ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ԱՍՏԱՊԱՏՑԻ. ՆՈՐ ԱՆՈՒՆ XVIII ԴԱՐԻ

ՀԱՅ ՈՐՄՆԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅԱՆ ԱՍՊԱՐԵԶՈՒՄ [1]*

ԱՎԵՏԻՍ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

Բանալի բառեր՝ հայ որմնանկարչություն, Աստվածատուր Աստապատցի, Մեղրի, Կարճևան:

XVII‒XIX դդ. հայ որմնանկարչությունը նախորդ դարաշրջանների համեմատ ամենաքիչն է ուսումնասիրվել: Այս շրջանի որմնանկարչական հուշարձանների մեծ մասի հեղինակները մինչ օրս մնում են անհայտ, իսկ այն քչերը, որոնց անունները բախտի բերմամբ հասել են մեզ՝ գիտական որևէ հետազոտության չեն ենթարկվել: Այդ բացառիկ անուններից է XVIII դարավերջին ստեղծագործած նկարիչ Աստվածատուր քահանա Աստապատցին:

Աստվածատուր քահանան անհայտ անուն է հայ կերպարվեստի պատմության մեջ: Բացի հոգևորական լինելու փաստից, նրա կյանքի մասին որևէ այլ տեղեկություն մեզ չի հասել: Ի դեմս նրա ստեղծագործությունների՝ կարող ենք խոսել չորս եկեղեցիներում արված որմնանկարների մասին, որոնցից մեկում՝ Սյունիքի Կարճևան գյուղի Ս. Աստվածածին եկեղեցում պահպանվել է նաև նրա ստորագրությունը, իսկ մյուս երեքում արված որոշ որմնանկարներ վստահաբար կարող ենք վերագրել նրան. դրանք են Մեղրիի Անապաստանաց վանքի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ, Փոքր թաղի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ և Մեծ թաղի Ս. Աստվածածին եկեղեցիների որմնանկարները:

Կարճևանի Ս. Աստվածածին եկեղեցին մի անշուք եռանավ բազիլիկ է՝ կառուցված XVIII դարում: Խորհրդային տարիներին որպես խոտի պահեստ ծառայած այս կառույցը 1990-ական թթ. գտվում էր անմխիթար վիճակում: 2009 թ. գյուղի բնակիչների նախաձեռնությամբ, առանց մասնագետների ներգրավման և թույլտվության, սկսվում է Ս. Աստվածածին եկեղեցու “վերականգնումը”: Ինքնագործունեության արդյունքում պատերը, բացառությամբ որոշ հատվածների, ներքուստ պատվում են գաջով, ինչի արդյունքում որմնանկարները մեծապես տուժում են: Ավագ խորանում այժմ խիստ վատ վիճակում պահպանվել են Ս. Գևորգի և Ս. Սարգսի որմնանկարները, խորանի վերին հատվածի զարդամոտիվային շրջանակների հատվածները, ավագ խորանի հյուսիսակողմյան ու հարավակողմյան որմնամույթերի Միքայել հրեշտակապետի երկու պատկերները, նաև նախշազարդեր պարունակող որմնանկարի մի հատված՝ հյուսիսարևելյան մույթին:

Ավագ խորանը որմնանկարված է եղել ամենաքիչը երկու գոտիներով, որոնք իրարից բաժանվում են ծաղկային պարզ հաջորդականությամբ եզրագոտիով (նկ. 4): Ստորին գոտուց մեզ են հասել միայն երկու որմնանկարներ՝ Ս. Գևորգը հյուսիսային կողմում և Ս. Սարգիսը՝ հարավայինում (նկ. 1):

Նկ. 1. Կարճևանի Ս. Աստվածածին եկեղեցու ավագ խորանի Ս. Գևորգի

(ձախից) և Ս. Սարգսի (աջից) որմնանկարները, 1793 թ. (լուս.՝ 2017 թ.)[2]:

Ս. Գևորգը պատկերված է ձին հեծած, լուսապսակով և սաղավարտով, հագին՝ մոխրագույն թեփուկավոր զրահ ու թիկնոց: Ձին ծառս է լինում, իսկ ձիավորը նիզակը բռնած երկու ձեռքով՝ փորձում է խոցել ստորին հատվածում պատկերված չորքոտանի թևավոր հրեշին: Ս. Գևորգն ամբողջովին մոխրագույն է, ձին՝ շագանակագույն, ընդհանուր պատկերի ետնախորքը՝ նարնջագույն: Որմնանկարի վերին հատվածում պահպանվել է սևաներկ արձանագրություն՝

“... ԱՈՐ Ս[ՈՒՐ]Բ ԳԷՈՐՔ”[3]:

Ս. Սարգսի որմնանկարը խիստ վնասված է հասել մեզ. պահպանվել են ձիավորի գլխի հատվածը, ձիու մի քանի ուրվագծեր, նարնջագույն ետնախորքի որոշ մնացորդներ ու ծաղկային եզրագոտին: Վերին հատվածում պահպանվել է նաև սևաներկ արձանագրությունը՝ “Ս[ՈՒՐ]Բ ՍԱՐԳ[ԻՍ]“:

Ավագ խորանի վերին գոտին սպիտակ ծաղկային մոտիվներ պարունակող շրջանակներով բաժանված է եղել տասներկու հատվածների, վեցական՝ լուսամուտից աջ ու ձախ: Աջակողմյան նկարազարդումներից ներկայումս պահպանվել են միայն շրջանակների որոշ հատվածներ: Ձախակողմյան առաջին և երրորդ պատկերները սպիտակ ներկով արված ծաղկատերևային նախշազարդեր են, իսկ երկրորդում հատվածաբար պահպանվել է նկարչի անունը կրող խիստ արժեքավոր սևաներկ հետևյալ արձանագրությունը.

