ՆՇԽԱՐՆԵՐ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

(Նոր Նախիջևանի հիմնադրման 240-ամյակի առթիվ) [1]*

ՎԵՐԺԻՆԵ ՍՎԱԶԼՅԱՆ

Բանալի բառեր՝ Ղրիմ, Դոնի Ռոստով, Նոր Նախիջևան, Ռուսաստան, բանասաց, բանավոր ավանդություն:

1768–1774 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմում Ռուսաստանի հաղթանակից հետո վերջինիս հեղինակությունն ավելի էր աճել: Ուստի թուրք-թաթարական տիրապետության լծի տակ հեծող Ղրիմի հայերն իրենց հայացքն ուղղել էին Ռուսաստանի կողմը:

1778 թ. ամռանը գեներալ Ա. Վ. Սուվորովի գլխավորությամբ կազմակերպվել է 12.600 ղրիմահայերի գաղթը դեպի Ռուսաստան: Եկատերինա Երկրորդ կայսրուհին 1779 թ. նոյեմբերի 14-ին ռուսերեն և հայերեն գրված շքեղ հրովարտակով բազմաթիվ արտոնություններ է շնորհել նորահաստատ հայ գաղութի բնակչությանը, և արդյունքում Դոն գետի ափին հիմնադրվել է Նոր Նախիջևան քաղաքն իր շրջակա գյուղերով[2]:

Նոր Նախիջևանը կառուցվել է ռուս հայտնի ճարտարապետ Ի. Ե. Ստարովի նախագծով: Քաղաքն ունեցել է կենտրոնաձիգ փողոցներ, կենտրոնում՝ հրապարակ, որը շրջապատված էր առևտրականների ու արհեստավորների (դերձակ, ոսկերիչ, ատաղձագործ, պայտառ, կաշեգործ, պատշար և այլն) խանութներով: Քաղաքից ոչ հեռու հիմնվել են Չալթր, Թոփթի, Մեծ Սալա, Փոքր Սալա, Նեսվիթա հայկական գյուղերը, որոնք կազմել են հայկական գաղթավայրի անբաժան մասը:

Նոր Նախիջևանն ինքնավար է եղել, ունեցել է 24 հոգուց բաղկացած քաղաքային Դումա և հայ քաղաքապետ: Հայկական մագիստրատում (քաղաքային վարչություն) ներկայացված է եղել տեղի դատարանը` ոստիկանական և գործադիր իշխանության իրավունքներով: 1811 թ. հայկական գյուղերում հիմնվել են տանուտերի ընտրովի պաշտոններ և 5 հոգուց բաղկացած ավագանու խորհուրդ: Հաստատվել է Նոր Նախիջևանի զինանշանը՝ հայերի աշխատասիրությունը խորհրդանշող մեղուների և փեթակների պատկերով:

Նոր Նախիջևանի հայերն զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ (հացահատիկի մշակում, խաղողագործություն, ոչխարագործություն, շերամապահություն), արհեստագործությամբ (կաշեգործություն, ոսկերչություն, դարբնություն, պայտառություն, դերձակություն), արդյունաբերությամբ (ճարպի, բրդի, մետաքսի, աղյուսի, ծխախոտի արտադրություն) ու առևտրով: Հայ վաճառականներն առևտուր են արել Դոնի Ռոստովում, Նովոչերկասկում, Տագանրոգում, Նիժնի Նովգորոդում, Ստավրոպոլում, Եկատերինոդարում և այլուր: Նրանք Ասիայի ու Եվրոպայի մի շարք երկրներ են արտահանել ցորեն, ճարպ, բուրդ, յուղ, ձկնկիթ, ծխախոտ և այլ ապրանքներ[3]:

* * *

1959 թ. սեպտեմբերին Սովետական Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի (ՀԳԱ) Հասարակական գիտությունների բաժանմունքը կազմակերպել էր համալիր գիտարշավ դեպի Ռուսաստանի (ՌՍՖՍՀ) Դոնի Ռոստովի մարզի Նոր Նախիջևանի (Պրոլետարական շրջան) հայաբնակ վայրերը: Արշավախմբին մասնակցում էին ՀԳԱ-ի տարբեր ինստիտուտների և թանգարանների գիտաշխատողներ[4]:

Գիտարշավի քսան օրերի ընթացքում Նոր Նախիջևանի ավագ սերնդի 15 բանասացներից[5] գրի ենք առել հայ ժողովրդական բանահյուսության 160 միավոր նյութ: Գրառված նյութերը պահվում են ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Բանահյուսության արխիվում[6]:

1959 թ. Ղրիմի հնաբույր բարբառով գրառված, 60-ամյա վաղեմության տարաբնույթ այդ բնագրերը որոշ գաղափար են տալիս Նոր Նախիջևանի ժողովրդական երբեմնի հարուստ բանարվեստի մասին:

Նոր Նախիջևանի հայոց բանավոր ավանդությունը, հայ ժողովրդի բանավոր մշակույթի բաղկացուցիչ մասը կազմելով, գոյատևել է ազգային բանահյուսության համընդհանուր ավանդներով: Սակայն ընդհանրությունների և նմանությունների հետ այն ներառել է նաև տեղային խիստ բնորոշ ու ինքնատիպ յուրահատկություններ, որոնք պայմանավորված են իրենց անցյալի ու ներկայի պատմահասարակական կյանքի հանգամանքներով: Այսպես, Նոր Նախիջևանի հայության ժողովրդական բանահյուսությունը գեղարվեստորեն արտացոլում է իրենց հասարակական, տնտեսական կյանքի նոր պայմանները, տեղի բնությունն իր բուսական և կենդանական աշխարհով, շրջապատի գյուղերն ու քաղաքներն իրենց բազմազգ բնակչությամբ և ինքնատիպ խոսվածքներով: Օրինակ՝ հեքիաթներից մեկում հերոսի՝ ածխավաճառի գործողությունները կապվում են Դոնի Ռոստովի ու նրա շրջակա՝ Թոփթի, Չալթր, Մեծ Սալա հայաբնակ գյուղերի հետ: Կամ՝ լամպի մասին գաղափար տվող “Քիրմանի կտագ՝ թէփէն ձագ” (Քիրմանի գդակ՝ գագաթը ծակ) հանելուկի մեջ համեմատության եզր է դառնում “Քիրմանի կտագը”, այսինքն՝ Նովոչերկասկ քաղաքի բնակիչների գործածած յուրօրինակ գլխարկը: Եվ կամ՝ “Խելքիտ նսդիմ՝ Դայղան էշթամ” (Խելքիդ նստեմ՝ Դայղան գնամ) արտահայտության մեջ նկատի է առնված Տագանրոգ քաղաքը, որը Նոր Նախիջևանի բարբառում “Դայղան” ձևով է արտասանվում, քանի որ Ղրիմի բարբառի տառադարձությամբ՝ գ>ղ, բ>պ, կ>գ, ր>շ, ծ>զ և այլն[7]:

Նույնպես և ժողովրդական “Մարյամ” երգի մեջ սիրեցյալը Նեսվիթա գյուղից է գալիս գիշերային հանդիպման.

“Բազար դարած, նաշխած,

պէրաձ Մարյամս,

Վաշթ պացվիլ էր գարմիր-

ջէրմագ թուշէրտ.

Նեսվիթայէն ընձի յէգաձ

կիշէրտ”:

Բազար տարված, նախշած,

բերված Մարիամս,

Վարդը բացվել էր կարմիր-

ճերմակ թշերիդ.

Նեսվիթայից ինձ եկած

գիշերդ:

Ղրիմից գաղթած հայերը, ապրելով նոր, ռուսական միջավայրում, հարազատացել են այդ տեղավայրին ու շրջակա ռուս բնակչությանը: Դա նկատելի է նաև նրանց պատմած իրապատում հեքիաթներում, որտեղ հերոսների գործողությունները կատարվում են ոչ միայն Դոնի Ռոստովում (Նոր-Նախիջևան) և շրջակա հայկական գյուղերում, այլև՝ ռուսական Նովոչերկասկ, Տագանրոգ և այլ քաղաքներում: Բացի այդ, որպես գործող անձինք, հանդես են գալիս ոչ միայն հայերը, այլև ռուս “բարիններն” ու “բարինաները”, “կազակներն” ու “մուժիկները”, ովքեր օգնում են հայ գաղթականներին:

Ուշագրավ է նաև, որ բանահյուսական տարբեր ժանրի նյութերի մեջ հաճախ պատահում են բազմաթիվ օտարամույծ՝ թուրքերեն բառեր, որոնք Ղրիմում կիրառվել են Նոր Նախիջևանի հայության առօրյա խոսվածքում: Օրինակ՝ “քօփուր” (քյոփրի) – կամուրջ, “սոխախ” – փողոց, “խում” – հող, “չորվախ” – աղբյուր, “խամչի” – մտրակ, “շամդան” – մոմակալ և այլն:

Եթե Ղրիմի բարբառում թուրք-թաթարական լեզվական փոխառությունները հին ծագում ունեն, ապա Ռուսաստան գաղթելուց հետո, հայերի բառապաշարի մեջ մուտք են գործել ռուսերեն մի շարք բառեր: Օրինակ՝ “կուզնեց” – դարբին, “պրոդովեց” – վաճառող, “դռոգ” – սայլ, “սեմեյստվո” – ընտանիք, “խազյաին” – տանուտեր և այլն, ինչպես նաև՝ ռուսերեն արտահայտություններ, որոնք ենթարկվել են հայոց լեզվի քերականական կանոններին. այսպես, “պազդարօվիտ արեցին” – բարևեցին, “ախրանյատ ըրավ” – պահպանեց, “սագլասիտ էղավ” – համաձայնվեց և այլն:

Նոր Նախիջևանի հայ ժողովրդական բանահյուսությունը բազմազան է ու բազմասեռ.

1. վիպական բանահյուսություն (12 միավոր),

2. քնարական բանահյուսություն (31 միավոր),

3. ասույթային բանահյուսություն (117 միավոր):

1. Վիպական բանահյուսություն բաժնում ամփոփված են հրաշապատում և իրապատում հեքիաթները: Բանասացների վկայությամբ՝ իրենք այլևս չեն հավաքվում գյուղական “օդաներում” հեքիաթ լսելու նպատակով, ինչպես՝ Ղրիմում:

Հրաշապատում հեքիաթներից ինքնատիպ է “Աբռջանը” (Ապարանջան), որի սյուժեն զարգանում է Ղրիմից բերված համանուն երգի մոտիվներով: Այդ լիրո-էպիկական սիրերգը, հեքիաթի նյութ դառնալով, որոշ զարգացում է ապրել և՛ կերպարների, և՛ բովանդակության առումով: “Աբռջան” հեքիաթում որպես գործող անձինք հանդես են գալիս ոչ միայն սիրող զույգերը՝ Խամբերն ու Արզուն (ինչպես երգի մեջ է), այլև՝ բնության և հասարակության չար ուժերը մարմնավորող Կախարդ պառավը: Նա մինչև մահ վրեժխնդրությամբ է հիշում մանկության օրերին իր ջրի փարչը կոտրած Խամբերին և անվերջ պատուհասում է նրան՝ խափանելով սիրող զույգի երջանկությունը: Կախարդ պառավի կերպարի ներկայությամբ է պայմանավորվում տվյալ հեքիաթի հրաշապատում բնույթն ու սյուժետային գծի հետագա զարգացումը: Հրաշապատում բնույթի է նաև “Շէն թաքավօրին ախչիգը”, որը հայտնի “Կռնատ աղջիկը” հեքիաթի երգային հատվածներով օժտված ինքնատիպ տարբերակն է: Նախ՝ թևերը կտրված աղջիկն ի նշան իր անմեղության կոչվում է Աղավնի, բացի այդ, տանջվելով նենգ հարսի չարությունից, օրորոցում պառկած եղբորորդուն պատմում է իր վիշտը՝ հետևյալ երգով.

