³Åßï³Ï³Ý ³ßË³ñÑÇ ³Ù»Ý³Ù»Í Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ¹¿åÇ ÎáÙÇï³ëÁ¦ª ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ ¿. §³Ù»Ý³»é³Ý¹áõÝ »ñ³Åßï³Ï³Ý ³½·³·ñ³·¿ï¦, §ÇëÏ³Ï³Ý Ñ³Û »ñ·Á¦ ²ñ¨ÙáõïùÇÝ Ý»ñÏ³Û³óÝáÕ í³ñå»ï, Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇ ÷³ÛÉáõÝ Ùß³ÏáÕ, ë³Ï³ÛÝ §Ý³Ë »õ ³é³ç … »ñ·³Ñ³Ý¦, ëñ³Ýù 1914 Ãí³Ï³ÝÇÝ ö³ñÇ½áõÙ Ï³Û³ó³Í Ð³Ù³ßË³ñÑ³ÛÇÝ »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³·áõÙ³ñáõÙ ÎáÙÇï³ëÇ »ñ·»ñÝ áõÝÏÝ¹ñ»Éáõó Ñ»ïá ÎÉá¹ ¸»µÛáõëÇÇ, èáÙ»Ý èáÉ³ÝÇ, ÈáõÇ È³Éáõ³ÝÇ Ï³ñÍÇùÝ»ñÝ »Ý Ýñ³ Ù³ëÇÝ[13]:

§äñáý. Ð³ñïÙ³ÝÁ Ëáë»Éáí ÎáÙÇï³ëÇ ¹»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Û »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ý ³ëå³ñ»½áõÙª »½ñ³Ï³óñ»ó, áñ Ýñ³ §²ÝáõßÁ¦, »ñµ ÙÇ ûñ Ññ³å³ñ³Ï ·³ »íñáå³Ï³Ý µ»Ù»ñÇ íñ³, ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í ·áñÍ åÇïÇ Ï³ï³ñ» Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ¹³ïÇ Ñ³Ù³ñ, ù³Ý ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ×Ç·»ñÁ¦[14],– Ï³ñ¹áõÙ »Ýù Ù³ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç:

Ü»ñ³Í³Ï³Ý Ëáëù»ñÇÝ Ñ³çáñ¹áõÙ ¿ Ñ³Ù»ñ· ÎáÙÇï³ëÇ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇóª »ñ·ÇãÝ»ñ ì³Ñ³Ý î»ñ-²é³ù»ÉÛ³ÝÇ, ²ñÙ»Ý³Ï î»ñ-²µñ³Ñ³ÙÛ³ÝÇ, Ø»ÉÇù-´»·É³ñÛ³ÝÇ ¨ ³ÛÉáó Ï³ï³ñÙ³Ùµ: ºÉáõÛÃ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ý³¨ êåÇñÇ¹áÝ Ø»ÉÇùÛ³ÝÇ Õ»Ï³í³ñ³Í »ñ·ã³ËáõÙµÁ: Ø»Í Ë³Ý¹³í³éáõÃÛ³Ùµ »Ý ÁÝ¹áõÝíáõÙ §²ÝïáõÝÇ¦, §²Û ë³ñ»ñ¦, §¶Ý³, ·Ý³¦, §ø»É»ñ, óáÉ»ñ¦, §Ðáí ³ñ»ù¦, §ºñÇ, »ñÇ¦, §¶³ñáõÝ ³¦, §Ð³µñµ³Ý¦ ¨ ÏáÙÇï³ëÛ³Ý ³ÛÉ Ï³ï³ñáõÙÝ»ñ[15]: Ø³ÙáõÉÇó ï»Õ»Ï³ÝáõÙ »Ýù, áñ Ñ³Ù»ñ·Ç Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ ³Ýã³÷ Ù»Í ¿ »Õ»É[16], ·»ñ³½³Ýó»É ¿ µáÉáñ ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÁ, Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý å³Ñ³Ýçáí ÏñÏÝí»É ¿ Ù³ÛÇëÇ 29-ÇÝ, ÑáõÝÇëÇ 8-ÇÝ, 14-ÇÝ …

§ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ¦ Ñ³Ù»ñ·Ý»ñ ¿ Ï³½Ù³Ï»ñå»É Ý³¨ ºñ¨³ÝáõÙ, ´³ÃáõÙáõÙ: ²Ûëå»ë, ÑáõÝÇëÇ Ï»ë»ñÇÝ  ·³ÉÇë ¿ ºñ¨³Ýª »ñ³Åßï³Ï³Ý »ñ»ÏáÝ»ñ Ï³½Ù³Ï»ñå»Éáõ §í³ëï³Ï³íáñ »ñ³Åßï³å»ï ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇÝ¦ ÝÛáõÃ³å»ë û·Ý»Éáõ Ýå³ï³Ïáí[17]: ØÇ ÷áùñ ³í»ÉÇ áõßª ÑáõÉÇëÇ ëÏ½µÇÝ, Ð³ñïÙ³ÝÝ Çñ »ñ·ãáõÑÇ ÏÝáçª úÉ·³ÛÇ Ñ»ï ·³ÉÇë ¿ ºñ¨³Ý Ñ³Ù»ñ·Ý»ñÇ: Ü³Ë³ï»ëí³Í ¿ »Õ»É »ñÏáõ Ñ³Ù»ñ·, Ù»ÏÁª »íñáå³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃÛ³Ý, ÙÛáõëÁª ÎáÙÇï³ëÇ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó[18]: Ø³ÙáõÉÇ Ñ³Õáñ¹áõÙÝ»ñÇó Ñ³ÛïÝÇ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ÎáÙÇï³ëÇÝ ÝíÇñí³Í »ñ»Ïá-Ñ³Ù»ñ·Ç ëÏ½µáõÙ éáõë »ñ³Åßï³·»ïÝ ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É ¿ Ñ³Û ÏáÙåá½ÇïáñÇ Ï»Ýë³·ñáõÃÛ³ÝÝ áõ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³ÝÁ ¨ ÁÝ¹·Í»É Ù»Í »ñ³Ëï³íáñÇ »ñÏ»ñÇ áã ÙÇ³ÛÝ ³½·³ÛÇÝ, ³ÛÉ¨ Ñ³Ù³ßË³ñÑ³ÛÇÝ Ýß³Ý³ÏáõÃÛáõÝÝ áõ ³ñÅ»ùÁ: àõß³·ñ³í ¿, áñ ³Û¹ Ñ³Ù»ñ·áõÙ ÎáÙÇï³ëÇ »ñ·»ñÇ Ñ³Û»ñ»Ý ÇÝùÝ³ïÇå Ï³ï³ñáõÙáí Ñ³Ý¹»ë ¿ »Ï»É úÉ·³ Ð³ñïÙ³ÝÁ:

Æ ¹»å, í»ñáÑÇßÛ³É ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ Ï³½Ù³Ï»ñåí³Í Ñ³Ù»ñ·Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ áõß³·ñ³í ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ ¿ Ñ³Õáñ¹áõÙ Ù³ÝÏ³í³ñÅ, »ñ³Åßï³·»ï, »ñ·ãáõÑÇ, ÎáÙÇï³ëÇ Ùï»ñÙáõÑÇ Ø³ñ·³ñÇï ´³µ³Û³ÝÁ. §²Û¹ Ýáõ³·³Ñ³Ý¹¿ëÝ»ñÁ ÏñÏÝáõ»ó³Ý ºñ»õ³Ý »õ ´³ÃáõÙ ä. Ê³ïÇë»³ÝÇ (Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý í³ñã³å»ï – ². ¼.) »õ ´³ÃáõÙÇ Ñ³Û ÑÇõå³ïáëÇ Ñáí³Ý³õáñáõÃ»³Ùµ: àñáíÑ»ï»õ ³ÝÏ³ñ»ÉÇ »Õ³õ êåÇñÇ¹ûÝ Ø»ÉÇù»³ÝÇ Ññ³ß³ÉÇ ËáõÙµÁ ï³ÝÇÉ ºñ»õ³Ý áõ ´³ÃáõÙ, ïÇÏÇÝ Ð³ñïÙ³ÝÁ, áñ ã³÷³½³Ýó ·»Õ»óÇÏ ëûåñ³Ýû áõÝ»óáÕ »ñ·ãáõÑÇ ¿, ëáíáñ»ó ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇ »ñ·»ñÁ Ñ³Û»ñ¿Ýª ½³ñÙ³óÝ»Éáí »õ ÑÇ³óÝ»Éáí áõÝÏÝ¹ÇñÝ»ñÇÝ¦:

²Ñ³, ³Ûëå»ë ¿ ³ñ¨»É³Ñ³Û Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÷³ëïáñ»Ý, ¹ñí»É ÎáÙÇï³ëÇ ³Ý·Ý³Ñ³ï»ÉÇ í³ëï³ÏÇ Ñ³ÙÁÝ¹Ñ³Ýáõñ ×³Ý³ãáõÙÝ áõ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ[19]:

Ð³ñÏ ¿, ë³Ï³ÛÝ, ³ñÓ³Ý³·ñ»É, áñ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý, Ùß³ÏáõÃ³ÛÇÝ, µ³ñáÛ³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ÎáÙÇï³ëÇÝ »Õ»É ¿ ³í»ÉÇ Ù»Í, ù³Ý ÝÛáõÃ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛáõÝÁ: ²ñï³Ñ³Ûï»Éáí Ùï³íáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÁ Ù»Í »ñ·³Ñ³ÝÇ  ×³Ï³ï³·ñáíª Ñ»Ýó ³Û¹ ûñ»ñÇÝ Ýñ³ Ùï»ñÇÙÝ»ñÇó Ñ³ÛïÝÇ ÝÏ³ñÇã ºÕÇß» Â³¹¨áëÛ³ÝÁ ö³ñÇ½ª ²ñß³Ï âáå³ÝÛ³ÝÇÝ áõÕÕ³Í ÙÇ Ý³Ù³ÏáõÙ ³Û¹ Ù³ëÇÝ ·ñ»É ¿. §Îó³ÝÏ³Ý³ÛÇ Ó»ñ Ï³ñÍÇùÁ ÎáÙÇï³ëÇ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Éë»É, ·Çï»Ù, áñ ³Û¹ï»Õ Ñá·áõÙ »ù (ÝÏ³ïÇ áõÝÇ ö³ñÇ½áõÙ ·áñÍáÕ §ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ Ñ³ÝÓÝ³ËáõÙµÁ¦ – ². ¼.), Ù»Ýù ¿É ³Ûëï»Õ Ýñ³ ³ÝáõÝáí ÑÇÙÝ»óÇÝù ÙÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝ, µ³Ûó ¹ñ³ÙÇ ÏáõñëÁ ³Ýã³÷ ÁÝÏ³Í ¿ … Ù»ñ Ýå³ëïÁ ß³ï ³ÝÝß³Ý µ³Ý ¿ ¹áõñë ·³ÉÇë Ù»Í ×Ç· Ã³÷»Éáõó Ñ»ïá: ²ëïí³Í Ýáñ³Ý Ï³ï³ñÛ³É ³éáÕçáõÃÛáõÝ ï³¦[20]:

§ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ Ù³ëÇÝ ³Ýí³ÝÇ ·ñ³Ï³Ý³·»ï, ³ñí»ëï³µ³Ý ¶³ñ»·ÇÝ È¨áÝÛ³ÝÝ Çñ Ñáõß»ñáõÙ ·ñáõÙ ¿. §Ø»ñ ëÇñ»ÉÇ »ñ³Åßï³·»ïÇ (ÎáÙÇï³ëÇ– ². ¼.) ¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý ³ÝÑáõë³ÉÇ ¹³ñÓ³í Ñá·»å»ë Ï³½¹áõñí»Éáõ, µ³Ûó Ýñ³ ³éáÕç ýÇ½ÇÏ³Ï³ÝÁ å³Ñ³Ýç áõÝ»ñ ëÝÝ¹Ç áõ ËÝ³ÙùÇ: ö³ñÇ½Ç Ñ³Û ßñç³ÝÝ»ñÇÝ ³Û¹ ·áñÍáõÙ ³ç³Ïó»Éáõ Ñ³Ù³ñ 1920 Ã. (1919 Ã. Ù³ÛÇëÇ ëÏ½µÇÝ– ². ¼.) ÂÇýÉÇëáõÙ Ï³½Ù³Ï»ñåí»ó §ÎáÙÇï³ë¦ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ, ë»ÕÙ Íñ³·ñáí, Ýå³ï³Ï áõÝ»Ý³Éáí ³Ý¹³Ù³í×³ñÝ»ñÇ Ñ³í³ùáõÙáí ï³ñ»Ï³Ý ÙÇ áñáß ·áõÙ³ñ áõÕ³ñÏ»É ³ÛÝï»Õ: ÀÝÏ»ñáõÃÛ³Ý Ý³Ë³·³ÑÝ ¿ñ, Ã» í³ñãáõÃÛ³Ý ³Ý¹³ÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ, ÝÏ³ñÇã ºÕÇß» Â³¹¨áëÛ³ÝÁ, ÎáÙÇï³ëÇ í³Õ»ÙÇ µ³ñ»Ï³ÙÁ … Æ±Ýã ³ñ»ó ·áñÍÝ³Ï³ÝáõÙ ³Û¹ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ Ï³Ù »±ñµ ¹³¹³ñ»ó Ýñ³ ·áÛáõÃÛáõÝÁª ÇÝÓ Ñ³ÛïÝÇ ã¿, ÂÇýÉÇëÇó Ð³Û³ëï³Ý ï»Õ³÷áËí»Éáí, ³ÛÉ¨ë ã»Ù Ï³ñáÕ³ó»É Ñ»ï¨»É ³Û¹ ·áñÍÇÝ¦[21]:

§ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ñ»ï³ùñùÇñ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ Ï³Ý ÎáÙÇï³ëÇ ³ß³Ï»ñïáõÑÇ ²Õ³íÝÇ Ø»ëñáåÛ³ÝÇ Í³í³ÉáõÝ Ñáõß»ñáõÙ: Àëï Ýñ³ª 1920–1921 ÃÃ. ³Ù»Ý ß³µ³Ã ¨ ÏÇñ³ÏÇ »ñ»ÏáÛ³Ý Å³Ù»ñÇÝ ÂÇýÉÇëÇ ì»ÉÛ³ÙÇÝëÏ³Û³ ÃÇí 22 Ñ³ëó»áõÙª Ð³Ïáµ ²Ý³·×Û³ÝÇ ¨ Ø³ñ·³ñÇï ¼³ñ·³ñÛ³ÝÇ ï³ÝÁ, áíù»ñ ÎáÙÇï³ëÇ Ñ³Ûñ»Ý³ÏÇóÝ»ñÝ ¿ÇÝª ½áÏ ¿ÇÝ (»ñ·³Ñ³ÝÇ Ý³ËÝÇÝ»ñÁ å³ïÙ³Ï³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ¶áÕÃ³Ý ·³í³éÇ òÕÝ³ ·ÛáõÕÇó ¿ÇÝª ½áÏ), Ñ³í³ùíáõÙ ¿ÇÝ »ñ·³Ñ³ÝÇ Ùï»ñÇÙÝ»ñÁª  Ýñ³ Ù³ëÇÝ Ñáõß Ï³Ù ¹ñí³· å³ïÙ»Éáõ Ñ³Ù³ñ: Üñ³Ýó Ù»Í Ù³ëÁ ÝÏ³ñÇãÝ»ñ, »ñ³ÅÇßïÝ»ñ, ·ñáÕÝ»ñ ¨ ¹»ñ³ë³ÝÝ»ñ ¿ÇÝ: Ðáõß³·ÇñÝ ³Û¹ Ñ³í³ùáõÛÃÝ»ñÇ ³ÏïÇí Ù³ëÝ³ÏÇóÝ»ñÇ Ù»ç ³é³çÇÝÁ ÝßáõÙ ¿ ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ ³ÝáõÝÁ: Üñ³ÝÇó µ³óÇ, ³Û¹ »ñ»ÏáÝ»ñÇÝ Ù³ëÝ³Ïó»É »Ý ¸. ¸»ÙÇñ×Û³ÝÁ, îÇñ³Ûñ í³ñ¹³å»ïÁ, ´. ²ñÕáõÃÛ³Ýó-ºñÏ³ÛÝ³µ³½áõÏÁ, º. Â³¹¨áëÛ³ÝÁ, ¶. È¨áÝÛ³ÝÁ, ¶. Þ³ñµ³µãÛ³ÝÁ, ÐáíÑ. ²µ»ÉÛ³ÝÁ, ê. Ê³ã³ïñÛ³ÝÁ, Â. ²ÉÇË³ÝÛ³ÝÁ, ê. ú·³Ý»½³ßíÇÉÇÝ, è. Ø»ÉÇùÛ³ÝÁ, ¸. Ô³½³ñÛ³ÝÁ, êï. ÈÇëÇóÛ³ÝÁ, Ð. ¶³É³×Û³ÝÁ, ì. î»ñ-²é³ù»ÉÛ³ÝÁ, Þ. Ê³Ý½³¹Û³ÝÁ, Ø. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÁ ¨ áõñÇßÝ»ñ: Àëï ². Ø»ëñáåÛ³ÝÇª Ñ»Ýó ³Û¹ ËÙµÇ ç³Ýù»ñáí ¿ 1920 Ã. ÂÇýÉÇëáõÙ ëï»ÕÍíáõÙ (ÇÝãå»ë í»ñÁ Ýßí»óª ëï»ÕÍí»É ¿ 1919 Ã. Ù³ÛÇëÇ ëÏ½µÇÝ) §ÎáÙÇï³ë¦ ÙÇáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ ³Ý¹³Ù³í×³ñÝ»ñáí, Ñ³Ý¹»ëÝ»ñÇ áõ Ñ³í³ùáõÛÃÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí Ó»éù µ»ñ³Í ·áõÙ³ñÝ»ñáí ë³ï³ñ»É ÎáÙÇï³ëÇ ³å³ùÇÝÙ³ÝÁ, ûÅ³Ý¹³Ï»É Ýñ³ ³ßË³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ññ³ï³ñ³ÏÙ³ÝÁ: ²Û¹ ÙÇáõÃÛáõÝÁ, áñÇ Ý³Ë³·³ÑÝ ¿ñ ÝÏ³ñÇã º. Â³¹¨áëÛ³ÝÁ, Ñ³×³Ë ¿ñ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙ Ñáõß-»ñ»ÏáÝ»ñª ÝíÇñí³Í ÎáÙÇï³ëÇÝ: 1921 Ã. ÂÇýÉÇëáõÙ ÑÇÙÝ³¹ñíáõÙ ¿ Ð³Û ³ñí»ëïÇ ïáõÝÁª Ð³Û³ñïáõÝÁ, ÝÏ³ñã³Ï³Ý, »ñ³Åßï³Ï³Ý ¨ ·ñ³Ï³Ý µ³Å³ÝÙáõÝùÝ»ñáí: Ü³Ë³·³Ñ ¿ ÁÝïñíáõÙ ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÁ: §ÎáÙÇï³ë¦ ÙÇáõÃÛáõÝÁ ÙÇ³ÝáõÙ ¿ Ð³Û³ñï³Ý »ñ³Åßï³Ï³Ý µ³Å³ÝÙáõÝùÇÝ, áñÁ Õ»Ï³í³ñáõÙ ¿ñ è. Ø»ÉÇùÛ³ÝÁ, ¨ ³å³ ÙÇ³ÓáõÉíáõÙ Ýñ³Ý[22]:

²Ýï³ñ³ÏáõÛë, ÎáÙÇï³ëÇ ³ÝÓÇ áõ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³Ý áõëáõÙÝ³ëÇñÙ³Ý ¨ ÂÇýÉÇëáõÙ §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý¦ ÑÇÙÝ³¹ñÙ³Ý ·áñÍáõÙ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÉáõÙ³ áõÝÇ Â. Ð³ñïÙ³ÝÁ: ºí ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Ñ³Û »ñ³Åßï³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ÑÇß³ñÅ³Ý ¿ç»ñÇó ¿:

***

Ø. ´³µ³Û³ÝÇ ³é³ç³µ³Ýáíª §ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³Ý »õ ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ï¦ í»ñÝ³·ñáí, áõ Ýñ³ Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛ³Ùµª §¸³ë³ËûëáõÃÇõÝ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ Ï³ñ¹³óáõ³Í ÂÇýÉÇ½áõÙ 1919 ÃáõÇÝ¦ ÝÛáõÃÁ, áñÁ ïå³·ñí»É ¿ §²Ý³ÑÇï¦ Ñ³Ý¹»ëáõÙ (1935, ÃÇí 1–2, ¿ç 74–80), ³Ûëûñ ¿Éª 100 ï³ñÇ ³Ýó, ãÇ Ïáñóñ»É Çñ ·Çï³Ï³Ý ³ñÅ»ùÁ: Â³ñ·Ù³ÝãÇ áõ ². âáå³ÝÛ³ÝÇ ÏáÕÙÇó Ï³ï³ñí³Í ÙÇ ß³ñù Í³ÝáÃ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁª áõß³·ñ³í ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñáí áõ ÝÏ³ï³éáõÙÝ»ñáí, ¹³ë³ËáëáõÃÛáõÝÁ ¹³ñÓÝáõÙ »Ý ¿É ³í»ÉÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý: ²Ûë ÝÛáõÃÁ Ñ»ï³·³ÛáõÙ í»ñ³Ññ³ï³ñ³Ïí»É ¿ §Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÁ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ¦ ÅáÕáí³ÍáõáõÙ  (ºñ¨³Ý, 1960),  ë³Ï³ÛÝ ÷á÷áËí³Í í»ñÝ³·ñáíª §ÎáÙÇï³ë¦, ³é³Ýó Ø. ´³µ³Û³ÝÇ Ý»ñ³Í³Ï³Ý ËáëùÇ, ãÏ³Ý ². âáå³ÝÛ³ÝÇ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÁ, Ï³Ý µÝ³·ñ³ÛÇÝ ß»ÕáõÙÝ»ñ, É»½í³á×³Ï³Ý, Ï»ï³¹ñ³Ï³Ý, µ³é³ÛÇÝ µ³óÃáÕáõÙÝ»ñ (ï»°ë ÅáÕáí³ÍáõÇ ¿ç 54-Çó 61-Á), ÇëÏ §Ì³ÝáÃ³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñ¦-Ç Ù»ç ¿É Ýßí³Í ¿, áñ ¹³ë³ËáëáõÃÛ³Ý ï»ùëïÁ §²Ý³ÑÇï¦-áõÙ ïå³·ñí»É ¿ 1934 Ã. (ï»°ë ¿ç 331):

ì»ñá·ñÛ³ÉÁ ÝÏ³ïÇ áõÝ»Ý³Éáíª ëïáñ¨ í»ñ³Ññ³ï³ñ³ÏáõÙ »Ýù §²Ý³ÑÇï¦ Ñ³Ý¹»ëáõÙ ïå³·ñí³ÍÁª Ñ³ñ³½³ï ÙÝ³Éáí µÝ³·ñÇÝ:

ÂàØ²ê Ð²ðîØ²Ü

ºô

ÎàØÆî²ê ì²ð¸²äºî

²Ù¿Ý Ð³Û, áñ ·»Õ³ñáõ»ëïÇª Ù³Ý³õ³Ý¹ »ñ³ÅßïáõÃ»³Ýª Ñ»ï³ùñùñáõáÕ ¿, åÇïÇ ßÝáñÑ³Ï³ÉáõÃ»³Ùµ ÛÇß¿ ³ÝáõÝÁ éáõë ³Ï³Ý³õáñ »ñ·³Ñ³Ý ÂáÙ³ë ²É»ùë³Ý¹ñáíÇã Ð³ñïÙ³ÝÇ, áñÇÝ »ñÏáõ Ûû¹áõ³ÍÝ»ñÁ »õ ¹³ë³ËûëáõÃÇõÝÁ Ã³ñ·Ù³Ý»É »Ù éáõë»ñ¿Ý É»½áõÇó »õ áñÇÝ Ñ»ÕÇÝ³Ï³õáñ Ï³ñÍÇùÁ, ÑÇ³óÙáõÝùáí ÉÇ ¹¿åÇ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃÇõÝÁ, áõñ³ËáõÃÇõÝ åÇïÇ å³ï×³é¿ ³Ù¿Ý ÙÇ Ð³ÛÇ:

²Ñ³ ÙÇ ù³ÝÇ ïáÕ ÝáõÇñáõÙ »Ù Ýñ³ ·»Õ³ñõ»ëï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ¿áõÃ»³Ý, áñ ³õ»ÉÇ »õë ·Ý³Ñ³ï»ÉÇ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ Ýñ³ ·ñáõ³ÍùÝ»ñÁ. ÂáÙ³ë ²É»ùë³Ý¹ñáíÇã Ð³ñïÙ³ÝÁ, »ñ·³Ñ³Ý, ÏáÝë»ñí³ïûñÇ³ÛÇ åñûý»ëûñ, ²Ý¹³Ù èáõë³Ï³Ý Ý³ËÏÇÝ Î³Ûë»ñ³Ï³Ý ºñ³Åßï³Ï³Ý ÀÝÏ»ñáõÃ»³Ý, Ýß³Ý³õáñ ²ñ»ÝëÏáõ »õ î³Ý¿»íÇ ³ß³Ï»ñïÝ ¿ »Õ³Í: àõÝÇ µ³½Ù³ÃÇõ ·ñáõ³ÍùÝ»ñ ûñÏ»ëïñÇ, ¹³ßÝ³ÙáõñÇ »õ Ó³ÛÝÇ Ñ³Ù³ñ ÛûñÇÝáõ³Í: Ø³ïÝ³ÝÇß ³Ý»Ýù µ³É¿ §Î³ñÙÇñ Í³ÕÇÏÁ¦ (ä»ïñá·ñ³¹ »õ ØáëÏáõ³ Ý»ñÏ³Û³óáõ³Í Ï³Ûë»ñ³Ï³Ý Ã³ïñáÝÝ»ñáõÙ), ûå»ñ³ª §Ê³ÝçáõÏÝ»ñÇ Â³ïñáÝÇÝ¦ Ñ³Ù³ñ (marionnet’es). Danses plastiques å³ñÇ åû¿Ù, áñ ³ßË³ï³ëÇñ³Í ¿ñ Û³ÛïÝÇ ØÇß¿É üûÏÇÝÇ Ñ»ï ØÇõÝË¿ÝÇ Ã³ïñáÝÇÝ Ñ³Ù³ñ, ß³ï ÛûñÇÝáõ³ÍùÝ»ñ ¹ñ³Ù³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ, §Î³ÉÇ·áõÉ³¦, §Î»³ÝùÇ ×Çñ³ÝÝ»ñÇÝ Ù¿ç¦ »õÉÝ. »õÉÝ.:

ì»ñçÇÝ ï³ñÇÝ»ñë ö³ñÇ½ ³åñ»Éáí Ý³ ³é³çÝ³Ï³ñ· ýÇÉÙ»ñ ÛûñÇÝ³Í ¿, áñ Ù»Í Û³çáÕáõÃÇõÝ ·ï³Í »Ý »õ ö³ñÇ½Ç Û³ÛïÝÇ ùÝÝ³¹³ï ìÇõÇÉ¿ñÙá½Á »õ áõñÇßÝ»ñÁ Ñ³Ù³ñáõÙ »Ý, áñ Ý³ Ýáñ ù³ÛÉ ¿ ³é³Í ëÇÝ»Ù³ÛÇ ³ñáõ»ëïÇ Ù¿ç:

1919 Ã.ÇÝ »ñµ Û»Õ³÷áËáõÃÇõÝÁ Ýñ³Ý Ó·³Í ¿ñ ÂÇýÉÇ½, Ý³ ³éÇÃ áõÝ»ó³õ Í³ÝûÃ³Ý³Éáõ ÎáÙÇï³ëÇ »ñÏ»ñÇ Ñ»ï »õ Ëáñ³å¿ë ·Ý³Ñ³ï»ó Ýáó³ – ³å³óáÛóÁ ÁÝÃ»ñóáÕÁ ÏÁ ·ïÝ¿ Ûû¹áõ³ÍÝ»ñÇÝ Ù¿ç: Üñ³Ý Û³çáÕáõ»ó ÎáÙÇï³ëÇ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇÝ Ñ»ï,– ÝÏ³ñÇã ºÕÇß¿ Â³Ã¿áë»³Ý, êåÇñÇ¹ûÝ Ø»ÉÇù»³Ý, äñûý»ëûñ ¼³íñÇ»³Ý »õ Çñ ³ÙáõëÇÝÁ, »õ áõñÇßÝ»ñ – »ñÏáõ Ýáõ³·³Ñ³Ý¹¿ë Ï³½Ù³Ï»ñå»É Çñ ¹³ë³ËûëáõÃÇõÝÝ»ñáí ÙÇ³ëÇÝ: ²Û¹ Ýáõ³·³Ñ³Ý¹¿ëÝ»ñÁ ÏñÏÝáõ»ó³Ý ºñ»õ³Ý »õ ´³ÃáõÙ ä. Ê³ïÇë»³ÝÇ (Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý í³ñã³å»ï – ². ¼.) »õ ´³ÃáõÙÇ Ñ³Û ÑÇõå³ïáëÇ Ñáí³Ý³õáñáõÃ»³Ùµ: àñáíÑ»ï»õ ³ÝÏ³ñ»ÉÇ »Õ³õ êåÇñÇ¹ûÝ Ø»ÉÇù»³ÝÇ Ññ³ß³ÉÇ ËáõÙµÁ ï³ÝÇÉ ºñ»õ³Ý áõ ´³ÃáõÙ, ïÇÏÇÝ Ð³ñïÙ³ÝÁ, áñ ã³÷³½³Ýó ·»Õ»óÇÏ ëûåñ³Ýû áõÝ»óáÕ »ñ·ãáõÑÇ ¿, ëáíáñ»ó ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇ »ñ·»ñÁ Ñ³Û»ñ¿Ýª ½³ñÙ³óÝ»Éáí »õ ÑÇ³óÝ»Éáí áõÝÏÝ¹ÇñÝ»ñÇÝ:

ÀÝÃ»ñóáÕÇÝ Ñ³Ù³ñ å³ñ½ åÇïÇ ÉÇÝÇ, Ã¿ ÇÝãá±õ ä. Ð³ñïÙ³ÝÇ Ûû¹áõ³ÍÝ»ñÁ »õ ¹³ë³ËûëáõÃÇõÝÁ, áñ 14 ï³ñÇ ³é³ç ·ñáõ³Í áõ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó³Í, ³ñÅ³ÝÇ ¿ÇÝ Ñ³Û»ñ¿Ý Ã³ñ·Ù³Ýáõ»Éáõ »õ ï»Õ ·ñ³õ»Éáõ Ù»ñ »ñ³Åßï³Ï³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃ»³Ý Ù¿ç:

Ø²ð¶²ðÆî ´²´²Úº²Ü

¸²ê²ÊúêàôÂÆôÜ ÎàØÆî²êÆ Ø²êÆÜ

Î²ð¸²òàô²Ì ÂÆüÈÆ¼àôØ 1919 ÂàôÆÜ

²é³çÇÝ Ëûëù»ñë ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ ãùÙ»Õ³ÝùÇ µ³é»ñ åÇïÇ ÉÇÝ»Ý: Ø»Í ³ÙûÃáí Ëáëïáí³ÝáõÙ »Ù, »ñµª »ñ»ù ³ÙÇë ³é³ç »ë ÂÇýÉÇ½ Ñ³ë³Û, áã ÙÇ³ÛÝ Í³ÝûÃ ã¿Ç Ýñ³ »ñÏ»ñÇ Ñ»ï, ³ÛÉ Ýñ³ ·áÛáõÃ»³Ý Ù³ëÇÝ ·³Õ³÷³ñ ÝáÛÝ ÇëÏ ãáõÝ¿Ç: ä»ïñûÏñ³¹ »õ ØáëÏáõ³ Ýñ³ »ñÏ»ñÁ »ñµ»ù ã¿ÇÝ Ï³ï³ñ³Í, Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÝ»ñÇ Éñ³·ñáõÃ»³Ý Ù¿ç Ýñ³ Ù³ëÇÝ »ñµ¿ù ·ñáõ³Í ã¿ñ Ã¿ Ç¯Ýã »ñ·³Ñ³Ý »õ Ç¯Ýã ³ñï³Ï³ñ· Û³ÛïÝáõÃÇõÝ ¿ñ Ý³: ´³Ûó Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÝ»ñÇ Û»ï³¹ÇÙáõÃÇõÝÁ í³Õáõó Û³ÛïÝÇ ¿: ÂÇýÉÇ½áõÙ ³õ»ÉÇ É³õ ã¿ñ. »ñµ áõ½»óÇ ·ïÝ»É Ýñ³ »ñÏ»ñÁ, áã ÙÇ »ñ³Åßï³Ï³Ý Ë³ÝáõÃáõÙ ÑÝ³ñ³õáñ ã»Õ³õ Ýáó³ ·Ý»É: ÖßÙ³ñÇï ¿, Ýñ³ Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÇõÝÝ»ñÁ ïåáõ»É »Ý ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ, µ³Ûó »Ã¿ å³Ñ³Ýç ÉÇÝ¿ñ, Ýñ³Ýó Ï³ñ»ÉÇ ¿ñ í»ñ³Ññ³ï³ñ³Ï»É ÂÇýÉÇ½áõÙ: ä³Ñ³Ýç ãÏ³ñ: ²Û¹ µ³ÝÇ Ù¿ç ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ù»Õ³¹ñ»É ÂÇýÉÇ½Ç Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÇõÝÁ: Üñ³ ³ãùáõÙ ÎáÙÇï³ëÁ ÙÇÝã»õ ÑÇÙ³Û ÙÝ³ó»É ¿ »ñ³Åßï³Ï³Ý ·ÇïáõÝ, ³½·³·ñ³·¿ï, ß³ï Û³ñ·»ÉÇ áõ å³ïáõ»ÉÇ ·áñÍÇã: ´³Ûó – »ñ³Åßï³Ï³Ý ·Çï³Ï³Ý ³ßË³ïáõÃÇõÝÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÁ ß³ï ùÇã ¿ »õ Ñ»ï³ùñùñõáÕÝ»ñÁ ë³Ï³õ³ÃÇõ »Ý: ²Û¹ Ó»õáí Ý»ñÏ³Û³óáõ³Í Ýñ³ ³ßË³ïáõÃÇõÝÝ»ñÁ ³ÝÍ³ÝûÃ ÙÝ³ó»É ¿ÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃ»³ÝÁ: ²Ûë ûñáõ³Ý »ñ·³Ñ³Ý¹¿ë – ¹³ë³ËûëáõÃ»³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇó ÙÇÝÝ ¿ ÎáÙÇï³ëÇÝ Ý»ñÏ³Û³óÝ»É áã ÙÇ³ÛÝ Çµñ»õ ÙÇ ûÅïáõ³Í »ñ³ÅÇßï, ³ÛÉ ÙÇ »ñ·³Ñ³Ý, áñ ù³Ýù³ñÇ ¹ñáßÙÝ ¿ ÏñáõÙ »õ áñÇ ³ÝáõÝÁ áëÏÇ ï³é»ñáí Ï’³ñÓ³Ý³·ñáõÇ Ñ³Û »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý å³ïÙáõÃ»³Ý ¿ç»ñÇÝ Ù¿ç: – ºë Ñ³õ³ïáõÙ »Ù Ð³Û »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý ³å³·³ÛÇÝ, áñáíÑ»ï»õ ÙÇ ³½·, áñ ëï»ÕÍ³Í ¿ Ñ³Û »ñ·Á, ÙÇ ÅáÕáíáõñ¹, áñÇ Ó»éùÝ ¿ »Õ³Í ä³ñëÏ³ëï³ÝÇ »ñ³Åßï³Ï³Ý Ï»³ÝùÁ (Û³ÛïÝÇ ¿, áñ å³ñëÇÏ »ñ³ÅÇßïÝ»ñÇ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÇõÝÁ Ð³Û»ñ »Ý »Õ³Í) – ÙÇ ÅáÕáíáõñ¹, áñ »ñ³Åßï³Ï³Ý ³Ýó»³É ¿ áõÝ»ó³Í, ³å³·³ÛáõÙ ³ßË³ñÑÇÝ åÇïÇ ÁÝÍ³Û¿ ÙÇ ß³ñù Ù»Í ³ÝáõÝÝ»ñ: ²Û¹ ³ÝáõÝÝ»ñÇ Ù¿ç ³é³çÇÝÁ ÏÁ ÉÇÝÇ ³Ýßáõßï ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇ ³ÝáõÝÁ: ÚÇßáõÙ »Ù ä. â»ñ»åÝÇÝÇ ÑÇ³óÙáõÝùÁª ½ÝÝ»ÉÇë Ýñ³ »ñÏÁ, Ýñ³ µ³ó³·³ÝãáõÃÇõÝÁª §ÆÝãå¿¯ë åÇïÇ áõñ³Ë³Ý³ñ ØáñÇë ð³í»ÉÁ, Éë»Éáí ³Ûë »ñÏ»ñÁ¦:

Î³ñÍ»ë Ç å³ï³ëË³Ý ³Ûë µ³ó³·³ÝãáõÃ»³Ý »õ Ûû¹áõ³ÍÝ»ñÇë Ññ³ï³ñ³Ï»Éáõó Û»ïáÛ, »ë Ý³Ù³Ï ëï³ó³Û µÅßÏ³å»ï ²é³ù»É úÑ³Ý»³ÝóÇó, áñ ÙÇÝã»õ å³ï»ñ³½ÙÁ ö³ñÇ½ ¿ñ ³åñ³Í: ²Û¹ Ý³Ù³ÏÇÝ Ù¿ç Ý³ ÝÏ³ñ³·ñáõÙ ¿ ýñ³Ýë³Ï³Ý »ñ³Åßï³Ï³Ý ³ßË³ñÑÇ ³Ù»Ý³Ù»Í Ý»ñÏ³Û³óáõóÇãÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ¹¿åÇ ÎáÙÇï³ëÁ: Üñ³ Ý³Ù³ÏÁ É»óáõÝ ¿ Ëáñ ³ÏÝ³ÍáõÃ»³Ùµ »õ »ñÏÇõÕ³ÍáõÃ»³Ùµ ¹¿åÇ ÎáÙÇï³ëÁ »õ »ë ÏÁ Ý»ñÏ³Û³óÝ»Ù Ó»½Ç Ýñ³Ý ³ÙµáÕçáíÇÝ, »ñµ Ëûë»Éáõ ÉÇÝ»Ù ²ñ»õÙáõïùÇ í»ñ³µ»ñáõÃ»³Ý Ù³ëÇÝ ¹¿åÇ Ù»ñ í³ñå»ïÁ: ²ÛÅÙ ä. Ø³ï»Ýç»³ÝÁ ÏÁ Ý»ñÏ³Û³óÝ¿ Ó»½ Ñ³Ù³éûï Ýñ³ Ï»Ýë³·ñáõÃÇõÝÁ, µÝáÛÃÁ. Û»ïáÛ »ë Ýñ³ ·áñÍáõÝ¿áõÃ»³Ý ³ÙµáÕçáõÃÇõÝÁ ÏÁ Ý»ñÏ³Û³óÝ»Ù Ó»½:

²ÝóáÕ³µ³ñ Ñ»ï»õ»³É ÷³ëïÁ:

²Ù»ÝÇó ³é³ç Ýñ³ Ù¿ç ï»ëÝáõÙ »Ýù ³Ù»Ý³»é³Ý¹áõÝ »ñ³Åßï³Ï³Ý ³½·³·ñ³·¿ïÇÝ, áñ ãÝ³Û³Í ³Õù³ïÇÏ ÙÇçáóÝ»ñÇ, ³é³Ýó á »õ ¿ û·ÝáõÃ»³Ý Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñåáõ³Í Û³ÝÓÝ³ÅáÕáíÝ»ñÇ ³ç³ÏóáõÃ»³Ý, ÑÝ³ñ ·ï³õ ÙÇÝã»õ 3000 »ñ· ·ñÇ ³éÝ»É:

ºñÏñáñ¹ª ¹³ µ³ñÓñ »ñ³Åßï³Ï³Ý ·ÇïÝ³Ï³Ý ¿, Ñ»ÕÇÝ³Ï Ù»Í ³ßË³ïáõÃ»³Ý §Ð³ÛÏ³Ï³Ý ºñ³Åßï³Ï³Ý ä³ïÙáõÃÇõÝÁ¦, ÑÇÝ Ë³½»ñÇ µ³Ý³ÉÇÝ ·ïÝáÕÁ, áñ Ï³ï³ñ»³É »ñ³Åßï³Ï³Ý ·Çõï ¿: ²õ»Éáñ¹ ãåÇïÇ ÉÇÝÇ ÛÇß»É, áñ ²ñ»õÙáõïùÇ Ë³½»ñÁ ÙÇÝã»õ ³ÛÅÙ ·ÇïÝ³Ï³ÝÝ»ñÇ íÇ×³µ³ÝáõÃÇõÝÝ»ñÇ ËÝ¹Çñ »Ý, »õ ÎáÙÇï³ëÇ ·ÇõïÁ ³Û¹ Ñ³ñóáõÙ å³ñ½³å¿ë ÙÇ Û³ÛïÝáõÃÇõÝ ¿:

ºññáñ¹ – Ý³ ³Ù»Ý³»é³Ý¹áõÝ »ñ³Åßï³Ï³Ý ·áñÍÇã ¿ »õ Çñ ³ÝËáÝç ù³ñá½ãáõÃ»³Ùµ, »ñ·áí, Ëûëùáí »õ Ýáõ³·áí Ý³ ÇëÏ³Ï³Ý Ñ³Û »ñ·Á Ý»ñÏ³Û³óÝáõÙ ¿ Ã¿° Çñ ³½·ÇÝ »õ Ã¿° ²ñ»õÙáõïùÇÝ:

ì»ñç³å¿ëª ãáññáñ¹ – Ý³ Ñ»ÕÇÝ³Ï ¿ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ·»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý »ñ»ù µ³ñ³Ï Ñ³õ³ù³ÍáõÝ»ñÇ »õ Ý»ñÏ³Û³ÝáõÙ ¿ Çµñ»õ »ñ·³Ñ³Ý: Ð³ñó ¿ Í³·áõÙ Ù»ñ ³é³ç, Ã¿ ³Û¹ ·áñÍáõÝ¿áõÃ»³Ý Í³ÝñáõÃ»³Ý Ï»¹ñáÝÁ á±ñï»Õ ¿:

¶»ñ³½³Ýóûñ¿Ý Ý³ ·áñÍÇ±ã ¿, ³½·³·ñ³·¿±ï, ·ÇïÝ³Ï³±Ý, Ã¿ »ñ·³±Ñ³Ý: âÝ³Û³Í, áñ ÎáÙÇï³ëÁ »ñ»õ³Ý ¿ »Ï³Í Çµñ»õ Ñ»ÕÇÝ³Ï Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ·»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ, »ë åÝ¹áõÙ »Ù, áñ Ý³Ë »õ ³é³ç Ý³ »ñ·³Ñ³Ý ¿: Üñ³ ×³Ý³å³ñÑÁ ÙÇ³Ï ×Çßï áõÕÇÝ ¿, áñ åÇïÇ ÁÝïñ¿ñ ³Û¹ Ù³ñ¹Á, áñ ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ýå³ï³Ï áõÝ¿ñ – ·ïÝ»É ³ÛÝ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ »õ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ á×Á, áñ Çñ»Ýó ¿áõÃ»³Ùµ ÇëÏ³Ï³Ý Ñ³Û ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·ÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý »Ý: ²Ûëï»Õ ÙÇ ¹ÇïáÕáõÃÇõÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ³Ý»É ÎáÙÇï³ëÇÝ: ºÃ¿ Ýñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ñ ï³ñ³Í»É ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Á, Ý³Ë å¿ïù ¿ñ Ýáó³ Ññ³ï³ñ³Ï»É Çµñ»õ ÑáõÙ ÝÇõÃ, ³ÛÝå¿ë, ÇÝãå¿ë »ñ·áõÙ ¿ ÅáÕáíáõñ¹Á, ÇëÏ Û»ïáÛ ½µ³Õáõ»É Ùß³ÏÙ³Ý ËÝ¹ñáí: ÆÝãá±õ Ý³ ³Û¹ ã³ñ»ó: ä³ñ½ ¿ª ÙÇçáóÝ»ñÇ å³Ï³ëáõÃÇõÝÇó: ¶áñÍÝ³Ï³Ý ï»ë³Ï¿ïÇó – Çµñ»õ ï³ñ³Í»Éáõ ÙÇçáó,– ³õ»ÉÇ É³õ ¿ñ Ýáó³ ×³Ý³ã»É Ùß³Ïáõ³Í Ó»õáí: Ü³ Ï³ñáÕ ¿ñ ³õ»ÉÇ Ûáõë³É ÅáÕáíáõñ¹Ç É³ÛÝ Ë³õ»ñÁ Ñ»ï³ùñùñ»É ³Û¹ Ó»õáí, ù³Ý Ã¿ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÇ Ñ³õ³ù³ÍáõÇ ³Ï³¹»ÙÇÏ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃ»³Ùµ:

ÞÝáñÑÇõ ÎáÙÇï³ëÇ ³ß³Ï»ñïª êåÇñÇ¹áÝ Ø»ÉÇù»³ÝÇ »õ äñûý»ëáñ ². î¿ñ-Ô»õáÝ¹»³ÝÇ, ³Û¹åÇëÇ ÙÇ ·Çï³Ï³Ý Ñ³õ³ù³Íáõ ÉáÛë ¿ ï»ë³Í: Þ³ï»±ñÁ ³ñ¹»ûù Í³ÝûÃ »Ý ³Û¹ ·áñÍÇÝ, ß³ï»±ñÁ Ã»ñÃ³Í »Ý ³Û¹ Ñ³ïáñÁ ÙÇÝã»õ í»ñçÁ: ÜáÛÝ ÇëÏ »ñ³Åßï³Ï³Ý å³ïÙáõÃ»³Ý ï»ë³Ï¿ïÇó ÎáÙÇï³ëÁ Çñ³õáõÝù áõÝ¿ñ Ùß³Ï»Éáõ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÁ »õ ³Û¹åÇëáí Ñ»ï»õÇÉ ²ñ»õÙáõïùÇ ³Ù»Ý³Ù»Í í³ñå»ïÝ»ñÇÝ: ÆÝãå¿ë Û³ÛïÝÇ ¿, Äº. ¨ Ä¼. ¹³ñáõÙ ºõñáå³ÛáõÙ, Ù³Ý³õ³Ý¹ Æï³ÉÇ³ÛáõÙ »õ ÜÇï»ñÉ³Ý¹áõÙ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ á×Á ³Ù»Ý³Ù»Í ½³ñ·³óÙ³Ý ¿ñ Ñ³ë³Í »õ ³ñï³Û³ÛïõáõÙ ¿ñ ËÙµ³Ï³Ý »ñ·»ñáí: ²Ù»Ý³ù³Ýù³ñ³õáñ »ñ·³Ñ³ÝÝ»ñÁ Çµñ»õ ÑÇÙù ³éÝáõÙ ¿ÇÝ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ÙÇ »ñ· »õ Ýñ³ ÑÇÙ³Ý íñ³Û ÑÇõëáõÙ ¿ÇÝ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ »ñ³Åßï³Ï³Ý å³ïÏ»ñÝ»ñÇ ½Ù³ÛÉ»ÉÇ ·áñ·»ñ: ²ÝóáÕ³ÏÇ ³ë»Ýù, áñ ß³ï ³Ý·³Ù ÙÇ ³ßË³ñÑÇÏ »ñ· ÑÇÙù ¿ñ ÉÇÝáõÙ ÙÇ å³ï³ñ³·Ç Ï³éáõóÙ³Ý: §êÇñïë áõÅ·ÇÝ ÏÁ µ³µ³Ë¿¦, §¼ÇÝáõ³Í Ù³ñ¹¦ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ Í³é³Û»É »Ý å³ï³ñ³·Ý»ñáõ ÙáÃÇýÝ»ñ ·ñ»Éáõ: Ð»ÕÇÝ³ÏÝ»ñÁ ÷áËáõÙ ¿ÇÝ »ñ·Ç ã³÷Á »õ ËÇëï ÏñûÝ³Ï³Ý á×Ç ßñç³Ý³ÏÇÝ ¿ÇÝ Û³ñÙ³ñ»óÝáõÙ Ýñ³ ¿áõÃÇõÝÁ:

àõñ»ÙÝ ³Û¹ Ñ»é³õáñ ¹³ñ»ñÇÝ ³ñ¹¿Ý ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Á ¹»ñ ¿ Ï³ï³ñ³Í »õ ³Û¹ ·³Õ³÷³ñÁ Ã¿»õ Å³Ù³Ý³ÏÇ »ñ³Åßï³Ï³Ý á×ÇÝ Û³ñÙ³ñ»óñ³Í, å³ï×³é »Õ³õ ÙÇ ß³ñù ÷³ÛÉáõÝ Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÇõÝÝ»ñÇ, áñáÝó Ñ»ÕÇÝ³ÏÝ»ñÝ »Õ³Ý ÄûëÏ»Ý ¹Á äñ¿, ä³É»ëïñÇÝ³, úñÉ³Ý¹û È³ëáõë, áñáÝó ³ÝáõÝÁ ³õ»ÉÇ Ù»Í ¿ñ Çñ Å³Ù³Ý³ÏÇÝ, ù³Ý Ù»ñ ûñáí ´»ÃÑáí¿ÝÇ »õ ì³·Ý»ñÇ Ñéã³ÏÁ:

Üß³Ý³õáñ éáõë ï»ë³µ³Ý î³Ý»»íÁ ³ÝÓ³Ùµ ÇÝÓ ³ëáõÙ ¿ñ, Ã¿ ³ÛÝ »½ñ³Ï³óáõÃ»³Ý ¿ »Ï³Í, áñ éáõë ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·»ñÁ å¿ïù ¿ Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ á×áí Ùß³Ï»É: Ð³Ý×³ñ»Õ ÎáÙÇï³ëÁ Ý³Ë³½·³ÛáõÃ»³Ý áÛÅáí ·áñÍ³¹ñ»ó ³Û¹ á×Á »õ ³ÛÝåÇëÇ Ï³ï³ñ»ÉáõÃ»³Ùµ, áñ Ñ³½Çõ Çñ ³ñ»õÙï»³Ý ³ñáõ»ëï³ÏÇóÝ»ñÇó ÙÇÝÁ Ï³ñáÕ³Ý³ñ Çñ³·áñÍ»É: Üñ³ §Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ¦ (¹ÇïÙ³Ùµ ã³Ï»ñïÝ»ñÇ Ù¿ç »Ù ¹ÝáõÙ), ³õ»ÉÇ ×Çßï ÏÁ ÉÇÝ¿ñ ³ë»É, Ýñ³ ù³Ýù³ñ³õáñ ËÙµ³Ï³Ý »ñÏ»ñÇ Ù¿çª ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÁ å³Ñáõ³Í ¿ ³ÝÓ»éÝÙË»ÉÇª Ã¿° ã³÷Ç, Ã¿° »Õ³Ý³ÏÇ ï»ë³Ï¿ïÇó: Ü³ ý³Ý³ïÇÏáë ¿ñ ³Û¹ Ñ³ñóáõÙ: à±í Ýñ³ÝÇó É³õ Ï³ñáÕ ¿ñ å³ßïå³Ý»É ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Ç Ñá·ÇÝ:

Üñ³ ËÙµ³Ï³Ý »ñÏ»ñÇ Ù¿ç ï»ëÝáõÙ »Ýù ÙÇ ß³ñù ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »Õ³Ý³ÏÝ»ñ, áñ ÑÇõëáõ³Í »Ý ³ÙµáÕçáõÃ»³Ý Ñ»ï. ¹áù³ áã ÙÇ³ÛÝ ·»Õ»óÇÏ »Ý Çµñ »Õ³Ý³ÏÝ»ñ, Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ ÝñµáõÃÇõÝÝ»ñ, ³ÛÉ Çñ»Ýó µÝ³õáñáõÃ»³Ùµ Ï³ï³ñ»É³å¿ë Ñ³Û »ñ·Ç Ñá·õáí »Ý Ý»ñÏ³Û³ÝáõÙ »õ ß³ï ³Ý·³Ù ¹Åáõ³ñ ¿ ½³ï»É ÇëÏ³Ï³ÝÁ ÛûñÇÝáõ³ÍÇó: ¸³ ÙÇ³ÛÝ ÛûñÇÝáõ³Íù ã¿, ³ÛÉ á×Ç ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÇõÝ: ²Ñ³ ¹ñ³ÝáõÙ Ï³Û³ÝáõÙ ¿ ÎáÙÇï³ëÇ ·áñÍÇÝ ÙÝ³ÛáõÝ Ýß³Ý³ÏáõÃÇõÝÁ áã ÙÇ³ÛÝ Ñ³Û, ³ÛÉ »õ ³ñ»õÙï»³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ñ³Ù³ñ: Üñ³ ËÙµ³Ï³Ý »ñ·»ñÁ ûñÇÝ³Ï»ÉÇ »Ý:

¸³ßÝ³ÙáõñÇ Ùß³ÏáõÙÝ»ñÇ Ù¿ç Ýñ³ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ á×Á µÝ³Ï³Ý Ï»ñåáí Ï³åáõ³Í ¿ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·Ç Ñá·áõ Ñ»ï: Æ¯Ýã ÝñµáõÃÇõÝ, Ç¯Ýã ³Ýáõß µáõñÙáõÝù: â»ë ÇÙ³ÝáõÙ, Ã¿ ÇÝãá±í ³õ»ÉÇ Ññ×áõ»ë. Í³ÕÏá±í,– ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ·áí,– Ã¿ ³ÛÝ Í³ÕÏ³ëáõÝ ¹³ßïáí, áñÇÝ íñ³Û Ý³ µáõë»É ¿: ²Ñ³ ÇÝãÇ Ñ»ï ÏÁ Ñ³Ù»Ù³ï¿Ç ÎáÙÇï³ëÇ Ý»ñ¹³ßÝ³Ï³ÛÇÝ á×Á: Æµñ»õ ûñÇÝ³Ï ÏÁ µ»ñ»Ù ³Ûëï»Õ §²ÝïáõÝÇ¦ ³ÝÝÙ³Ý »ñ·Áª »ñ³Åßï³Ï³Ý ïå³õáñ³Ï³ÝáõÃ»³Ý ëù³Ýã»ÉÇ ÙÇ ·áñÍ:

ä¿ïù ¿ ³ë»É, áñ ÎáÙÇï³ëÇ »ñ·»ñÇÝ Ù¿ç Ý³ËÝ³Ï³ÝÁ (åñÇÙÇÃÇý) ½³ñÙ³Ý³ÉÇ Ï»ñåáí ÑÇõëõáõÙ ¿ ³Ù»Ý³Ýáõñµ Ù³Ýñ³½ÝÇÝ 4ñ³ýÇÝ¿ (ï»ùëïáõÙ ³Ûëå»ë ¿ – ². ¼.) Ý»ñ¹³ßÝ³ÏáõÃ»³Ý Ñ»ï »õ Ý³ ÙÇßï Ñ³Ùá½Çã ¿: Èë»Éáí ÎáÙÇï³ëÇ Ý»ñ¹³ßÝ³ÏáõÃÇõÝÝ»ñÁ, ¹áõù Ñ³Ùá½áõ³Í ¿ù, áñ Ýáó³ ÙÇ³ÛÝ ³Û¹ Ó»õáí Ï³ñ»ÉÇ ¿ñ Ý»ñÏ³Û³óÝ»É: Ü³ Ñ³Ùá½áõÙ ¿ Ó»½ Çñ ï³Õ³Ý¹Ç Ù»Í áÛÅáí: ¸³ Ýñ³ ·áñÍÇ ³Ù»Ý³µÝáñáß ·ÇÍÝ ¿:

âå¿ïù ¿ »ÝÃ³¹ñ»É, Ã¿ Ý³ ÙÇ³ÛÝ ³Ûë »ñ»ù Ñ³õ³ù³ÍáõÝ ¿ ³ñï³¹ñ»É: ºë ³ñ¹¿Ý ÛÇß³ï³Ï»É »Ù, áñ Ý³ Ñ³Ù³ñ»³ ³õ³ñï³Í ¿ §²Ýáõß¦ ûå»ñ³Ý: Üñ³Ý äáÉÇë ³Ûó»ÉáÕÝ»ñÁ å³ïÙáõÙ »Ý, áñ Çñ»ÝÇó Éë»É »Ý ÙÇ Ññ³ß³·»Õ ó³Û·³Ýáõ³· (ÝáÏïÇõñÝ) ÏÉ³ñÇÝ»ÃÇ »õ ûñÏ»ëïñÇ Ñ³Ù³ñ ·ñáõ³Í: Üñ³ ·áñÍÁ ùÝÝ»Éáí ³ÛÝåÇëÇ ï»ë³Ï³Ý Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÃÇõÝ »Ýù ·ïÝáõÙ, áñ Ñ³Ùá½áõ³Í Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ñ³ëï³ï»É, áñ ¹ñ³ Ñ»ÕÇÝ³ÏÁ ß³ï ¿ ÛûñÇÝ³Í Çñ Ï»³ÝùáõÙ – »Ã¿ ³Û¹ »ñÏ»ñÁ ÉáÛë ã»Ý »Ï³Í, ³õ³°Õ, ¹ñ³ å³ï×³éÁ ÙÇçáóÝ»ñÇó ½áõñÏ ÉÇÝ»ÉÝ ¿:

²ÛÅÙ åÇïÇ Ï³ñ¹³Ù Ó»½ µÅßÏ³å»ï úÑ³Ý»³ÝóÇ Ý³Ù³ÏÁ, áñ ëï³ó³Û Ûû¹áõ³ÍÝ»ñÇë ïå³·ñáõÃÇõÝÇó Û»ïáÛ »õ áñ å³ñïù »Ù Ñ³Ù³ñáõÙ ³Ûëï»Õ ÛÇß³ï³Ï»É: ²Ñ³ ÷³ëï»ñ, Ã¿ Ç¯Ýã í»ñ³µ»ñÙáõÝù »Ý óáÛó ïáõ³Í ¾çÙÇ³ÍÝ³Û Ñ³Ù»ëï í³Ý³Ï³ÝÇÝ ³ñ»õÙï»³Ý »ñ³Åßï³Ï³Ý Ùß³ÏáÛÃÇ ³Ù»Ý³Ù»Í ³ÝÓ»ñÁ »õ Ç¯Ýã ïå³õáñáõÃÇõÝ ¿ñ Ý³ ·áñÍ³Í µáÉáñ ×ßÙ³ñÇï Ýñµ³½·³ó Ù³ñ¹Ï³Ýó »õ »ñ³ÅÇßïÝ»ñÇ íñ³Û:

§²Û¹ ³ÝÝÙ³Ý Ñ³Ù»ëï »õ Ýáõñµ ³ÝÓÇ Ñ»ï Í³ÝáÃ³ó³Û ö³ñÇ½áõÙ 1906 Ã. »õ Ñå³ñï »Ù Ýñ³ µ³ñ»Ï³ÙáõÃÇõÝÁ í³Û»É³Í ÉÇÝ»Éáõë: ÜáñÇó Ñ³Ý¹Çå»ó³Û Ýñ³Ý 1914 Ã., »ñµ Ý³ »Ï³Í ¿ñ ö³ñÇ½ Ð³Ù³ßË³ñÑ³ÛÇÝ ºñ³Åßï³Ï³Ý Ð³Ù³·áõÙ³ñÇÝ Ù³ëÝ³Ïó»Éáõ Ñ³Ù³ñ: ²ÝÑáõÝûñ¿Ý »ñç³ÝÇÏ ¿Ç Ñ³Ù³ñ»³ ³Ù¿Ý ûñ Ýñ³Ý Ñ³Ý¹Çå»Éáõ Û³ÛïÝÇ »ñ·ãáõÑÇ úñ. Ø³ñ·³ñÇï ´³µ³Û»³ÝÇ ï³ÝÁ, áñ Ñ³Û »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý ³ÝËáÝç Ùß³ÏÝ áõ ï³ñ³ÍáÕÝ ¿ ²ñ»õÙáõïùáõÙ: ÞÝáñÑÇõ Ð³Ûñ ÎáÙÇï³ëÇ, úñ. Ø. ´³µ³Û»³ÝÇ »õ Ýñ³ »ñÏáõ ³ß³Ï»ñïÝ»ñÇª ä. ä. ØáõÕáõÝ»³ÝÇ »õ Þ³Ñ-Øáõñ³ï»³ÝÇª Ñ³Û »ñ³ÅßïáõÃÇõÝÁ ³Ý³ë»ÉÇ ÁÝ¹áõÝ»ÉáõÃÇõÝ ·ï³õ Ñ³Ù³·áõÙ³ñÇÝ: ¸ñ³Ý Ù»Í³å¿ë Ýå³ëï»óÇÝ ÎÉá¹ ¸»µÇõëÇÝ, Ù»Í³Û³ÛïÝÇ ðáÙ¿Ý ðûÉÉ³ÝÁ, ³ÝÙ³Ñ »ñ³Åßï³·ñ³Ï³Ý í¿åÇª §Ä³Ý ÎñÇëïáý¦Ç Ñ»ÕÇÝ³ÏÁ, ÈáõÇ È³Éáõ³Ý – Ù»Í³ñÅ¿ù ùÝÝ³¹³ïÁ »õ ¸»µÇõëÇÇ Ï»Ýë³·ñáÕÁ »õ áõñÇß ß³ï ³Ýáõ³ÝÇ ýñ³Ýë³óÇ »ñ³ÅÇßïÝ»ñ »õ »ñ³Åßï³·¿ïÝ»ñ:

§²Ûë »Õ³õ 1914 Ã. ÛáõÝÇë »õ ÛáõÉÇë ³ÙÇëÝ»ñÇÝ: Ð³Ûñ ÎáÙÇï³ëÁ ·ñ³õ»É ¿ñ ³ÙµáÕç Ð³Ù³·áõÙ³ñÇ áõß³¹ñáõÃÇõÝÁ Çñ ¹³ë³ËûëáõÃÇõÝÝ»ñáí Ñ³Û »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ù³ëÇÝ, Ý»ñÏ³Û³óÝ»Éáí Ýñ³ Í³·áõÙÁ, Ýñ³ ï»ë³Ï³Ý Ó³ÛÝ ³é Ó³ÛÝ á×Ç µ»ÕÙÝ³õáñáõÙÁ, áñ Ý³ ·ï³Í ¿ñ ÑÇÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÝûÃ³·ñáõÃ»³Ý Ù¿ç »õ Çñ »ñ·³Ñ³Ý¹¿ëÝ»ñáí:

§ö³ñÇ½Ç Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó »ñ³Åßï³Ï³Ý Ï»³ÝùÇÝ Ù¿ç Ýñ³ Û³çáÕáõÃÇõÝÁ ³Ù»Ý³ó³ÛïáõÝÁ »Õ³õ: ²Û¹ ûñ»ñÇ Ã»ñÃ»ñÁ »õ ³Ùë³·ÇñÝ»ñÁ, Ã¿° üñ³ÝëÇ³ÛÇ »õ Ã¿° ûï³ñ »ñÏÇñÝ»ñÇ, íÏ³Û »Ý Ýñ³ ³ÝÝ³ËÁÝÃ³ó Û³çáÕáõÃÇõÝÝ»ñÇÝ:

§Ð³Ù»ëï ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÁ Ññ×õáõÙ ¿ñ áã ³ÛÝù³Ý Çñ Û³çáÕáõÃ»³Ý, ³ÛÉ Ð³Û »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý ÷³é³µ³ÝáõÃ»³Ý Ñ³Ù³ñ: Ü³ ËáñÇÝ ·áÑáõÝ³ÏáõÃ»³Ùµ ï»ëÝáõÙ ¿ñ, áñ Çñ ïáÑÙÇÏ »ñ³ÅßïáõÃÇõÝÁª Çñ ÝáõÇñ³Ï³Ý »ñç³ÝÏáõÃÇõÝÁ, ³ÙµáÕç Ð³Ù³·áõÙ³ñÇ Ñ³Ù³ÏñáõÃÇõÝÁ »õ ë¿ñÁ ½³ñÃ»óñ»É ¿ñ: ²Û¹ Û³çáÕáõÃÇõÝÝ»ñÇ ûñ»ñÇÝª Çñ ëÇñ³Í Ùûï µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏáõÙ Ù³ëÝ³ÏÇó ¿ñ ³ÝáõÙ Ýáó³ Çñ ÝáõÇñ³Ï³Ý »ñ³½Ý»ñÇÝ: Ü³ Ù»Í ÛáÛë áõÝ¿ñ, áñ Ð³Ù³·áõÙ³ñÇ ³Û¹ Û³çáÕáõÃÇõÝÝ»ñÁ ³ãùÁ µ³Ý³Ý ÙÇ ß³ñù Ù³ñ¹áó, áñ Ï³ñáÕ ¿ÇÝ Ýå³ëï»É Çñ »ñ³½Ç Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý – äáÉëáõÙ Ð³ÛÏ³Ï³Ý ºñ³Åßï³Ýáó (ÎáÝë»ñí³ïáñÇ³) µ³Ý³Éáõ ·áñÍáõÙ: Ü³ »ñ³½áõÙ ¿ñ ³ß³Ï»ñïÝ»ñÇ ÙÇ ß³ñù å³ïñ³ëï»É, áñáÝù Ï³ñáÕ³Ý³ÛÇÝ Ýñ³ ·áñÍÁ ß³ñáõÝ³Ï»É »õ áñáÝó Ý³ Ï³ñáÕ ¿ñ Ù³ï³Ï³ñ³ñ»É Çñ ·ÇïáõÃ»³Ý å³ß³ñÁ áõ ÷áñÓ³éáõÃÇõÝÁ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý ³å³·³Û ½³ñ·³óÙ³Ý ·áñÍáõÙ¦:

ºë ÇÝùë Ù³ëÝ³õáñ áõñ³ËáõÃ»³Ùµ »õ ·áÑáõÝ³ÏáõÃ»³Ùµ áÕçáõÝáõÙ »Ù ³Û¹ »ñ³½Á »õ Ñá·áõë ³ÙµáÕç ÛáÛëáí Ñ³õ³ïáõÙ »Ù Ýñ³ Çñ³·áñÍÙ³Ý: ²Û¹ »ñ³½ÇÝ Ù¿ç »ë ·ïÝáõÙ »Ù áã ÙÇ³ÛÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ñ³Åßï³Ï³Ý Ùß³ÏáÛÃÇ í»ñ³ÍÝáõÝ¹Á Ð³Û³ëï³ÝÇ Ñ³Ù³ñ, ³ÛÉ»õ »ë áõñ³Ë³ÝáõÙ »Ù Çµñ»õ ³ñ»õÙáõïùóÇª ³ñ»õ»É»³Ý »ñ³ÅßïáõÃ»³Ý Ýáñ ·»Õ»óÏáõÃÇõÝÝ»ñÁ í³Û»É»Éáõ, ÇÝã áñ ³ñ¹¿Ý ëï³ó³Í »Ù ÎáÙÇï³ëÇ ûñÇÝ³Ï»ÉÇ Ñ»ÕÇÝ³ÏáõÃÇõÝÝ»ñÁ áõëáõÙÝ³ëÇñ»Éáí:

ºñ³Åßï³ÝáóÇ ·»Õ»óÇÏ áõ Ù»Í ·³Õ³÷³ñÁ Çñ³·áñÍ»Éáõ Ñ³Ù³ñ Ý³Ë »õ ³é³ç Ýñ³ Íñ³·ñáÕÇÝ å¿ïù ¿ ³éáÕçáõÃÇõÝÁ ¹³ñÓÝ»É: Àëï í»ñçÇÝ Éáõñ»ñÇ Ýñ³ ¹ñáõÃÇõÝÁ Ã¿»õ ß³ï Éáõñç, µ³Ûó ³ÝÛáÛë ã¿:  ÐÝ³ñ³õáñ åÇïÇ ÉÇÝÇ Ýñ³Ý µÅßÏ»Éáõ: ²ÛÅÙ Ý³ ·ïÝõáõÙ ¿ ö³ñÇ½áõÙ, Çñ ÙûïÇÏ µ³ñ»Ï³ÙÝ»ñÇ ßÝáñÑÇõ: ÆÝùÝ³×³Ý³ãáõÃÇõÝÁ Ù»Í ¿: Ðá·»Ï³Ý ÑÇõ³Ý¹áõÃÇõÝÝ»ñÁ, áñ ³é³ç »Ý »Ï³Í ³Ý³ë»ÉÇ çÕ³ÛÇÝ óÝóáõÙÝ»ñÇó, µÅßÏõáõÙ »Ý áõñ³ËáõÃÇõÝÝ»ñáí: àñù³Ý ³õ»ÉÇ »ñç³ÝÏáõÃÇõÝ µ»ñ»Ýù Ð³Ûñ ÎáÙÇï³ëÇÝª ëÇñ»Éáí Ýñ³ »ñÏÁ, Ýñ³ ·áñÍÁ, ³ÛÝù³Ý ³õ»ÉÇ ßáõï ÏÁ ¹³ñÓÝ»Ýù Ýñ³Ý ³éáÕçáõÃÇõÝÁ: Úáõë³Ýù, áñ Ýñ³ áÛÅ»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ »ñÏ³ñ Å³Ù³Ý³ÏÇ ËÝ¹Çñ ã¿: Úáõë³Ýù, áñ Ýñ³ ûå»ñ³Ý – ³é³çÇÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ûå»ñ³Ýª §²ÝáõßÁ¦, ³ñ»õÙï»³Ý ûñÇÝ³Ï»ÉÇ ÙÇ µ»ÙÇ íñ³Û Ùûï Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ÏÁ Û³ÛïÝáõÇ: Üñ³ »ñÏÁ, ³õ»ÉÇ áõÅ»Õ, ù³Ý µáÉáñ ¹Çõ³Ý³·Çï³Ï³Ý ³å³óáÛóÝ»ñÁ, ÏÁ Ñ³ëï³ï¿ ³ßË³ñÑÇ ³éç»õ Ñ³Û ³½·Ç Çñ³õáõÝùÁ Çñ Ùß³ÏáÛÃÇ ÇÝùÝáõñáÛÝ å³ßïå³ÝáõÃ»³Ý Ñ³Ù³ñ:

ÊáÝ³ñÑÇÝù ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÇ ³ÝÑáõÝ ³ÝÓÝ³õáñáõÃ»³Ý, Ýñ³ Ï»³ÝùÇ, Ýñ³ Ù»Í ·áñÍÇ ³é³ç, Ñ³õ³ï³Ýù Ýñ³ ³Ù»Ý³ËáñáõÝÏ ÇÕÓ»ñÇ Çñ³·áñÍÙ³ÝÁ »õ µ³ó³·³Ýã»Ýù. §Î»óó¿° ÎáÙÇï³ë ì³ñ¹³å»ïÁ¦:

ÂàØ²ê Ð²ðîØ²Ü

èáõë»ñ¿ÝÇó Ã³ñ·Ù³Ý»ó

Ø²ð¶²ðÆî ´²´²Úº²Ü

²Ýáõß³í³Ý ¼³ù³ñÛ³Ý – µ. ·. ¹., ä´Ð-Ç ·ÉË³íáñ ËÙµ³·Çñ, XX ¹³ñ³ëÏ½µÇ Ñ³Û Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, Ð³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÇ ¨ Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý, Ñ³Û-éáõë å³ïÙ³·ñ³Ï³Ý Ï³å»ñÇ Ñ»ï³½áïáÕ: Ð»ÕÇÝ³Ï ¿ 20 Ù»Ý³·ñáõÃÛ³Ý, ÅáÕáí³ÍáõÝ»ñÇ ¨ ßáõñç 225 Ñá¹í³Í, Ññ³å³ñ³ÏáõÙÝ»ñÇ: patmhandes@rambler.ru

REFERENCES

«Ashkhatavor» (Tiflis), 21. V. 1919; 24. V. 1919; 1. VI. 1919 (In Armenian).

«Ashkhatank» (Yerevan), 8. VII. 1919 (In Armenian).

E. Charentsi anvan grakanutyan ev arvesti tangaran, A. Chopanyani fond, № 2191 (In Armenian).

Gorodetski S. Hayastani ev hay kulturayi masin, Yerevan, 1980 (In Armenian).

Hovhannisyan T. Zakaryan A. Tiflis, 1919, «Komitasi anvan enkerutiune». – «Sovetakan arvest» (Yerevan), 1984.  №  2 (In Armenian).

Hovhannisyan S. Hovhannes Tumanyani kyanke ev stekhdsagordsutyan patmutyune (1900–1912 tt.): Gitakan kensagrutyune, Yerevan, 2012 (In Armenian).

«Hayastani ashkhatavor» (Yerevan), 14. VI. 1919 (In Armenian).

«Kavkazskoye Slovo» (Tiflis), 20. III. 1919; 9. V. 1919; 18. V. 1919; 23; 24. V. 1919 (In Russian).

Levonyan G. Hishoghutiunner, Yerevan, 1959 (In Armenian).

Saakian L. Komitas Vardapet i russkaya kyl’tura. – «Muzykal’naya akademiya» (M.), 2017, № 2 (In Russian).

«Tomas Hartman ev Komitas vardapet: Dasakhosutiun Komitasi masin kardatsuads Tiflizum 1919 tuin». – «Anahit» (Pariz), 1935, № 1 (In Armenian).

Tomas Hartman. Komitas. – Zhamanakakitsnere Komitasi masin, Yerevan, 1960 (In Armenian).

Zakaryan A. Tomas Hartmane ev «Komitasi anvan enkerutiune». – «Gitutiun» (Yerevan),  № 10, 2019 (In Armenian).

Zakaryan A. Sergey Gorodetskin Arevmtyan Hayastanum ev Andrkovkasum, Yerevan, 2010 (In Armenian).

Zakaryan A. Sergey Gorodetskin v Zapadnoy Armenii i v Zakavkaz’ye (1916–1921 gg.), Yerevan, 2016 (In Russian).

Zakaryan A. Tiflisskiy  «Tsekh poetov» Sergeya Gorodetskovo I sbornik «Akme», Yerevan, 2011 (In Russian).

Zakaryan A. Stat’ya  Fomy Gartmana o Komitase Vardapete. – IFZH, 2019, № 2 (In Russian).

«Zakavkazskoye Slovo» (Tiflis), 28. II. 1919; 1. III. 1919 (In Russian).

КОМИТАС В ЖИЗНИ И ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

ФОМЫ ГАРТМАНА

АНУШАВАН ЗАКАРЯН

Резюме

Ключевые слова: Ф. Гартман, С. Городецкий, Ов. Туманян, Комитас, Тифлис, «Общество имени Комитаса», концерт, лекция, Е. Тадевосян, А. Чопанян, Г. Левонян, М. Бабаян.

В самый трагический период жизни начинателя армянской музыки Комитаса (1869–1935), когда он во время Геноцида армян 1915 г.  в ссылке получил психическое расстройство и находился в психиатрической клинике в  Париже, передовые представители армянской интеллигенции взяли на себя уход за композитором, по мере возможности помогая вернуть его к жизни. Определенную лепту в это дело внесли также русский композитор Ф. Гартман  и основанное в Тифлисе «Общество имени Комитаса».

Одним из вдохновителей и инициаторов создания Общества, кроме Ованеса Туманяна, Егише Тадевосяна, Спиридона Меликяна, русского поэта  Сергея Городецкого, других живущих в Тифлисе представителей  армянской и русской интеллигенции, был русский (немецкого происхождения) композитор, музыковед и дирижер Фома Гартман (1885–1956). По стечению обстоятельств приехав  в начале февраля 1919 г. в Тифлис, он принимал активное  участие в музыкально-общественной жизни города, установил дружеские и творческие связи с представителям армянской интеллигенции. Результатом этого стало то, что вскоре в номерах газеты «Закавказское Слово» за 28 февраля и 1 марта 1919 г. печатается его объемная, глубокая и ценная статья «Комитас Вардапет» из цикла «Народная песня и ее собиратели», которая, фактически, является одним из первых серьезных исследований о Комитасе.

29 марта состоялась лекция-концерт, посвященная творчеству Комитаса, где Ф. Гартман выступил с содержательным докладом о его жизни и деятельности. С этого дня и начинаются усилия широких кругов интеллигенции Тифлиса, направленные на уход за больным композитором, публикацию и сохранение его творческого наследия.

Так, в начале мая 1919 г. в Тифлисе основывается «Общество имени Комитаса», в состав которого вошли армянские, русские, грузинские композиторы, исполнители, писатели, художники.

21 мая в театре «Артистического общества» состоялся посвященный  Комитасу вечер-концерт, с которого начинается пропагандирование его сочинений и сбор денежных пожертвований. В этот день в переполненном зале театра со вступительными словами выступили литературовед М. Матенчян и Ф. Гартман. Первый говорил о жизни Комитаса, второй – о его музыкальном таланте и значении его творчества. За вступительными словами последовал концерт из произведений Комитаса в исполнении певцов Ваана Тер-Аракеляна, Арменака Тер-Абрамяна, Мелик-Бегларяна. Выступил также хор под управлением Спиридона Меликяна.  Слушатели с большим воодушевлением приняли «Антуни», «Ай сарер», «Гна, гна», «Келер, цолер», «Ов арек», «Ери, ери», «Ло-ло-ло», «Гарун а», «Хабрбан» и другие комитасовские обработки. Концерт имел такой большой успех, что по требованию общественности несколько раз повторялся. Вечера-концерты были организованы также в Ереване, Батуме.

В 1921 г. в Тифлисе был основан Дом армянского искусства Айартун, с художественным, музыкальным и литературным отделениями.  Председателем был избран Ованес Туманян. «Общество имени Комитаса» присоединяется к музыкальному отделению Айартуна, которым руководил Романос Меликян, а затем сливается с ним.

Несомненно, в дело изучения жизни и деятельности Комитаса и создания в Тифлисе «Общества имени Комитаса» огромный вклад внес Фома Гартман. Это – одна из памятных страниц истории армянской музыкальной культуры.

В конце статьи приводится «Лекция о Комитасе, прочитанная в Тифлисе в 1919 году», в переводе М. Бабаян и с ее предисловием, озаглавленном «Томас  Гартман и Комитас Вардапет».

Анушаван Закарян – д. филол. н., главный редактор ИФЖ. Исследователь армянской действительности начала XX века, Армянского вопроса и Геноцида армян, армяно-русских историко-литературных связей. Автор 20 книг, сборников и около 225 статей, публикаций. patmhandes@rambler.ru

KOMITAS IN THE LIFE AND ACTIVITIES

OF THOMAS HARTMANN

ANUSHAVAN ZAKARYAN

Summary

Key words: Th. Hartmann, S. Gorodetsky, Hovh. Tumanyan, Komitas, Tiflis, “Society after Komitas”, concert, lectures, Ye. Tadevosyan, A. Chopanyan, G. Levonyan, M. Babayan.

During the most tragic period of the life of  Komitas (1869–1935) – the pioneer of Armenian music, when in the days of the 1915 Armenian Genocide he got mental disorder at the exile and was in the psychiatric hospital of Paris, the advanced representatives of Armenian intelligentsia undertook the care of the composer, helping as far as possible to bring him back to life. Russian composer Th. Hartmann and the “Society after Komitas” based in Tiflis also provided with certain support in this regard.