Վերծանությունը.

…. / ՎԱՆՑԻ. ՄՈՒ[ԱԴ]Ի ՈՐ[ԴԻ] … ՀԱ / ԿԻՆ և ՋԱՆԻՆ . ԴԱՐՑԵԱԼ ՀԱՅ / ՐԱՊԵՏԻՆ . և ԻՒՐ Ո[Ր]ԴԻ ՕՎԱՆԷՍԻՆ / ՈՐՈ ՅԻՇԱՏԱԿՆ ՕՐՀՆՈՒԹ[ԵԱՄ]Բ / ԵՂԻՑԻ ჻ ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ ԻՆ (1793) / ԱՍՏԱՊԱՏՑԻ Տ[Է]Ր Ա[ՍՏՈՒԱ]ԾԱ[Ծ]ՏՈՒՐ / ՔԱՀԱՆԱՅՍ ՈՐ ՔԱՇԵՑԻ ԻՄ ՁԵՌՕՔՍ / ... [ՊԱ]ՏԿԵՐՍ

Խորանի հյուսիսակողմյան և հարավակողմյան որմնամույթերի արևմտյան երեսներին պատկերված են Միքայել հրեշտակապետի երկու որմնանկարները՝ երկու տարբեր կերպարներով. հյուսիսակողմյան որմնամույթին՝ որպես հանգուցյալի հոգին դեպի դրախտ ուղեկցող, հարավակողմյան որմնամույթին՝ որպես մարդկանց հոգիները կշռող հրեշտակ (նկ. 2):

Հյուսիսակողմյան որմնանկարում Միքայելը կանգնած է հանգուցյալի վրա և աջ ձեռքով բռնել է վերջինիս հոգին խորհրդանշող փոքրածավալ մարդկային կերպարի մազերից: Նրա վերնազգեստը շագանակագույն է, ներքին շերտավոր զգեստը, լուսապսակը, թևերն ու զգեստը՝ մոխրագույն: Վնասված է որմնանկարի վերին հատվածը, որտեղ եղել է արձանագրություն:

Հարավակողմյան որմնանկարի վերին կեսը խիստ մաշված է, և միայն վեր տարածած թևերի ուրվագծերն ու ձեռքի կշեռքի հազիվ նշմարվող լծակը և թելերն են հուշում պատկերվածի ով լինելու մասին: Միքայելի հագին մոխրագույն վերնազգեստ է, որի տակից մինչև գետին իջնում է ծալքավոր ներքին զգեստը: Պատկերի ետնախորքը նարնջագույն է, ստորին հատվածում՝ շախմատաձև դասավորված սև վանդակներ: Որմնանկարի վերին հատվածում նշմարվում է մի քանի տողով գրված արձանագրություն, որից ընդամենը որոշ տառեր են մնացել (արձանագրության մաշվածության պատճառով տեղադրում ենք միայն գրչանկարը).

Վերծանությունը.

.... / .... / ... ԵՂ[ԻՑ]Ի ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ (1793)

Նկ. 2. Կարճևանի Ս. Աստվածածին եկեղեցու ավագ խորանի հյուսիսակողմյան (ձախից) և հարավակողմյան (աջից) որմնամույթերի որմնանկարները, 1793 թ. (լուս.՝ 2017 թ.):

Միքայել հրեշտակապետի այս պատկերատիպերը, ինչպես կտեսնենք հաջորդիվ, կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում Աստապատցու որմնանկարներում: Ուշագրավ է հատկապես Միքայելի՝ հանգուցյալի հոգին հանող տարբերակը, որը խիստ հազվադեպ է պատահում հայ արվեստում, ուստի հարկ է փոքր ինչ հանգամանալից անդրադառնալ այդ պատկերատիպերին:

Միջնադարյան արվեստում Միքայել հրեշտակապետը պատկերվում է հիմնականում երկու տարբերակով՝ որպես չար ուժերի դեմ պայքարող և հաղթող ռազմիկ (հիմքը՝ Յյտ. 12:7–9)՝ զինված սրով ու (կամ) նիզակով, և որպես կշեռքով հանգուցյալների հոգիները կշռող ու նրանց վաստակը որոշող հրեշտակ[4]: Երկրորդ պատկերատիպը, որ կոչվում է “Պսիխոստազիս” (հուն. “փսիխոստազիա”՝ հոգիների կշռում), “Ահեղ դատաստան” տեսարանի հիմնական դրվագներից մեկն է, սակայն պատկերվում է նաև որպես առանձին տեսարան: Կարելի է ասել, որ “Պսիխոստազիսից” էլ արդեն ետբյուզանդական շրջանում ծագել և XVII–XVIII դդ. տարածում է գտել Միքայելի՝ հանգուցյալի հոգին հանող տարբերակը: Այս դեպքում տեսարանի ստորին հատվածում պատկերվում էր հոգին տանջվելով ավանդող մեղսավորը, իսկ նրա վրա կանգնած՝ Միքայել հրեշտակապետը, ով, որպես կանոն, աջ ձեռքում սուր ուներ, ձախ ձեռքում՝ մեղսավորի հոգին խորհրդանշող մարդկային փոքրիկ ֆիգուր: Վերջինս երբեմն պատկերվում է ետևից ծխացող հետք թողնելով, ինչով, թերևս, շեշտվում է հանգուցյալի՝ մեղսավոր լինելու հանգամանքը: Երբեմն հանգուցյալի կողքին պատկերվում են սատանան, չարքեր և այլն, կարող է պատկերվել նաև ժապավեն՝ վրան գրված՝ “Մարդի՛կ, տեսե՛ք պարզված սուրը, իսկ ովքեր որ պիղծ են ու ծույլ՝ հոգեվարքի ձևը” կամ համանման այլ խոսքեր:

Դժվար է ասել՝ ինչ օրինակներից է օգտվել Աստապատցին այս պատկերները ստեղծելիս: Նշենք միայն, որ նոր շրջանի հայ արվեստում հայտնի վաղագույն օրինակը Քյոթահիայում 1719 թ. պատրաստված հախճապակյա ափսեի երեսի պատկերն է (գտնվում է Լոնդոնի Վիկտորիա և Ալբերտ թանգարանում)[5], վերջին օրինակը՝ Կամարիս գյուղի (Կոտայքի մարզ) Ս. Հովհաննես եկեղեցու մուտքի բարավորի բարձրաքանդակը (XIX դ. երկրորդ կես):

Ս. Աստվածածին եկեղեցում որմնանկարի մի հատված է պահպանվել նաև հյուսիսարևելյան մույթի հարավային երեսին, որը ներկայացնում է նույնպիսի նախշազարդեր, ինչպիսիք տեսնում ենք ավագ խորանի վերին գոտում: Մույթի նույն երեսին՝ նախշազարդերից քիչ ներքև, արձանագրության դատարկ տողեր են, որոնք առկա են նաև հարավարևելյան մույթի հյուսիսային երեսին:

Մեղրիի Անապաստանաց վանքի (Մեղրիի վանք) Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու (XVII դ.)[6] ներսը որմնանկարվել է ամենաքիչը երկու անգամ՝ 1745 և 1793 թվականներին: Թե ինչ ծավալով է եկեղեցին որմնանկարվել, փաստացի տեղեկություններ չունենք. ներկայում 1745 թ. շերտից պահպանվել են անհայտ սրբի պատկերն ու ծաղկատերևային զարդամոտիվներն ավագ խորանում, երկու սուրբ ձիավորների պատկերները հարավարևելյան մույթի հյուսիսային և հյուսիսարևելյան մույթի հարավային երեսներին, իսկ 1793 թ. շերտից՝ խորանի հարավակողմյան ու հյուսիսակողմյան որմնամույթերի արևմտյան երեսների Միքայել հրեշտակապետի երկու որմնանկարները (նկ. 3), որոնք, անկասկած, կարող ենք համարել Աստվածատուր քահանայի ձեռքի գործ:

Նկ. 3. Մեղրիի Անապաստանաց վանքի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու

ավագ խորանի հյուսիսակողմյան (ձախից) և հարավակողմյան (աջից)

որմնամույթերի որմնանկարները, 1793 թ. (լուս.՝ 2016 թ.):

Հյուսիսակողմյան որմնանկարում, ինչպես և Կարճևանի եկեղեցու դեպքում, Միքայելը ներկայացված է որպես մարդկանց հոգիները դրախտ ուղեկցող հրեշտակ՝ կանգնած հանգուցյալի վրա, ձեռքին՝ վերջինիս հոգին խորհրդանշող փոքրիկ մարդկային ֆիգուր: Միքայելի զգեստն այստեղ կարմրավուն է, թևերը՝ մոխրագույն: Վերին հատվածում պահպանվել է մաշված արձանագրությունը (մաշվածության պատճառով տեղադրում ենք միայն գրչանկարը).

Վերծանությունը.