“Նանի՛գ, նանի՛գ, անուշներով,

Օսգիէ բէշիք, արզաթ գամար,

Մէչի բառգօղը յէխպօրը զավագ:

Նանիգ գասէի յէխպօրը օշթուն,

Մազիս թէլէրօվը գըգաբէի,

Սիրդիս գրագովը գըչօրցնէի,

Նանիգ գասէի յէխպօրը օշթուն”:

Նանի՛կ, նանի՛կ, անուշներով,

Ոսկուց օրորոց, արծաթից կամար,

Մեջը պառկողը եղբոր զավակ:

Նանիկ կասեմ եղբոր որդուն,

Մազիս թելերով կկապեի,

Սրտիս կրակովը կչորցնեի,

Նանիկ կասեմ եղբոր որդուն:

Սրտակեղեք մեղեդի ունեցող այս օրորոցային փոքրիկ երգն առանձին հմայք և հուզականություն է հաղորդում դաստիարակիչ, խրատական բնույթի այս հեքիաթին: Այնինչ, Օսգի Ցուգը (Ոսկե ձուկը), գնահատելով Աղավնու ազնվությունը, օգնում է նրան, դարձնում այլ երկրի Թագուհի ու վերականգնում նրա նախկին հեղինակությունը: Իսկ չար հարսին “գաբէցին ցիին բօչէն, վազէցուցին ցիխօն, քարին գբավ, չօլին գբավ, մինձ գդօրը անգանչը մնաց” (կապեցին ձիու պոչից, վազեցրին ցեխերի մեջ, քարին կպավ, չոլին կպավ, մեծ կտորն ականջը մնաց):

Ինքնատիպ են նաև “Փէրատ մարը” (Չար մայրը), “Էրգաթէ կալը” (Երկաթե գայլը) հեքիաթները: Այս երկու հեքիաթներում որպես գործող անձինք հանդես են գալիս նաև մի շարք կենդանիներ՝ մարմնավորելով բնության ու հասարակության մե՛րթ չար, մե՛րթ բարի ուժերը:

Իրապատում հեքիաթները, գեղարվեստորեն պատկերելով կյանքում հաճախ պատահող իրական դեպքերն ու դեմքերը, ունեն դաստիարակիչ-բարոյախրատական բնույթ: Կենցաղային դեպքերի շուրջ են հորինված “Քօմուր ձախօղը” (Ածուխ ծախողը), “Օվ գը պանի, ան՝ գուդէ” (Ով աշխատի, նա՝ կուտի), “Խէնթլուգը” (Խենթուկը), “Ալէմի ջարիզը” (Աշխարհի խայտառակը), “Թաթօն ու Փէթրիգէլը” (Թաթոն ու Փեթրիգելը), “Չար բիանային հախէն էգօղ հարսը” (Չար սկեսրոջ հախից եկող հարսը), “Բարինային խէլքը” (Բարինայի խելքը) հեքիաթները: Հետաքրքիր է նաև “Քառսուն ջան սբանօղը” հեքիաթը, որը “Դժիկոն” ժողովրդական հեքիաթի տարբերակն է: Հեքիաթում տղան իր հորը ճաշ տանելիս ոչնչացնում է ճանճերին և պաստառի վրա գրում ոչ թե ճանճ, այլ՝ ջան: Այս իրապատում հեքիաթների փոքր ծավալն ու հանգույցի հանկարծակի լուծումը դրանց տալիս է ժողովրդական նովելի տեսք:

2. Քնարական բանահյուսության երգերը ևս հին ծագում ունեն, դրանց միայն նշխարներն են մնացել՝ վկայելու համար, որ համայնքի հայերն ունեցել են նաև քնարական հարուստ ու բազմազան մշակույթ:

Թեև քանակով քիչ, բայց մտահղացման տեսակետից հետաքրքիր են մանկախաղացի երգերը, որոնք մանուկներին զվարճացնելու համար երգվող աշխույժ “Դանդաններ” (Մանկախաղացի երգեր), ռիթմիկ “Հավջիվներ” (Հավի ճվճվոցի երգեր), սրամիտ բառախաղերով ողողված շուտասելուկներ և ուրախ ավարտ ունեցող մանկական խաղերգեր են:

Իր հնությամբ ու պատկերավորությամբ ուշագրավ է “Խրիմի յէրքը”, որտեղ նրանք վերհիշում են Ղրիմի Խարա Սու (Սև Ջուր) հայկական բնակավայրում իրենց գողտրիկ տները, կանաչապատ այգիները, որտեղ զբոսնում էին սիրեցյալները.

“…Բախչաները գըքալէինք,

Մէնք դեսօքին գըսիրէինք,

Մէզի գասին խարասուցի.

Մէնք ղօնուշմա գը սիրէինք:

Դիմաց-դիմաց խաներս,

Դիմացն ալ՝ խանըթներս,

Դուն հօդէն յէ՛լ, յէս՝ հօսէն.

Թող քօր լան դուշմաննէրս:

…Տիմացէն դեսա քէզի,

Ջէրմագ վաշթ կիդցա քէզի,

Ֆօդ անէլու չխըյմիշէցի.

Ուրիշին դվին քէզի...”:

…Պարտեզներում կքայլեինք,

Մենք սիրունին կսիրեինք,

Մեզ կասեին՝ խարասուցի.

Մենք զրուցել կսիրեինք:

Դիմաց-դիմաց իջևաններս,

Դիմացն էլ՝ խանութներս,

Դու այնտեղից ե՛լ, ես՝ այստեղից.