Besides Hovhannes Tumanyan, Yeghishe Tadevosyan, Spiridon Mikaelyan, Russian poet Sergey Gorodetsky, other representatives of Armenian and Russian intelligentsia living in Tiflis, one of the inspirers and initiators of the creation of the Society was Russian composer (of German origin), musicologist and conductor Thomas Hartmann (1885–1956). By coincidence, having arrived in Tiflis at the beginning of February 1919, the Russian composer took an active part in the musical and public life of the city, established friendly and creative ties with the representatives of the Armenian intelligentsia. The result of this was that soon in the issues of the “Закавказское слово” (“Zakavkazkazskoe Slovo”) newspaper on February 28 and March 1, 1919, his voluminous, deep and valuable article “Komitas Vardapet” from the series “Folk Song and Its Gatherers” was published which, in fact, is one of the first serious studies about Komitas.

On March 29, a lecture concert was held dedicated to the oeuvre of Komitas, where Th. Hartmann made a substantive report on the life and activities of Komitas. From that day on, the efforts of the broad circles of the Tiflis intelligentsia launched, aimed at the care of the sick composer, publishing and preserving his creative heritage.

Thus, in early May 1919, the “Society after Komitas” was founded in Tiflis, where Armenian, Russian, Georgian composers, performers, writers and painters of Tiflis were engaged.

A concert-evening dedicated to Komitas took place on May 21 at the “Artistic Society” Theater, which launched the propaganda of his works and donation of monetary aid. On that day, literary critic M. Matenchyan and Th. Hartmann, came up with an introductory speech in the overcrowded hall of the theater. The first spoke about the life of Komitas, the second one – about his musical talent and the significance of his works. The introductory words were followed by a concert of Komitas’ works performed by singers Vahan Ter-Arakelyan, Armenak Ter-Abrahamyan, Melik-Beglaryan. The choir led by Spiridon Melikyan also had a performance. “Antuni” (“Homeless”), “Ay Sarer” (“Hey Mountains”), “Gna, Gna” (“Go, Go”), “Keler, tsoler” (“Come, flashes”), “Hov arek” (“Make a Gale”) “Yery, Yeri”, “Lo-Lo-Lo”, “Garun a” (“It’s a Spring”), “Habrban” and other Komitas elaborations were welcomed with great enthusiasm by the audience. The concert was such a great success that by the demand of the public it was repeated for several times. Concert-evenings were organized as well in Yerevan and Batumi.

In 1921, the Chamber of Armenian Art – “Hayartun” was founded in Tiflis, with artistic, musical and literary departments. Tumanyan was elected Chairman. The “Society after Komitas” was joined with music department of Hayartun, which was headed by Romanos Melikyan, and then merged with it.

Undoubtedly, Thomas Hartmann made his enormous contribution to the study of the life and activities of Komitas and the  establishment of the “Society after Komitas”. It is one of the memorable pages of the Armenian music culture.

The “Lecture on Komitas read in Tiflis in 1919” translated by M. Babayan with its introduction entitled  “Thomas Hartmann and Komitas Vardapet” is given at the end of the article.

Anushavan Zakaryan – Doctor of Sciences in Philology, Editor-in-Chief of the HPHJ.  Researcher of Armenian reality at the beginning of the 20th century, the Armenian Question and the Armenian Genocide, Armenian-Russian historical and literary ties. Author of 20 books, collections and around 225 articles, publications. patmhandes@rambler.ru

Notes

[←1]

* Ü»ñÏ³Û³óí»É ¿ 12. VII. 2019 Ã., ·ñ³Ëáëí»É ¿ 31. VII. 2019 Ã., ÁÝ¹áõÝí»É ¿ ïå³·ñáõÃÛ³Ý 11. IX. 2019 Ã.:

[←2]

ê. ¶áñá¹»óÏÇÝ 1916–1921 ÃÃ. ³åñ»É áõ ·áñÍ»É ¿ ²ñ¨ÙïÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝáõÙ, ²Ý¹ñÏáíÏ³ëáõÙª ÂÇýÉÇëáõÙ ¨ ´³ùíáõÙ: ²Û¹ Ù³ëÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»°ë ². ¼³ù³ñÛ³Ý. ê»ñ·»Û ¶áñá¹»óÏÇÝ ²ñ¨ÙïÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ¨ ²Ý¹ñÏáíÏ³ëáõÙ, ºñ¨³Ý, 2010,  ÝáõÛÝÇª Сергей Городецкий в Западной Армении и в Закавказье (1916–1921 гг.). Ереван, 2016.

[←3]

ê. ¶áñá¹»óÏÇ. Ð³Û³ëï³ÝÇ ¨ Ñ³Û ÏáõÉïáõñ³ÛÇ Ù³ëÇÝ, Ï³½Ù»ó ¨ Í³ÝáÃ³·ñ»ó Æ. ê³ýñ³½µ»ÏÛ³ÝÁ, ºñ¨³Ý, 1980, ¿ç 90:

[←4]

«Кавказское Слово» (Тифлис), 18. V. 1919.

[←5]

§´³Ý³ëï»ÕÍÝ»ñÇ Ñ³Ùù³ñáõÃÛ³Ý¦ Ù³ëÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»°ë А. Закарян. Тифлисский «Цех поэтов» Сергея Городецкого и сборник «Акмэ». Ереван, 2011.

[←6]

«Закавказское Слово» (Тифлис), 28.  II. 1919.

[←7]

«Закавказское Слово», 28. II. 1919; 1. III. 1919. Ðá¹í³ÍÁ í»ñ³Ññ³ï³ñ³Ï»É »Ýù Ù»Ýù. А. Закарян. Статья Фомы Гартмана о Комитасе Вардапете. – ИФЖ, 2019,  № 2, с. 252–286.

[←8]

ÎáÙÇï³ëÇ ÍÝÝ¹Û³Ý 80-³ÙÛ³ÏÇ ûñ»ñÇÝ ê. ¶áñá¹»óÏÇÝ ÐáíÑ. ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ ¹ëï»ñÁª Üí³ñ¹ÇÝ, Ñ³ëó»³·ñ³Í Ý³Ù³ÏáõÙ (1949 Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇ 27) ·ñáõÙ ¿. §30 ï³ñÇ ³é³ç ÂµÇÉÇëÇáõÙ »ë ·ñ»É »Ù Ýñ³ (ÎáÙÇï³ëÇ – ². ¼) Ù³ëÇÝ. – »ñ³ÝÇ Ã» ·ïÝ»Ç ÑÇÙ³ ÇÙ ³ñËÇíáõÙ ³Û¹ Ñá¹í³ÍÁ: ÐÇÙ³ »ë ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ ³í»ÉÇ ß³ï µ³Ý ·Çï»Ù, ù³Ý ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï: ê³Ï³ÛÝ Ýñ³ Ñ»ï ÇÙ Í³ÝáÃáõÃÛ³Ý ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ïí³ ³é³çÇÝ Ï»Ý¹³ÝÇ ïå³íáñáõÃÛáõÝÁ Ïû·ÝÇ ÇÝÓ ØáëÏí³ÛáõÙ Ù³ëÝ³Ïó»É Ò»ñ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ïáÝÇÝ¦ (ê. ¶áñá¹»óÏÇ. Ýßí. ³ßË., ¿ç 293): ÀÝ¹·Íí³Í ïáÕ»ñÁ íÏ³ÛáõÙ »Ý, áñ ê. ¶áñá¹»óÏÇÝ ³ÝÓ³Ùµ ×³Ý³ã»É ¿ ÎáÙÇï³ëÇÝ, Ñ³Ý¹Çå»É Ýñ³Ý: ò³íáù, ³Û¹ Ù³ëÇÝ ³ÛÉ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ýù:

[←9]

«Кавказское Слово», 20. III. 1919.

[←10]

Â. ÐáíÑ³ÝÝÇëÛ³Ý, ². ¼³ù³ñÛ³Ý. ÂÇýÉÇë, 1919, §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ¦. – §êáí»ï³Ï³Ý ³ñí»ëï¦ (ºñ¨³Ý), 1984, 2, ¿ç 59–61, ². ¼³ù³ñÛ³Ý. ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³ÝÁ ¨ §ÎáÙÇï³ëÇ ³Ýí³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ¦. – §¶ÇïáõÃÛáõÝ¦ (ºñ¨³Ý), ÑáÏï»Ùµ»ñ, 10, 2019:

[←11]

«Кавказское Слово», 9. V. 1919. î»°ë Ý³¨ §²ßË³ï³íáñ¦ (ÂÇýÉÇë), 21. V. 1919: Æ ¹»å, Îáëï³Ý¹ÝáõåáÉëáõÙ ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ñ»Ýó ³Û¹ Ýå³ï³Ïáí ·áñÍ»É ¿ §ÎáÙÇï³ë¦ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ (§²ßË³ï³íáñ¦, 21. V. 1919):

[←12]

«Кавказское Слово», 24. V. 1919.

[←13]

Â. Ð³ñïÙ³ÝÇ ³Ûë »ÉáõÛÃÁ ï»°ë ëáõÛÝ Ñá¹í³ÍÇ í»ñçáõÙ: ÐÙÙï. §ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³Ý »õ ÎáÙÇï³ë í³ñ¹³å»ï: ¸³ë³ËûëáõÃÇõÝ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ Ï³ñ¹³óáõ³Í ÂÇýÉÇ½áõÙ 1919 ÃáõÇÝ¦.– §²Ý³ÑÇï¦ (ö³ñÇ½), 1935, ÃÇí 1–2, ¿ç 74–80, ÂáÙ³ë Ð³ñïÙ³Ý. ÎáÙÇï³ë.– Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÁ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ (Ï³½ÙáÕ ¶. Ü. ¶³ëå³ñÛ³Ý), ºñ¨³Ý, 1960, ¿ç 54–61:

[←14]

§²ßË³ï³íáñ¦, 24. V. 1919:

[←15]

§²ßË³ï³íáñ¦, 1. VI. 1919:

[←16]

«Кавказское Слово», 23; 24. V. 1919.

[←17]

§Ð³Û³ëï³ÝÇ ³ßË³ï³íáñ¦ (ºñ¨³Ý), 14. VI. 1919:

[←18]

§²ßË³ï³Ýù¦ (ºñ¨³Ý), 8. VII. 1919:

[←19]

ÎáÙÇï³ëÇ ·áñÍÇ ³ñÅ¨áñÙ³Ý Ù³ëÇÝ Â. Ð³ñïÙ³ÝÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ý³¨ ï»°ë Л. Саакян. Комитас Вардапет и русская культура. – «Музыкальная академия» (М.), 2017, № 2, с. 85.

[←20]

º. â³ñ»ÝóÇ ³Ýí³Ý ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³ñí»ëïÇ Ã³Ý·³ñ³Ý, ². âáå³ÝÛ³ÝÇ ýáÝ¹, 2191:

[←21]

¶. È¨áÝÛ³Ý. ÐÇßáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, ºñ¨³Ý, 1959, ¿ç 135–136: Æ ¹»å, ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ëï»ÕÍÙ³Ý ³Ûëª 1920, ï³ñ»ÃÇíÝ ¿ ëË³ÉÙ³Ùµ Ýßí³Í Ý³¨ §Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÁ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ¦ ÅáÕáí³ÍáõáõÙ (¿ç 44, 322):

[←22]

Ä³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÁ ÎáÙÇï³ëÇ Ù³ëÇÝ, ¿ç 321–323: î»°ë Ý³¨ª ê. ÐáíÑ³ÝÝÇëÛ³Ý. ÐáíÑ³ÝÝ»ë ÂáõÙ³ÝÛ³ÝÇ ÏÛ³ÝùÇ ¨ ëï»ÕÍ³·áñÍáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ (1900–1912 ÃÃ.): ¶Çï³Ï³Ý Ï»Ýë³·ñáõÃÛáõÝÁ, ºñ¨³Ý, 2012, ¿ç 128–129:

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11

←12

←13

←14

←15

←16

←17

←18

←19

←20

←21

←22