ՅԻՇԱՏԱԿԷ ՊԱ[Տ]ԿԵՐՍ ՓՈ / ՔՐ ԹԱՂՑԻ . Տ[Է]Ր ՅՕՀԱ / ՆՆԷՍԻ ՈՐԴ[Ի] ՅՕՀԱՆՆԷՍ / ՎԱՐԴԱՊԷՏ ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ (1793)

Հարավակողմյան որմնանկարում Միքայելը պատկերված է որպես մարդկանց հոգիները կշռող հրեշտակ: Նրա թևերը կարմիր են, լուսապսակն ու զգեստը՝ մոխրականաչավուն՝ ի հակադրություն հյուսիսակողմյան պատկերի: Որմնանկարի ետնախորքը սպիտակ է, ստորին հատվածում՝ շախմատաձև սև ու կարմրավուն վանդակներով: Ստորին հատվածում (հրեշտակի պատկերի ու վանդակավոր հատվածի միջև) պահպանվել է դժվար ընթեռնելի արձանագրություն.

Վերծանությունը.

…. / [Յ]ԻՇԱ[Տ]ԱԿԷ (Պ(ԱՏԿԵՐՍ ՓՈՔ[Ր] ԹԱՂՑԻ / [ՀԱՆ]ԳՈՒՑԵԱԼ Տ[Է]Ր ՅՕՀԱՆՆԷՍԻ ՈՐԴԻ ՅՈՀԱՆՆԷՍ[ԻՆ] / Թ[ՒԻՆ] ՌՄԽԲ (1793)

Նշված երկու որմնանկարներում էլ որպես շրջանակ ծառայում է մոխրաերկնագույն զանգակի (՞), կարմրավուն վարդի, կարմրավուն կակաչի ու տերևների հաջորդական մոտիվներից կազմված եզրագոտին, որը վերին հատվածում պսակվում է ոճավորված կամարով (նկ. 4): Կարճևանում կիրառված ծաղկային պարզ հաջորդականությամբ զարդամոտիվների հետ սրանք Աստապատցու զարդարվեստի հիմնական մոտիվներն են:

Մեղրիի Փոքր թաղի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցում (XVII դ.)[7] առկա են ամենաքիչը երեք շրջանի որմնանկարներ՝ 1700, 1793 և 1866 թթ.: Ի դեմս Աստվածատուր քահանայի գործերի՝ այստեղ կարող ենք նշել չորս որմնանկարներ՝ Պետրոս և Պողոս առաքյալների պատկերներն ավագ խորանի հյուսիսակողմյան ու հարավակողմյան որմնամույթերի արևմտյան երեսներին, Հովհաննես Մկրտչի պատկերն ավագ խորանի հյուսիսային և Ս. Ստեփանոս նախավկայի պատկերն ավագ խորանի հարավային կողմերում: Նշվածներից Պետրոս առաքյալի, Հովհաննես Մկրտչի և Ս. Ստեփանոսի որմնանկարների արձանագրություններում կարդում ենք 1793 թվականը, ձեռագիրն էլ նույնական է նախորդ երկու եկեղեցիների՝ Աստապատցու  որմնանկարների  արձանագրությունների  ձեռագրին:

Նկ. 4. Ծաղկատերևային եզրագոտիների նմուշներ Կարճևանի

Ս. Աստվածածին եկեղեցու (ձախից) և Անապաստանաց վանքի (աջից)

որմնանկարներից, 1793 թ. (լուս.՝ 2017 թ.):

Պետրոսի ու Պողոսի որմնանկարներում որպես շրջանակ է ծառայում զանգակի, վարդի և կակաչի նույն եզրագոտին, ինչ Անապաստանաց վանքում է, Ս. Հովհաննես Մկրտչի ու Ս. Ստեփանոսի որմնանկարներում՝ ծաղկային պարզ հաջորդականությամբ նույն եզրագոտին, ինչ Կարճևանի եկեղեցում է: Մարդկային կերպարների դեպքում, սակայն, դիմանկարների ոճը որոշակիորեն տարբերվում է նկարչի նախորդ գործերից: Հատկանշական է, որ եկեղեցու որմնանկարների՝ 2018 թ. վերականգնման աշխատանքների ժամանակ ավագ խորանի Հովհաննես Մկրտչի պատկերի դեմքի հատվածում արված փորձնական բացվածքի արդյունքում ստորին շերտ ի հայտ եկավ՝ ուրվագծերով վերին (Աստապատցու) շերտին համապատասխան: Կարելի է ենթադրել, որ հին շերտի որմնանկարների մաշված լինելու պատճառով Աստապատցին պարզապես վերանկարել է դրանք՝ դնելով իր արձանագրությունը:

Պետրոս առաքյալը պատկերված է որպես կարճ, սպիտակ մորուքով ծերունի, հագին՝ շագանակագույն թիկնոց և մոխրագույն քիտոն: Աջ ձեռքը պահել է դեպի վեր, իսկ ձախով ինչ որ իր է բռնել (հավանաբար՝ գալարակ): Գլխից աջ ու ձախ նրա անվան տառերն են՝ “[ՊԵ]ՏՐՈՍ”, իսկ նույն բարձրությամբ աջ կողմում՝ մատնության խորհրդանիշ աքաղաղը: Պատկերի վերին հատվածում պահպանվել է նաև սևաներկ արձանագրությունը.

Վերծանությունը.