Թող կուրանան թշնամիներս:

…Դիմացից տեսա քեզի,

Ճերմակ վարդ գիտցա քեզի,

Հոտոտելու չհամարձակվեցի.

Ուրիշին տվին քեզի…:

Ծիսական երգերը ևս գրեթե անհետացել էին, ու միայն պատառիկներ էին հիշվում: Հարսանիքներն այլևս չէին կատարվում երգերի ու պարերի ավանդական ծիսակատարությամբ: Գրի ենք առել նաև հարս ու փեսա հանդերձավորելու հնաբույր երգեր: Անցյալում նրանք ունեցել են փեսա հագցնելու հատուկ “պարք” (սովորույթ, բարք), որի ընթացքում երգել են.

“Այսօրիկ իս նօր,

Այսօրիկ թաքավօր իս նօրիկ…

Փէսին գառէթան էգավ, գայնէց,

Փէսան քաշից մէջքը թուրը,

Փէսին կտակը գաբույտ մօշթի.

Այսօր հասար մուրադիտ,

օշթի՛”:

Այսօր դու նոր ես,

Այսօր նոր թագավոր ես…

Փեսայի կառքը եկավ, կանգնեց,

Փեսան թուրը մեջքին քաշեց,

Փեսի գդակն է կապույտ մորթի.

Այսօր հասար նպատակիդ,

որդի՛:

Իսկ հարսն իր հայրական տնից դուրս գալու պահին երգել է.

“…Հայրի՛կ, մայրի՛կ,

տուք պարէվ գէցիք,

Տուք ալ պարէվ գէցիք.

զիս առին, դարին,

Էմջէնէ՛ր, յանգանէ՛ր,

տուք ալ պարէվ գէցիք.

Տուք ալ պարէվ գէցիք.

զիս առին, դարին,

Հօրքուրնէ՛ր, մօրքուրնէ՛ր,

դուք ալ պարէվ գէցիք,

Տուք ալ պարէվ գէցիք.

զիս առին, դարին,

Մնացէք պարէվ,

սիրեգան քույրէր,

Դարօսը ցէր աչքին...”:

…Հայրի՛կ, մայրի՛կ,

դուք բարով մնացեք,

Դուք ևս բարով մնացեք.

ինձ առին, տարին,

Հորեղբայրնե՛ր, հորեղբորկիննե՛ր,

դուք ևս բարով մնացեք.

Դուք ևս բարով մնացեք.

ինձ առին, տարին,

Հորքուրնե՛ր, մորքուրնե՛ր,

դուք ևս բարով մնացեք,

Դուք ևս բարով մնացեք.

ինձ առին, տարին,

Մնացեք բարով,

սիրեկան քույրեր,

Տարոսը ձեր աչքին...:

Հարսնևորները պատասխանել են.

“Գէշթաս մէզմէն շադ չուզէլօվ,

Անդէղ գէրաձտ չամիչօվ թուզ է,

Աչքը գուլա, սիրդը գուզէ.

Հօրմէն, մօրմէն

պարնվիլ չուզէր...”:

Կերթաս մեզնից շատ չուզելով,

Այնտեղ կերածդ չամիչով թուզ է,

Աչքը կուլա, սիրտը կուզե.

Հորից, մորից

բաժանվել չուզեր...:

Կենցաղային երգերը ևս հին են, որոնք հյուսված են իրական դեպքերի ու դեմքերի գեղարվեստական վերհուշով: Այսպիսին է, օրինակ՝ հայ գաղթականների հողերը բռնագրաված ու նրանց վաստակով հղփացած, Նոր Նախիջևանի մեծահարուստ քաղաքապետ Հարություն Խալիբյանի շուրջ հորինված երգը.

“Շադ զուլում մաշթ էր

Խալիբ Աղան՝

Մէր քաղաքի զալում

գալավան...”:

Շատ դաժան մարդ էր

Խալիբ աղան՝

Մեր քաղաքի անխիղճ

գլխավորը...:

Նման երգերը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ տեղավայրի հայերն ունեցել են նաև իրական, պատմական անցքերի շուրջ հյուսված վիպական երգեր:

Թվում է, գեղանկարչի վրձնով է պատկերված հարուստ Աթոյի Սիմոնի աղջկա կերպարը, նրա ճոխ հանդերձանքն ու շքեղ արդուզարդը, և, ի վերջո՝ հպարտ ու ինքնավստահ կեցվածքը՝ “Խաղա՛, ախչի՜գս, խաղա՛” երգում.

“Գազ ու գէս ցէպլուշկան

վիզտ գախաձ,

Մարքարիդէ խուլանը

մէչքտ գաբաձ,

Խաղա՛, ախչի՜գս, խաղա՛,

Աթօյի Սիմօնին ախչիգն իս.

Հէչ ումուռըտ թօղ չիլլա”:

Մետր ու կես շղթան

վիզդ կախած,

Մարգարիտե գոտին

մեջքդ կապած,

Պարի՛ր, աղջի՜կս, պարի՛ր,

Աթոյի Սիմոնի աղջիկն ես.

Բնավ հոգդ թող չլինի:

Հակումը դեպի հարստությունն ու փողը նկատելի է նաև “Դէսօք թօղ լա, թօղ՝ չիլա” երգում.

“Դէսօք թօղ լա, թօղ՝ չիլա,

Թէք ըսդագը բօ՛լ թօղ լա,

Ւդա ախչգանը մարը

Ւմիս բիանաս թօղ լա”:

Տեսքով թող լինի, թող՝ չլինի,

Միայն ստակը շա՛տ թող լինի,

Այդ աղջկա մայրը

Ւմ զոքանչը թող լինի:

“Հա՛, քա՛, հա՜րսը” կենցաղային երկարապատում երգի մեջ նորահարսին անհարգալից դիմող սկեսուրը նորանոր հրահանգներ է տալիս, որոնց հիմքում ևս հակումն է հարստության և ունեցվածքի նկատմամբ: Նորահարսը, ըստ չգրված օրենքի, պարտավոր է “խաթրը խոշ անել” (սիրաշահել) իրարահաջորդ հյուրերին՝ կնքահորը, ծնողներին, սկեսրայրին, զարգացած “չելեբիին” (ուսյալ անձ), որպեսզի արժանանա նրանց նվերներին՝ հոր կտակի ոսկիներին, մոր թանկարժեք “գերդանլըխին” (վզնոց), սկեսրայրի ոչխարներին, ուսյալ “չելեբիի” “լեզուչեքին” (խոսելու գին): Այդ բոլոր պատկերավոր դրվագները մատուցվում են հետհարսանեկան սովորութային արարողակարգի ընդունված նկարագրությամբ՝ հարափոփոխ իրավիճակներում, տիպական նոր կերպարների հանդես գալով: Հանգամանքներ, որոնք Ղրիմից բերված այս հնաբույր երգը դարձրել են շարժուն ու դինամիկ, պատկերավոր, ցուցանելի, նաև՝ ոչ միայն կենցաղային, այլև՝ ծիսակարգային.

“Հա՛, քա՛, հա՜րսը, յէ՛լ գայնէ՛,

Յէգվօրնէրուն ընթունէ,

Առաչ՝ հալավտ փօխէ.

Յէդքն ալ՝ ցէռքէրը համփուրէ:

Հա՛, քա՛, հա՜րսը, ժօղօդվէ՛,

Հանա բաբադ գըգանչէ,

Փսագնէրտ բիդ օրհնէ.

Միրաս-օսգին բիդ բախշէ:

…Հա՛, քա՛, հա՜րսը շո՛ւդ արա,

Մամադ հանա ցան գուդա,

Էրգու թուշէդ բիդ բաքնէ.

Գէրդանլըխը բիդ բախշէ:

…Հարս ես՝ կնա պաղ չուր պէ՛ր,

Լվացվօղին՝ սրփիչ պէ՛ր,

Չայը քաշէ՛, շաքար պէ՛ր,

Մէգ-մէգ բաժակ չայ ալ պէ՛ր:

Հա՛, քա՛, հա՜րսը բադրասդվէ՛,

Քօղտ վէրուր ու բահէ՛,

Աշթըխ ժամը անցա՜ձ է.

Դունն ալ մաքրէ՛ ու ավլէ՛…”:

Ա՛յ, հա՛րս, դե՛, ե՛լ, կանգնի՛ր,

Եկվորներին ընդունիր,

Առաջ՝ հագուստդ փոխիր.

Հետո՝ ձեռքերն համբուրիր:

Ա՛յ, հա՜րս, դե՛, հավաքվի՛ր,

Ուր որ է հայրդ կկանչի,

Ձեր պսակը պիտ օրհնի.

Ժառանգ-ոսկին պիտ բաշխի:

…Ա՛յ, հա՜րս, դե՛, շո՛ւտ արա,

Մայրդ շուտով ձայն կտա,

Այտերդ պիտ համբուրի.

Վզնոցը քեզ պիտ բաշխի:

…Հարս ես՝ գնա պաղ ջուր բե՛ր,

Լվացվողին՝ սրբիչ բե՛ր,

Թեյը քաշի՛ր, շաքար բե՛ր,

Մեկ-մեկ բաժակ թեյ էլ բե՛ր:

Ա՛յ, հա՜րս, դե՛, պատրաստվի՛ր,

Քողդ վերցրու ու պահի՛ր.

Արդեն ժամը անցե՜լ է.

Տունն էլ մաքրի՛ր ու ավլի՛ր…:

Քնարական բաժնում առկա են նաև ուխտագնացության երկու երգ, որոնք վկայում են, որ Ղրիմի հայերը ուխտի են գնացել Մշո Սուլթան Սբ. Կարապետին:

“Խարիբ Մելքոնը

օխտը տարի ցավ քաշիլ էր,

Սուրբ Գարաբէդ

ուխտի հասիլ էր,

Մուրադ առիլ էր…”:

Պանդուխտ Մելքոնը

յոթ տարի ցավ քաշել էր,

Սուրբ Կարապետ

ուխտի գնացել էր,

Նպատակին հասել էր…:

Սակայն ուխտագնացությունը՝ “Խդրլէզը”, ինչպես ասել են ղրիմահայերը, նաև ուրախության՝ “աղջիկտեսի” առիթ էր, իսկ աղջիկը պետք է լինի “կէղէցիկ պնութքօվ, կէղէցիկ անունով” (գեղեցիկ բնավորությամբ, գեղեցիկ համբավով), այսինքն՝ ըստ ամենայնի կատարյալ:

“Կնացէք, ասացէք բաբայիս” տխրերգը հիշեցնում է հայ ժողովրդական միջնադարյան “Ասլան Աղա” վիպերգը: Բանտարկված որդին դիմում է հորը տունը-տեղը վաճառել և պահանջված գումարով իրեն բանտից ազատել: Հայրը հրաժարվում է օգնել որդուն: Նույն կերպ են վարվում նաև հարազատները: Միայն սիրած աղջիկն է պատրաստ զոհողության: Նվիրվածությամբ ու անկեղծ սիրով է համակված նրա վճռական որոշումը.