ՅԻՇԱՏԱԿԷ ՊԱՏԿԵՐՍ ՓՈՔՐ ԹԱՂՑԻ . ԴԱՎԻԹԻ - /

ՈՐԴԻ . ՅԱՐՈՒԹ[ԻՒՆ]ԻՆ .:. ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ (1793) ԻՆ~~~

Պողոս առաքյալը պատկերված է սև մազերով և մորուքով՝ ձեռքին երկարավուն,  կորացած  ծայրով  գավազան:  Ի  տարբերություն Պետրոսի՝ նրա հագին մոխրագույն թիկնոց և շագանակագույն քիտոն է: Ի դեմս արձանագրության՝ այս որմնանկարում առկա են միայն առաքյալի գլխի հատվածում պահպանված մի քանի սևաներկ տառեր՝ “ՊՕՂՈՍ”՝ արված նախորդ արձանագրությունների ձեռագրով: Աստապատցու մասին հուշում են նաև որմնանկարի կարմրավուն և մոխրագույն երանգներն ու եզրագոտին (Պետրոս առաքյալի որմնանկարի նույն եզրագոտին է), այնպես, որ նկարչի ով լինելը որևէ կասկած չի հարուցում:

Նկ. 5. Մեղրիի Փոքր թաղի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու Պողոս և Պետրոս առաքյալների, Հովհաննես Մկրտչի և Ս. Ստեփանոս նախավկայի որմնանկարները, 1793 թ. (լուս.՝ 2017 թ.):

Ավագ խորանում Ս. Հովհաննես Մկրտիչը պատկերված է կանգնած դիրքով՝ աջ ձեռքում բռնած երկարավուն գավազանաձև խաչ, ձախ ձեռքում՝ դժվար նշմարվող կլորավուն մի իր (հավանաբար՝ թաս)[8]: Վերին հատվածում մաշված սևաներկ արձանագրությունն է.

Վերծանությունը.

ՅԻՇԱՏԱԿԷ ՊԱՏԿԵՐՍ ՓՈ[ՔՐ ԹԱՂՑԻ] ... / ... ԱԿԻՆ և ԻՒՐ ԿՈՂԱԿԻՑ ... / ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ (1793) ԻՆ

Հանդիպակաց կողմում պատկերված է Ս. Ստեփանոս նախավկան՝ անմորուս, երկար մազերով երիտասարդի տեսքով, հագին՝ ծաղկապատ սարկավագական զգեստ, ձախ ձեռքին՝ բուրվառ: Վերին հատվածում պահպանվել է սևաներկ արձանագրությունը.

Վերծանությունը.

ՅԻՇԱՏԱԿԷ ՊԱՏԿԵՐՍ ՓՈՔՐ ԹԱՂՑԻ . ՀԱՆԳՈՒՑԵԱԼ ՎԱԴԻՆ /

և ԿՈՂԱԿԻՑ ՍԻՐԻՆ : ԹՒ[ԻՆ] ՌՄԽԲ (1793) ԻՆ ჻

Մեղրիի Մեծ թաղի Ս. Աստվածածին եկեղեցում (XVII դ.)[9] ևս առկա են ամենաքիչը երեք շրջանի որմնանկարներ, այս դեպքում՝ 1745, 1790-ական և 1844–1848 թվականների: 1790-ական թվականով ենք թվագրել, Աստվածատուր քահանային ենք վերագրել ավագ խորանի հարավային կողմում նկարված Միքայել հրեշտակապետի պատկերը՝ շատ նման Միքայելի՝ կշեռքը ձեռքին նախորդ տարբերակներին, ինչպես նաև հյուսիսարևելյան մույթի հարավային երեսի Ս. Գևորգի որմնանկարը, որը, կարելի է ասել, Կարճևանի եկեղեցու համապատասխան որմնանկարի կրկնօրինակն է (նկ. 6): Վերջին դեպքում միակ տարբերությունը Կարճևանի եկեղեցու որմնանկարից կարելի է համարել այն, որ եթե այնտեղ Ս. Գևորգը խոցում էր չորեքթաթ դիրքով կանգնած հրեշին, ապա այստեղ այդ հրեշը ընկած է մեջքի վրա՝ թաթերը վեր թափահարելով: Նկատելի է նաև, որ պատկերը վերանկարված է. ավելացվել են աջ կողմի կարմրազգեստ փոքրիկ մարդկային ֆիգուրը (փրկված արքայադուստրն է), վերին աջ անկյունում ամպերի միջից երևացող Աստծո Աջը, ետնախորքն էլ ներկվել է մոխրականաչավուն գույնով, ինչպես եկեղեցու՝ 1844–1848 թթ. որմնանկարների զգալի մասում: Ստորին հատվածում արձանագրություն է պահպանվել, որի թվականի հատվածը, ցավոք, ներկայում անընթեռնելի է.

Վերծանությունը.

[ՅԻ]ՇԱՏԱԿԷ . ՊԱՏԿԵՐՍ գ ՄԵՂՐԷՑԻ ՂԶԼԻ ՈՐԴ[Ի] /

...ԻՐԻ...ԻՆ [Վ] ԻՒՐ ԵՂԲԱ[ՅՐ] ՄԿՐԴՉԻՆ ԹՒ[ԻՆ] ՌՄ...