“…Վզիս մէդալիօնը գըձախիմ,

Հինք հարուր կրօշ ալ գըշինիմ,

Գըշինի՛մ, սիրէգա՜նս, գըշինի՛մ,

Գըշինի՛մ, գըհանի՛մ քէզ պանդից”:

…Վզիս մեդալիոնը կծախեմ,

Հինգ հարյուր գրոշ ալ կշինեմ,

Կշինե՛մ, սիրեկա՜նս, կշինե՛մ,

Կշինե՛մ, կհանե՛մ քեզ բանտից:

Պատկերավոր են նաև “Օկա և Իստիր (Իստրա) մամաները” կենցաղային երգի հերոսները, որոնք խորհրդանշում են Ռուսաստանի երկու գետերի անունները. ինչպես հայ ժողովուրդն է “Մայր Արաքս” անվանում իր կենսատու գետը, նույնպես ռուսական զույգ մայր-գետերը՝ Օկան և Իստրան, իրենց կենարար ջրով սերունդներ են սնուցում:

Հետաքրքիր են նաև “Մարիամ մորքուրմա” և “Ունանը” երգերը: Նուրբ հումորով է հյուսված “Բաբա՛, տուն ինծի վօրի՞ն բիդի դաս” երգը: Այս երգի տարբերակը տարածված է նաև Հայաստանում, ըստ որի՝ հայրն իր ծույլ աղջկան, ի վերջո, կնության է տալիս զուռնաչու, որպեսզի նա միշտ ուրախ լինի: Նոր Նախիջևանի հայաբնակ գյուղերում նույն երգը երգվում է, սակայն բնութագրականն այն է, որ Ղրիմից գաղթած հայերն արդեն ոչ միայն ընտելացել են, այլև հարազատացել են ռուսական միջավայրին, և աղջիկը նախընտրում է կյանքը կապել “վարղանջիի” (հարմոնահարի) հետ:

1779 թ. Եկատերինա Երկրորդ կայսրուհին առանձին հրովարտակով հայ գաղթականներին զինվորական ծառայությունից ազատել էր, սակայն հետագայում հայերը զրկվում են այդ արտոնությունից, և “սալդատ գնալը” հայ գաղթականների համար դառնում է ողբերգություն:

Զինվորի երգերի գրառված տարբերակներն են՝ “Ես իմ վիջագս հանեցի, էլա սալդատ կնացի” (Ես իմ վիճակս հանեցի, ելա զինվոր գնացի) և “Սալդատի յէրքը” (Զինվորի երգը): Ուշագրավ է նաև Հայրենական Մեծ պատերազմի օրերին հորինված “Սամպիկին դէրան” (Սամպիկի ձորը) սրտակեղեք, բայց հաղթանակի լավատեսությամբ անմահացող հերոս զինվորի երգը:

3. Ասույթային բանահյուսության ստեղծագործություններում ժողովրդական դարավոր կենսափիլիսոփայության, բնության և հասարակության, իրերի ու երևույթների խորը ընդհանրացման արգասիք են առածներն ու ասացվածքները: Այդ սեղմ ու պատկերավոր ասույթները գեղարվեստորեն խտացնում են գաղթականների պատմական կենսափորձը, մարդկային բնավորության լավագույն հատկանիշները, իսկ վատ արարքները՝ դատապարտվում են պատկերավոր ու դաժան անեծքներով:

Չարքաշ կյանքով ապրող, “Քարէն հաց քամօղ” (Քարից հաց քամող) հայության այդ հատվածը ևս գովերգել է արհեստն ու արդար վաստակը՝ “Զէնահաթը օսգէ աբռջան է” (Արհեստը ոսկե ապարանջան է) և կամ՝ “Պանը՝ պանէլօվ, ջամփան՝ քալէլօվ” (Գործը՝ գործելով, ճամփան՝ քայլելով) ասացվածքների միջոցով: Աշխատանքի մասին մեծերը միշտ պատգամել են՝ “Կօրձը քէզմէն թօղ վախնա, տուն կօրձէն մի՛ վախնա” (Գործը քեզնից թող վախենա, դու գործից մի՛ վախենա) իմաստուն խրատը:

Հանելուկները, թեպետ սկսվում են առանց հարցադրման, սակայն գաղտնագրված ձևով գաղափար են տալիս ազգագրական այդ խմբի անցյալ ու ներկա կյանքի, կենցաղի, ապրելակերպի և ինքնատիպ ուտեստների մասին.

“Չօրս քօշա քուրսի,

Մէչը իլինք օսգի.

Խնամինէրը գըկան խօսքի”:

(Եկեղեցի)

Քառանկյուն վառարան,

Մեջը լիքը ոսկի.

Խնամիները կգան խոսքի:

Եվ կամ՝

“Չօրս ախպար քարբադ գըպռնին.

Չօրս հադը գըպռնին.

Հինկումը՝ մէչէրը գըբըդըդի”:

Չորս եղբայր քարե պատ կշարեն.

Չորս հատը կշարեն.

Հինգերորդը՝ մեջը կպտտվի:

(Գուլպա գործելու հինգ շյուղերը)

Եվ կամ՝

“Դագը՝ դախդագ, վրան՝ դախդագ,

Մէջէն գէլլէ քուռչօտ ախքատ”:

(Կրիա)

Տակը՝ տախտակ, վրան՝ տախտակ,

Մեջից կելլե քռչոտ աղքատ:

Պատկերավոր համեմատությամբ է հարցադրված “Գուբաթի” կոչված տեղական ինքնատիպ թխվածքը, և կամ՝ հայ կանանց պատրաստած “Խաթլամա” շերտավոր թխվածքի գեղարվեստական պատկերով գաղափար է տրվում կաղամբի մասին.

“Խաթ-խաթ խաթլամա,

Մէչն ալ մէգ հադ դայամա”:

(Լահանա)

Խաթ-խաթ խաթլամա,

Մեջն էլ մի հատ մահակ:

(Կաղամբ)

Տարածված են նաև մի շարք անեծքներ և օրհնանքներ: Ժողովրդական այս բանադրանքները պատկերավոր գաղափար են տալիս, թե մարդիկ ինչպես են գնահատել իրենց նմանների չար կամ բարի արարքները: Ուժգնությամբ են հնչում զայրույթ և ատելություն արտահայտող անեծքները. “Քօռանաս, աչքիտ լուսը գդրվի” (Կուրանաս, աչքիդ լույսը կտրվի), “Խէվնաս, խէվ բադէրը իյնաս” (Խենթանաս, խենթի պես պատեպատ ընկնես), “Գադղիս՝ միստ ուդիս” (Կատաղես՝ միսդ ուտես) ժողովրդական անեծքները: Այնինչ, աշխատավոր հայ մարդու բարոյական բարձր սկզբունքներն են դրսևորվում ժողովրդական օրհնանքներում: Այդ պատկերավոր ասույթներում բարության և առաքինության գնահատման չափանիշ են դարձել բնության տարրերը, երկնային ու երկրային ուժերը: Այսպես՝ “Ասդղտ բայձառ թօղ ըլլա” (Աստղդ պայծառ թող լինի), “Արևտ չըխավարի” (Արևդ չխավարի), “Ֆօղ պռնիս՝ օսգի տառնա” (Հող բռնես՝ ոսկի դառնա), “Ձլիս ու ձաղգիս” (Ծլես ու ծաղկես) և այլն:

Ասույթային ժանրի ստեղծագործությունների մեջ ուշագրավ են աղոթքները՝ “Աստվածամոր աղոթքը”, “Չար նաֆասի” (Չար շունչ), “Չար նազարի” (Չար աչք), “Վախը չափելու” (Վախը չափելու) և հնամենի բուժիչ այլ ժողովրդական հմայական աղոթքները:

Գողտրիկ ու հուսադրող է նորալուսնին ուղղված աչքալուսանքի աղոթք-մաղթանքը, որտեղ ամեն ամիս ծերացող, բայց՝ հավերժորեն նորոգվող Լուսնի հետ է կապել ժողովուրդն իր լավագույն ակնկալիքները.

“– Նօր Լուսին, նօր շնահօր,

Ւմ ախպարս նօր թաքավօր,

Ձէր կնացիր, գէնջ էգար,

Ւնձ ի՞նչ պէրիր արմաղան:

Լուսին. – Յէրէսիտ՝ քէսպէտ,

Սիրդիտ՝ սուն,

Ցէռնիտ՝ բէրէքէթ”:

– Նոր Լուսին, նոր շնորհավոր,

Ւմ եղբայրս նոր թագավոր,

Ծեր գնացիր, եկար պատանի,

Ւնձ ի՞նչ նվեր բերեցիր:

Լուսին. – Երեսիդ՝ շնորհք,

Սրտիդ՝ զորություն,

Ձեռքիդ՝ առատություն:

Ամփոփելով, նշենք՝ 1959 թ. Նոր Նախիջևանի հայ համայնքը, հակառակ ժամանակի ու տարածության համահարթեցնող ազդեցությունների, տակավին փորձում էր պահպանել Ղրիմի բնիկ բարբառն ու բանահյուսական անկրկնելի նշխարները, որոնք գաղափար են տալիս նրանց երբեմնի հարուստ ու ինքնատիպ ժողովրդական բանարվեստի մասին:

Վերժինե Սվազլյան – բ. գ. դ., ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող: Գիտական հետաքրքրությունները՝ արևմտահայոց բանավոր ավանդություն և պատմական հիշողություն: Հեղինակ է 26 մենագրության և շուրջ 250 գիտական հոդվածի: vsvaz333@yahoo.com

REFERENCES

Ajarian Hr. Knnutyun Nor Nakhidjevani (Khrimi) barbari, Yerevan, 1925 (manuscript).

Barkhudaryan V. Nor Nakhidjevani hay gaghuti patmutyun (1779–1861), Yerevan, 1967.

FFIII:3444–3907, Verjinռ Svazlyan Fund.

РЕЛИКВИИ АРМЯНСКОГО УСТНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА

НОВОЙ НАХИЧЕВАНИ

(К 240-летию основания Новой Нахичевани)

ВЕРЖИНЕ СВАЗЛЯН

Резюме

Ключевые слова: Крым, Ростов-на-Дону, Новая Нахичевань, Россия,

сказитель, устная традиция.

В сентябре 1959 г. Отделением общественных наук Академии наук Советской Армении была организована комплексная научная экспедиция в Ростовскую область, Новую Нахичевань (Пролетарский район, РСФСР).

На протяжении 20 экспедиционных дней, в результате бесед и общения с 15 информаторами – представителями старшего поколения – мною было записано 160 единиц народоведческих материалов, до сих пор неопубликованных.

Армяне-переселенцы из Крыма адаптировались в новой, русской среде, которая стала для них родной. Свидетельством тому являются сложенные ими народные произведения, действия героев которых сопряжены не только с Ростовом-на-Дону и окрестными армянскими селами, но и с русскими городами Новочеркасском и Таганрогом. Героями этих рассказов являются не только армяне, но и русские барыни и барины, казаки и мужики, которые всячески помогали армянским переселенцам.

Вержине Свазлян – д. филол. н., ведущий научный сотрудник Института археологии и этнографии НАН РА. Научные интересы:  устное народное творчество и историческая память западных армян. Автор 26 монографий и около 250 научных статей. vsvaz333@yahoo.com

THE RELICS OF THE ARMENIAN POPULAR FOLKLORE

OF NOR-NAKHIJEVAN

(Dedicated to the 240th Anniversary of the Foundation of Nor-Nakhijevan)

VERJINլ SVAZLIAN

Summary

Key words: Crimea, Rostov-on-Don, Nor-Nakhijevan, Russia, narrator, oral tradition.

In September, 1959, the Department of Social Sciences of the Academy of Sciences of Soviet Armenia organized a complex scientific expedition to the Rostov-on-Don province, Nor (New)-Nakhijevan (Proletarian region, RSFSR). During the 20 days of the expedition, in the result of talks and communication with 15 narrators-representatives of the older generation, 160 units of folk materials unpublished until now were recorded by me.