Նկ. 6. Մեղրիի Մեծ թաղի Ս. Աստվածածին եկեղեցու Միքայել հրեշտակապետի, Ս. Գևորգի և Ս. Մինասի որմնանկարները, 1790-ական թթ. (լուս.՝ 2017 թ.):

Արձանագրությունն ակնհայտորեն գրված է Աստապատցու կողմից: Դա են փաստում թե՛ ձեռագրի նույնությունը, թե՛ արձանագրության “ԹՒ[ԻՆ] ՌՄ” հատվածը. եկեղեցու որմնանկարների հին՝ 1745 թ. շերտի դեպքում թվականը պետք է սկսվեր ՌՃ-ով, իսկ 1844–1848 թթ. որմնանկարներում նշվում է կամ “ԹՎ”, կամ “ԹՎՆ”:

Հարկ է հիշատակել ևս մեկ որմնանկար՝ եկեղեցու հարավարևելյան մույթի հյուսիսային երեսի Ս. Մինասի պատկերը, որը բավական նման է Ս. Գևորգի պատկերին: Ս. Մինասը պատկերված է ծառս եղող ձին հեծած, ձեռքին՝ ծածանվող կարմիր դրոշ: Վերին հատվածում սևաներկ տառերով “Ս[ՈՒՐ]Բ ՄԻՆԱՍ” գրությունն է: Ձին գույնից բացի մնացյալ բոլոր մանրամասներով խիստ նման է Ս. Գևորգի ձիուն: Միմյանց բավական նման են նաև Ս. Գևորգի ու Ս. Մինասի զրահները: Ինչպես Ս. Գևորգի պատկերի դեպքում, այստեղ ևս նկատելի են հետագա միջամտությունների հետքերը, մասնավորապես վերին ձախ անկյունում պատկերված Աստծո Աջը, մոխրականաչավուն ետնախորքը և այլն: Ավելին, այս դեպքում ստորին հատվածում տեսնում ենք արդեն վերանկարողի՝ 1846 թ. սևաներկ արձանագրությունը (ՅԻՇ[Ա]Տ[Ա]ԿԷ ՊԱՏԿԵ[Ր]Ս ՂԶԻԼԱՑ ՀԱ / ՄԲԱՐՁՈՒՄԻ ՈՐԴ[Ի] ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԻՆ ԹՎ[ԻՆ] ՌՄՂԵ), ինչը, սակայն, չի նշանակում, որ որմնանկարը 1846 թ. գործ է[10]: Ամենայն հավանականությամբ, կարող ենք ասել, որ սա ևս Աստվածատուր քահանայի գործերից է՝ “յուրացված” 1840-ական թվականների որմնանկարների հեղինակի կողմից:

Ահա այսպիսի պատկեր է ներկայացնում Աստվածատուր Աստապատցու ժառանգության՝ մեզ հայտնի բաժինը: Նրա գործերի ամբողջական պատկերը, անկասկած, վերը նշվածից բավական մեծ է եղել. նկարչի աշխատանքներից պետք է փնտրել առաջին հերթին իր հայրենի Աստապատ քաղաքում (Նախճավան գավառ) և շրջակայքում: Աստապատում, օրինակ, որմնանկարված են եղել Ս. Ստեփանոս (Կարմիր վանք) և Ս. Վարդան եկեղեցիները, որոնք այժմ ոչնչացված են: Ս. Վարդան եկեղեցու որմնանկարները պատկերող լուսանկարներ, ցավոք, չեն պահպանվել[11]: Ս. Ստեփանոս եկեղեցուց որոշ լուսանկարներ պահպանվել են, սակայն դրանցով հնարավոր չէ որևէ համեմատություն անել՝ հեղինակին պարզելու համար[12]: Ըստ Ա. Այվազյանի՝ եկեղեցում եղել են երկու շերտի որմնանկարներ՝ արված Հակոբ ու Հարություն Հովնաթանյանների կողմից XVIII դ. առաջին կեսին և Հակոբ Տեր-Աբրահամյանի կողմից՝ 1859–1860 թթ.: Լուսանկարներում նշմարվող որոշ ծաղկատերևային զարդագոտիներ նման են Մեղրիի Մեծ թաղի Ս. Աստվածածին եկեղեցու որոշ որմնանկարների եզրագոտիներին, սակայն որևէ հիմք չկա ենթադրելու, որ դրանք կարող են Աստապատցու գործերը լինել: Նախիջևանի մյուս եկեղեցիների որմնանկարները պատկերող լուսանկարներից ևս դժվար է որոշակի համեմատականներ անցկացնել: Ուստի առայժմ կարելի է սահմանափակվել վերը նշվածով՝ հույս ունենալով, որ նորանոր նյութերը հնարավորություն կտան առավել ամբողջական ներկայացնել աստապատցի Աստվածատուր քահանայի թողած ժառանգության պատկերը:

Ավետիս Ավետիսյան – “Որմնանկարների վերականգնման գիտահետազոտական կենտրոն” ՍՊԸ-ի արվեստաբան: Գիտական հետաքրքրությունները՝ XVII–XVIII դդ. հայ որմնանկարչություն և հարակից թեմաներ: 3 գիտական հոդվածի հեղինակ է: Avetisyan1918@gmail.com

REFERENCES

A. Ayvazyan. Naxijevani vo’rmnankarch’akan arvestə, Ye’rev’an, 1998 (in Armenian).

A. Ayvazyan. Qyot’ahiahay haxc’’apakegorc’ut’yan mi karev’or havaqac’o, Ye’rev’an, 2014 (in Armenian).

A. Ter-Markarov. Monastyr‘ “Karmir-vank”.– Sbornik materialov dlja opisanija mestnostej i plemen Kavkaza, vyp. 27, Tiflis, 1900 (in Russian).

H. Vo’skean. Vaspurakan-Vani vanqerə, B mas, Vienna, 1942 (in Armenian).

J. Hall. Dictionary of Subjects and Symbols in Art. New York, 1974.

M. Hasrat’yan. Syuniqi XVII–XVIII dareri c’’artarapetakan hamalirnerə, Ye’rev’an, 1973 (in Armenian).

M. Hasrat’yan. Megh’ru sh’rjani hush’ardz’annerə, Ye’rev’an, 1987 (in Armenian).

M. P’ap’azeanc. Hnut’yunq vanoreic. ch’orrord girq. Gogh’t’an gavar’, Vagh’arsh’apat, 1891 (in Armenian).

V. Harut’yunyan. Haykakan c’’artarapetut’yan patmut’yun, Ye’rev’an, 1992 (in Armenian).

Ye’. Lalaye’an. Naxijev’ani vo’stikanakan sh’rjan kam Naxc’’avan.– «Azgagrakan handes», girq XV, T’iflis, 1907 (in Armenian).

АСТВАЦАТУР АСТАПАТЦИ - НОВОЕ ИМЯ В АРМЯНСКОЙ НАСТЕННОЙ ЖИВОПИСИ XVIII ВЕКА

АВЕТИС АВЕТИСЯН

Резюме

Ключевые слова: армянская настенная живопись, Аствацатур Астапатци, Мегри, Карчеван.

Имя художника и священника Аствацатура Астапатци (Астапатский) неизвестно в истории армянский настенной живописи. Его росписи находятся в четырех церквях Сюникской области, в одной из которых – в церкви Св. Богородицы села Карчеван – сохранилось также имя художника, а некоторые росписи трех других (церкви Св. Иоанна Крестителя монастыря Анапастанац, Св. Иоанна Крестителя Малого квартала и Св. Богородицы Большого квартала г. Мегри) можно уверенно приписать ему. Большая часть этих росписей датирована 1793 годом.

В карчеванской церкви сохранились два изображения архангела Михаила по бокам от главного алтаря, а в самом алтаре – изображения Св. Георга, Саркиса и некоторые растительные орнаменты. В монастыре Анапастанац из работ Астапатци ныне сохранились только два изображения архангела Михаила, опять по бокам от главного алтаря. В церкви Св. Иоанна Крестителя Малого квартала г. Мегри Астапатци сделал четыре росписи: это изображения апостолов Петра и Павла по бокам от главного алтаря, а в самом алтаре изображения Св. Иоанна Крестителя и Стефана первомученика. Наконец, в церкви Св. Богородицы Большого квартала г. Мегри работы Астапатци представлены в изображениях архангела Михаила в главном алтаре, Св. Георга на северо-восточном пилоне и Св. Минаса на южно-восточном пилоне. Две последние росписи были перерисованы позднее, в 1840-х годах.

Пока относительно наследия Аствацатура Астапатци можно говорить о вышеупомянутых росписях. В дальнейшем не исключена находка других росписей или материалов, что позволит в более широком аспекте представить деятельность художника.

Аветис Аветисян – аспирант отдела изобразительного искусства Института искусств НАН РА, искусствовед ООО «Научно-исследовательский центр реставрации росписей». Научные интересы: армянская настенная живопись XVII–XVIII вв. и примыкающие темы Автор 3 научных статей. Avetisyan1918@gmail.com

ASTVATSATUR ASTAPATSI - A NEW NAME IN 18TH CENTURY

ARMENIAN MURAL PAINTING

AVETIS AVETISYAN

Summary

Key words: Armenian mural painting, Astvatsatur Astapatsi, Meghri, Karchevan.

The name of the artist and clergyman Astvatsatur Astapatsi (of Astapat) is unknown in the history of Armenian mural painting. His murals can be found in four churches in Syunik province. One of the murals in the Church of Holy Mother in the village of Karchevan has the artist’s name on it, and several murals in other churches (St. John the Baptist Church in Anapastanats Monastery, St. John the Baptist Church in the Small quarter and Holy Mother of God Church in the Big quarter of Meghri) can confidently be attributed to him. Most of these murals are dated 1793.

In Karchevan church, there are two images of Archangel Michael preserved on either side of the main altar, and images of St. George and St. Sarkis and some floral ornaments on the altar itself. In Anapastanats monastery only two of Astapatsi’s works have survived – two images of Archangel Michael, also on the sides of the main altar. In St. John the Baptist church in the Small quarter of Meghri, Astapatsi painted four murals – the images of apostles Peter and Paul on the sides of the main altar and St. John the Baptist and Stephen the First Martyr on the altar itself. Finally, Holy Mother of God Church in the Big quarter of Meghri has an image of Archangel Michael on the main altar, St. George on the north-east pillar and St. Minas (Menas) on the south-east pillar. The last two murals were repainted later, in the 1840s.

So far, only the above mentioned murals can be considered a legacy of Astapatsi, but in the future it cannot be excluded the possible discovery of other murals or materials which will enable presenting the activity of the artist in a broader aspect.

Avetis Avetisyan – PhD student at the Department of the Applied Art at the NAS RA Institute of Art, art historian at the “Research Center for Restoration of Mural Paintings” Ltd. Scientific interests: the XVII–XVIII cc. Armenian mural painting and related topics. Author of 3 scientific articles. Avetisyan1918@gmail.com.

Notes

[←1]

* Ընդունվել է տպագրության 24. V. 2019 թ.: ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի կերպարվեստի բաժնի ասպիրանտ: Հոդվածը տպագրության է երաշխավորել գիտական ղեկավար, արվ. դոկտ. Իրինա Դրամբյանը (21. V. 2019 թ.):

[←2]

Բոլոր լուսանկարներն ու գրչանկարները մերն են:

[←3]

Արձանագրությունները հրապարակվում են առաջին անգամ:

[←4]

J. Hall. Dictionary of Subjects and Symbols in Art. New York, 1974, p. 208.

[←5]

Ա. Այվազյան. Քյոթահիահայ հախճապակեգործության մի կարևոր հավաքածո, Երևան, 2014, նկ. 107:

[←6]

Վանքի ճարտարապետության մասին տե՛ս Մ. Հասրաթյան. Սյունիքի XVII–XVIII դարերի ճարտարապետական համալիրները, Երևան, 1973, էջ 83–86, նույնի՝ Մեղրու շրջանի հուշարձանները, Երևան, 1987, էջ 9–11, Վ. Հարությունյան. Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, 1992, էջ 396:

[←7]

Եկեղեցու ճարտարապետության մասին տե՛ս Մ. Հասրաթյան. Մեղրու շրջանի հուշարձանները, էջ 14:

[←8]

Թասը Հովհաննես Մկրտչի ընդունված պատկերագրության հիմնական ատրիբուտներից է, որը որպես կանոն պատկերվում է նրա ձախ ձեռքում: Վրան կարող են պատկերվել Հովհաննեսի կտրված գլուխը (ի նշան նրա մահապատժի), մանուկ Հիսուսը կամ գառնուկը:

[←9]

Եկեղեցու ճարտարապետության մասին՝ տե՛ս Մ. Հասրաթյան. Սյունիքի XVII–XVIII դարերի ճարտարապետական համալիրները, էջ 85–89, նույնի՝ Մեղրու շրջանի հուշարձանները, էջ 10–13, Վ. Հարությունյան. նշվ. աշխ., էջ 396:

[←10]

Նոր շրջանի հայկական որմնանկարներում հանդիպում ենք դեպքերի, երբ նկարիչը, վերանկարելով որևէ որմնանկար, ավելացրել է իր արձանագրությունը: Նմանօրինակ դեպքերից էին նաև, ինչպես տեսանք, Աստվածատուր քահանայի՝ Փոքր թաղի եկեղեցու որմնանկարները:

[←11]

Բովանդակային մասով հայտնի է միայն, որ չորս առագաստներին պատկերված են եղել չորս ավետարանիչները (Ե. Լալայեան. Նախիջեւանի ոստիկանական շրջան կամ Նախճաւան.– “Ազգագրական հանդէս”, գիրք XV, Թիֆլիս, 1907, էջ 147, Հ. Ոսկեան. Վասպուրական–Վանի վանքերը, Բ մաս, Վիեննա, 1942, էջ 504–505, Ա. Այվազյան. Նախիջևանի որմնանկարչական արվեստը, Երևան, 1998, էջ 50):

[←12]

Եկեղեցու գմբեթին պատկերված են եղել ութ սրբերի, առագաստներին՝ չորս ավետարանիչների պատկերները: Խորանում, մույթերին և երկայնական որմերին եղել են նաև այլ սրբապատկերներ ու սյուժետային տեսարաններ (Մ. Փափազեանց. Հնութիւնք վանօրէից. չորրորդ գիրք. Գողթան գաւառ, Վաղարշապատ, 1891, էջ 5, Ե. Լալայեան. նշվ. աշխ., էջ 152–153, А. Тер-Маркаров. Монастырь “Кармир-ванк”.– Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа, вып. 27. Тифлис, 1900, с. 57; Ա. Այվազյան. Նախիջևանի որմնանկարչական արվեստը, էջ 42, 48):

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11

←12