The Armenian settlers from Crimea, adapted to the new, Russian environment, which became a homeland for them. The evidence for that are observed in the popular creations they have narrated, where the actions of the heroes are not only from Rostov and the neighboring Armenian villages, but also from the Russian towns of Novocherkask and Taganrog. The characters appearing in the narratives are not only Armenians, but also Russian noblewomen and noblemen, Cossacks and muzhiks, who assisted Armenian settlers in any way possible.

Verjinռ Svazlian – Doctor of Philological Sciences, Leading Researcher at the NAS RA Institute of Archaeology and Ethnography. Scientific interests:  the oral folklore and historic memory of the Western Armenians. Author of 26 monographs and over 250 academic articles. vsvaz333@yahoo.com

Notes

[←1]

* Ընդունվել է տպագրության 26. III. 2019 թ.: ԵՊՀ-ի պատմության ֆակուլտետի հայոց պատմության ամբիոնի ասպիրանտ: Հոդվածը տպագրության է երաշխավորել գիտական ղեկավար, պ. գ. դ., պրոֆեսոր Ա. Հայրունին (8. II. 2019 թ.):

[←2]

Տե՛ս Վ. Բ. Բարխուդարյան. Նոր Նախիջևանի հայկական գաղութի պատմություն (1779–1861 թթ.), Երևան, 1967, էջ 63, 70–71:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 55, 75:

[←4]

Գիտարշավի ղեկավարն էր ՀԳԱ պատմության ինստիտուտի Հայ գաղթավայրերի պատմության բաժնի վարիչ, պատմաբան Վազգեն Ոսկանյանը, օգնականը՝ Վլադիմիր Բարխուդարյանը: Մասնակցում էին Պատմության ինստիտուտի ազգագրագետներ Դերենիկ Վարդումյանը, Էմմա Կարապետյանը, Ասյա Օդաբաշյանը: Մոսկվայից, որպես պրակտիկանտ, գործուղված էր Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի ուսանողուհի, Ստ. Շահումյանի թոռնուհի Տատյանա Շահումյանը: Խմբին մաս էին կազմում նաև Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտից Ահարոն Գրիգորյանը, Արվեստի բաժնից՝ հայ ժողովրդական ասեղնագործության գիտակ Սերիկ Դավթյանը, Հայաստանի ազգային պատկերասրահից Մանյա Ղազարյանը, երաժշտագետ Մանուկ Մանուկյանը և ուրիշներ:

[←5]

Անուշ Բարաշյան (ծնվ. 1878 թ., Մեծ Սալա գ.) – տնային տնտեսուհի, Թագուհի Թորփուջյան (ծնվ. 1881 թ., Չալթր գ.) – տատմեր, աղոթքով բուժող, Եղիա Թորփուջյան (ծնվ. 1881 թ., Չալթր գ.) – թոշակառու, Լուսեղեն Գյուրջյան (ծնվ. 1886 թ., Փոքր Սալա գ.) – թոշակառու, Մանվել Սողոմոնյան (ծնվ. 1886 թ., Թոփթի գ. ) – կոլտնտեսության պահակ, Գեղեցիկ Ծխյայան (ծնվ. 1887 թ., Չալթր գ.) – տնային տնտեսուհի, Խասբիքա Մալխասյան (ծնվ. 1893 թ., Մեծ Սալա գ.) – տնային տնտեսուհի, Ղազարոս Խաչգինանյան (ծնվ. 1893 թ., Թոփթի գ.) – փայտահատ, Հայկ Սողոմոնյան (ծնվ. 1899 թ., Լենինավան գ.) – կոլտնտեսության հաշվապահ, Ռուբեն Լուլեջյան (ծնվ. 1900 թ., Չալթր գ.) – երգասաց, Եվգինե Չոբանյան (ծնվ. 1907 թ., Մեծ Սալա գ.) – տնային տնտեսուհի, Մկրտիչ Լուլեջյան (ծնվ. 1921 թ., Չալթր գ.) – երաժշտության ուսուցիչ, Աստղիկ Լուլեջյան (ծնվ. 1922 թ., Չալթր գ.) – կոլտնտեսության գանձապահ, Շահեն Շահինյան (ծնվ. 1928 թ., Չալթր գ.) – “Կոմունար” թերթի գլխավոր խմբագիր, Լուսեղեն Չիբիչյան (ծնվ. 1870 թ., Չալթր գ.) – հեքիաթասաց:

[←6]

FFIII:3444–3907, Վերժինե Սվազլյանի ֆոնդ:

[←7]

Ակադեմիկոս Հր. Աճառյանն իր “Քննութիւն Նոր Նախիջևանի (Խրիմի) բարբառի” ձեռագիր աշխատության մեջ նշում է. “… Ռոստովի, Նոր Նախիջևան քաղաքի, Մեծ և Փոքր Սալաների ու Նեսվիթա գյուղերի խոսակցականի բաղաձայնային համակարգը տարբեր է Չալթր և Թոփթի գյուղերի արտասանականից, որը ճիշտ Պոլսի բարբառի ձայնային դրությունն է. բաղաձայնների 2 աստիճան միայն կա՝ թրթռուն և շնչեղ խուլ: Շնչեղ թրթռուն բաղաձայնները ջնջված են” [տե՛ս Հր. Աճառյան. Քննութիւն Նոր Նախիջևանի (Խրիմի) բարբառի, Երևան, 1925, էջ 27–28 (ձեռագիրը պահվում է Հայաստանի Ազգային գրադարանի անձեռնմխելի ֆոնդում)]: Հարկ է նշել, որ սույն հոդվածի բնագրերը գրի ենք առել մեծ մասամբ Չալթր և Թոփթի գյուղերից:

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7