ՂԱՐԱԲԱՂԻ (ԱՐՑԱԽԻ) ԲԱՐԲԱՌԻ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ

ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԱՎՐԵՆՏԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Բանալի բառեր՝ Ղարաբաղի բարբառ, հնդեվրոպական արմատ, գրաբար, ստուգաբանություն, բառիմաստ, բառաձև, ածանց, հնչյունափոխություն, համակարգ:

Հայերենի բարբառներում առկա են տարաբնույթ հնաբանություններ: Ակադեմիկոս Գ. Ջահուկյանը հնաբանությունները քննել է որպես համակարգ՝ հնարավորինս նյութի ամբողջական ներկայացմամբ և տարբեր բնույթի դասակարգումներով: Նշենք այդ դասակարգումներից մի քանիսը.

– գրաբարից տարբեր հնչյունական կերպարանք,

– գրաբարից տարբեր կազմություն,

– գրաբարի բառիմաստից տարբեր՝ դրան զուգահեռ կամ դրանից հին բառիմաստ,

– գրաբարում չվկայված հնդեվրոպական արմատներ կամ արմատական ձևեր[1]:

Հնաբանություններում ներառված են Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառում վկայված մի քանի տասնյակ բառեր, որոնք հնդեվրոպական ծագումով՝ բնիկ հայերեն բառեր են: Հոդվածում քննվող բառերը չկան Գ. Ջահուկյանի աշխատության մեջ:

1. Դօն

Բառը գործածվում է մըթկէն դօնը ըղնէլ, մըթկէն դօնը քըցիլ կապակցությունների մեջ: Այսինքն՝ “մտքերի մեջ խորասուզվել, մտքերի խորքն ընկնել”:

Դօն բառի առաջին և միակ ստուգաբանությունն Ալ. Մարգարյանինն է: Ըստ լեզվաբանի՝ դօն‑ը տուն բառն է, և “մտքէն տօնը ընկնել դարձվածում... տ‑ն հաջորդելով ն ձայնորդին տվել է դ և առաջ բերել մըտքէն դօնը//մըթքէն դօնը”[2]:

Այս բացատրությունն առարկելի է, որովհետև՝ ա) կապակցության հնչաշղթայում կա դադար, որը խոչընդոտում է նշված հնչյունափոխությանը, բ) Ղարաբաղի բարբառում ոչ մի դեպքում տուն‑ը դօն չի դառնում:

Համոզիչ չեն նաև տուն և դօն բառերի մեջ իմաստային-իմաստաբանական կապ տեսնելու հեղինակի փաստարկները, որոնց չենք անդրադառնում:

Դօն‑ը իմաստային, ինչպես կտեսնենք, նաև բառաձևային առնչություն ունի հայերեն անդունդ “խորք, հատակ” բառի հետ: Ան‑ը նախածանց է, արմատն է *դունդ, որն առանձին ավանդված չէ:

Ըստ Հր. Աճառյանի՝ դունդ ծագում է հ.-ե. *bhundhos‑ից “խորք, հատակ”: Նկատելով, որ հ.-ե. *bhundhos հայերենում պետք է լիներ *անբունդ՝ նա ենթադրում է նախալեզվի *bhundhos‑ի *dhubnos հոմանիշը՝ չբացառելով նաև դրափոխության գործոնը[3]:

Գ. Ջահուկյանը ենթադրում է *bhudho “գետին, հատակ” (*bh>*dh առնմանությամբ)՝ համեմատելով ռուս. без-дна “ան-դունդ”‑ի հետ[4]:

Սլավոնական լեզուներում բառի տարբեր ձևերը ծագում են նախասլավոնական dъno/dъбno, *bъdno‑ից[5]: Այսինքն՝ նույն հ.-ե. արմատից, ինչպես հայերենի ան-դունդ և բարբառային դօն‑ը:

Բարբառային դօն‑ը բառաձևի առումով ակնհայտ նմանություն ունի սլավոնական լեզուների հետ: Չպետք է կարծել, սակայն, որ այն փոխառվել է սլավոնական լեզուներից:

Ինչ վերաբերում է բառամիջի ձայնավորների անհամապատասխանությանը (գրաբարում՝ ու, բարբառում՝ օ), ապա այդ հնչյունափոխությունը հին և օրինաչափ երևույթ է. հմմտ. թուր-թօր, ծունկն-ծօյնը, շուն-շօն, իսկ որոշ դեպքերում էլ օ‑ն, թերևս, հ.-ե. օ‑ն է, ինչպես *dom-տուն-տօն:

2. Ըռըշկէտան/ռըշկէտան “զգեստի վրայից կապելու շոր, գոգնոց”

Բառի առաջին բաղադրիչը՝ ըռըշ(կ) գրաբարյան առաջք բառն է (ՀԱԲ‑ում առաջք‑ն առանձին գլխաբառ է):

Բառաբարդման և ածանցման դեպքում բարբառում շեշտափոխության պատճառով բառասկզբի ա‑ն արտասանվում է ը. արյունոտ-ըռնօտ, արեւ-ըրէվավ “արև եղած ժամանակ”, արածել-ըրածէլ, արկաթ-ըրկաթէ “երկաթյա”, արջավորս-ըրչավէրս ... և այլն:

Ըռըշկէտան‑ի հոմանիշն Ագուլիսի բարբառում ըռըշկապէ է[6]: Բարբառային այս զուգահեռը, և, հատկապես, գրաբարյան սամետի բառի՝ Հր. Աճառյանի ստուգաբանությունն օգնում է ըռըշկէտան‑ի տ բաղադրիչի էության պարզաբանմանը:

Գրաբարյան սամետի‑ն “սամու կապը”, ըստ Աճառյանի, կազմված է սամի-ա-տի բաղադրիչներից: - Տի‑ն առանձին անգործածական է և մի քանի բաղադրություններում ունի “կապ” իմաստը. հմմտ. բարբառային ռոտեն “համետին կապված կաշե փոկ”, վզտա “տավարը մսուրին կապելու փոկ”: Այդ ձևույթն է նաև Ղարաբաղի բարբառի տըրխատան բառում[7] (ՀԱԲ, հ. IV, 1979, էջ 403): Այսինքն՝ բառի “կապել” իմաստը արտահայտում է -տի-ն, *ըռըշկետիան> ըռըշկետան:

Հավելենք, որ - տի “կապ” բնիկ հայերեն է՝ հ.-ե. d´ “կապել” արմատից (ՀԱԲ, հ. IV, էջ 403): Առաջ բառի առ և աջ բաղադրիչները նույնպես հ.-ե. ծագում ունեն:

3. Թօքի “աներես, պնդերես”

Բառի աղերսը գրաբարյան տոկալ‑ի տոկ արմատի հետ թեև հնչյունափոխական առումով հնարավոր է, սակայն բառիմաստի տեսանկյունից մերժելի է: “Նոր բառգիրք հայկազյան լեզվի” տոկալ‑ը մեկնում է “յերկարել, ժուժել, համբերել, բաւել…”[8]: Արդի հայերենում նույնպես տոկալ‑ը “աներես, պնդերես” իմաստը չունի, այլ՝ 1. ”Որևէ բանի դիմանալ”, 2. ”Որևէ դժվարություն, դժբախտություն դիմացկունությամբ կրել՝ տանել”, 3. ”Չընկրկել, չնահանջել”:

Թօքի բառի արմատը գրաբարյան թոքն է “շնչառական օրգան”, իսկ ի‑ն՝ ածականակերտ ածանց է. հմմտ. բրբռ. դօնգի “ապուշ, բթամիտ”, փընթի “թափթփված”:

Հայերենում, այդ թվում և գրաբարում ու բարբառումներում, մարմնի մաս ցույց տվող մի շարք բառեր (արմատներ) վերջածանցավոր կազմություններում ունեն ածականական, մակբայական, այսինքն՝ հատկանշանիշ իմաստներ. գրբ. ձեռական “արհեստական”, մատն-մատնիչ, սիրտ-սրտագին, սրտեայ “քաջ, արի”, գլուխ-գլխավոր: Ղարաբաղի բարբառում կօխկ/կօխք “կող”‑ից՝ կօխկինա/ կօխքինա “համառ”:

Գ. Ջահուկյանը ենթադրում է թոք‑ի բնիկ հ.-ե. ծագումը *touok- կամ *teu- “ուռչել” արմատից (ՋՀՍԲ, էջ 276):

4. Լալուշ

Երեխաների կռիվ՝ աղմուկ-աղաղակ, լալուշ անել “վիճել, աղմուկ-աղաղակ բարձրացնել” (ՂԲԲ, էջ 235):

Բառի կապը լալ “համր”‑ի հետ մերժելի է: Վերջինս փոխառություն է պարսկերենից, որը բարբառում գործառում է լալէգ ձևով: Լալ “համր”‑ը գրաբարի բառարաններում վկայված չէ, իսկ միջին հայերենի բառարանը վկայում է մեկ օրինակ՝ Բառգիրք հայոցից[9]:

Լալուշ “աղմուկ-աղաղակ, վեճ”‑ի կապը լալ “համր”‑ի հետ առնչելը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե -ուշ ձևույթը ժխտական իմաստ ունենար: Ուրեմն՝ լալուշ բառի ծագման հարցում պետք է փնտրել այլ զուգահեռ:

Այդպիսի զուգահեռ է հունարեն ã‑ն, որն ունի “իզուր խոսել, պատմել”, “շատախոսել”, նաև՝ “անհոդաբաշխ ձայներ արձակել, բառաչել” իմաստները: Հունարենում արմատով կան մի շարք կազմություններ՝ “խոսել, վիճել” իմաստային նրբերանգներով[10]:

Բարբառում լալ արմատի հին հունարենից անմիջական փոխառություն համարելը քիչ հավանական է, ուրեմն՝ մնում է ենթադրել, որ հնդեվրոպական ծագումով նույն արմատը պահել են հունարենը և հայերենը՝ Արցախի տարածքային տարբերակում: ‑Ուշ ածանցով բարբառում կան այլ կազմություններ ևս. մունթ(ը)ռուշ “քիթ ու մռութը կախել”, փըրթուշ “բրդուճ”, նանուշ “անճարակ”, լամփուշ “հաստ ու կոպիտ”:

Եթե ‑ուշ ածանցը կապ ունի գրաբարյան -ուչ‑ի հետ, ապա վերջինս էլ հնդեվրոպական ծագում ունի[11]:

5. Ì³;Ùë “ծնոտ”

Բարբառում կա և Í³;ÙëÁ կախ/կօտրած “լուռումունջ նստող, դանդաղ՝ ծանր-ծանր խոսող” (ՂԲԲ, էջ 297): Բարբառային բառի գրաբարյան հոմանիշն է ծամելի(ք)‑ը՝ վկայված V դարից: Վերջինս ՆՀԲ-ն մեկնում է “… քունք և ծնօտ ... որ է միջոց կամ գործի ծամելոյ կենդանւոյն զկերակուրս” (ՆՀԲ, հ. I, էջ 1004):

Ծամ արմատը գրաբարում առանձին անգործածական է և հանդիպում է միայն ծամելի կամ ծամելիք, անծամ, մեղմածամ բառերում (ՀԱԲ, հ. II, 1973, էջ 441):

Ստուգաբանական բառարաններում բառը համարվում է բնիկ հայերեն՝ հնդեվրոպական *ģmbh-gembh (ՀԱԲ, հ. II, էջ 441, ՋՀՍԲ, էջ 358): Բարբառային ձևն ավելի հին և հարազատ է հ.-ե. համապատասխանակին, քան գրաբարյան ծամելի, ծամելիք‑ը:

Հնարավոր է բարբառում (գուցե և գրաբարում) նախնական *ծամք ձևը, որը, սակայն, ավանդված չէ:

6. Կըլտի/կիլտի “թոթովախոս, թլվատ”

Բառը վկայված է միայն Ղարաբաղի բարբառում[12]:

ՀԱԲ‑ում գել “ոլորած, պիրկ, ծուռ” բառահոդվածում մի շարք բառերի հետ նշվում է և գելակի “գալարվելով, կծկվելով, շեղակի” բառը: Իսկ գել արմատը համարվում բնիկ հնդեվրոպական velu‑ից՝ տարբեր լեզուներից նշելով այդ արմատով բառեր, որոնց շարքում, սակայն, լեզվական արատ ցույց տվող բառ չկա:

ՆՀԲ‑ում գելակի‑ն վկայված չէ: ՀԱԲ‑ում Աճառյանը հղում է Ջախջախյանի բառարանը: Վերջինս բնագրային օրինակներ չունի, բնականաբար, հնարավոր չէ պարզել, թե ինչ համատեքստում է այն գործածվել:

Մեզ հաջողվել է գտնել գելակի մի վկայություն, որտեղ այն ունի “թլվատ” իմաստը: X դ. հեղինակ Անանիա Մոկացին “Պատճառ յաղագս զԽոսրով նզովելոյն զԱնձեւացւոց եպիսկոպոսն” աշխատության մեջ գրում է. “... յարեաւ ոմն յեպիսկոպոսաց մերոց Խոսրով անուն ... այր համեստ և գիտնաւոր … սկսաւ նախ զբարբառն գելակի արձակել՝ ըստ յունարէն լեզուոյն, զկիրակէն կիւռիակէ կոչել և զԵրուսաղէմ՝ Եռուսաղէմ և որ սոցին նման է”[13] (ընդգծումը մերն է. – Լ. Հ.):

Գրաբարյան գելակի բառի արմատն է գել‑ը, իսկ ‑ակի-ն ածականակերտ-մակբայակերտ ածանց է: Բառակազմական նույն կաղապարն է բարբառի կըլտի բառում:

Հ.-ե. ծագում ունեցող բառերում գրաբարյան բառերի ձայնեղները բարբառում, հատկապես բառասկզբի դիրքում, խլանում են. հմմտ. բան-պէն, բեռն-պէռնը, գայլ-Ïá;õÉ, դուռնը-տօռնը, ձուկն-ծուկուն և այլն:

Մի խոսքով, հ.-ե. *vel‑(*uel-), գրաբար՝ գել, բարբառային՝ կըլ/կիլ նույնիմաստ արմատներ են: Ինչ վերաբերում է բարբառում արմատի ձայնավորի փոփոխությանը, այն, թերևս, կարելի է դիտել որպես ձայնդարձի կամ ե>ի, նաև ե>ը գործուն հնչյունափոխության արտահայտություն. հմմտ. բերել–պիրիլ, բարեկամ–պարիկամ, երեք–իրէք, ձեւել–ծիվիլ, մեծանալ–մըծանալ, դեղնուց–տըղնօց...

Ինչպես նշել ենք, գելակի բառում ‑ակի‑ն հատկանշանիշ ածանց է, իսկ բարբառային ձևում հատկանշանիշ է ‑տի ձևույթը. հմմտ. պօպօզ-պուպուզտի:

Գրաբարյան գելակի‑ի և բարբառային կըլտի/կիլտի բառիմաստային և բառակազմական ընդհանրությունն ակնհայտ է:

Ստուգաբանական բառարանների հ.-ե. *uel‑ հայերեն գել կապն անժխտելի է, բայց չի բացահայտվում գելակի‑ի ճշգրիտ բառիմաստը, այսինքն՝ որոշ բառերում ր‑ի սխալ արտասանությունը:

Հավելենք, որ մի շարք օտար լեզուներում կան ր‑ի և ռ‑ի ոչ ճիշտ արտասանությանը վերաբերող բառեր (տերմիններ). ինչպես՝ ռուս. картавый, картавить “ր‑ի սխալ արտասանություն”[14], ֆրանսերեն՝ grasseyer “r‑ի քմալեզվային, ոչ թրթռուն արտասանություն”[15]:

ЭТИМОЛОГИЯ НЕКОТОРЫХ  СЛОВ  КАРАБАХСКОГО

(АРЦАХСКОГО) ДИАЛЕКТА

ЛАВРЕНТИЙ ОГАНЕСЯН

Резюме

Ключевые слова: карабахский диалект, индоевропейский корень, древнеармянский язык, этимология, значение слова, словоформа, аффикс, словарь, чередование звуков, система

Рассматриваемые слова карабахского (арцахского) диалекта имеют индоевропейское происхождение.

Дон «дно, глубь» – и.-е. *bhudh-no/ bhundho, др. арм. «ан-дунд», праслав. «*дъбно», русск. укр. «дно». Диалектный дон не следует считать заимствованием из славянских языков, потому что и.-е. корень присутствует в древнеармянском языке.

Ырышкетан «передник»: все компоненты – араджк, суффикс -ан, т<ти и.-е. *d´ «завязать», и.-е. происхождения.

Токи «нахальный»: арм. «ток», «легкиe» + суффикс - и. В армянском соматические корни с суффиксами имеют атрибутивное значение.

Лалуш «спор, шум и гам» – ср. др. греч. ©± «болтать».

Цамс «челюсть» – и.-е. *gmbh-gembh.

Кылти «картавый» – и.-е. *uelu- *uel «кривой», др. арм. «гелаки»: др. арм. словоформа имеет суффикс - акi, диалектая форма - ти.

THE ETYMOLOGY OF SOME WORDS OF KARABAKH

(ARTSAKH) DIALECT

LAVRENTI HOVHANNISYAN

Summary

Key words: Karabakh dialect, Indo-European root, Old Armenian, etymology, word meaning. word-forms, affix, dictionary, sound-change, system

The considered words of Karabakh dialect have Indo-European origin.

Don “bottom, depth” comes from IE *bhudh-no/bhundho, in Old Armenian – an-dund “abyss”. The same IE root exists also in Slavonic languages: preslav.*dəbno, russ. dno, yukr. dno. Dialectal don is not a Slavic borrowing, because the same root exists in Old Armenian.

əÏəíketan “apron”. The all components of this word (araj(k),-an are of IE origin. t<ti comes from IE * d´ “bind”.

tcokci “shameless”  comes from Arm. tcokc “lung” + suffix i. In Armenian the words denoting the part of body with any suffix, have a meaning of attribute.

Lalush means “quarrel”. compare greek ©± with the same meaning.

Tsams  “jaw, chin” comes from the IE root *gmbh-gembh.

Kñlti/kilti “stammering”. Comes from IE *uelu- *uel “crooked, twisted”. The Old Armenian gelaki derives from the same IE root. Old Armenian has the suffix –aki, in Karabakh dialect the suffix is –ti.

Notes

[←1]

* Ընդունվել է տպագրության 14. XII. 2018 թ.:

Գ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972, էջ 278–330:

[←2]

Ալ. Մարգարյան. Ստուգաբանություններ, Երևան, 2015, էջ 94:

[←3]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան (այսուհետև՝ ՀԱԲ), հ. I, Երևան, 1971, էջ 190:

[←4]

Գ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան (այսուհետև՝ ՋՀՍԲ), Երևան, 2010, էջ 55:

[←5]

М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка, т. I. М., 1986, с. 59.

[←6]

Տե՛ս Մ. Զաքարյան. Ագուլիսի բարբառը, Երևան, 2008, էջ 106:

[←7]

Բառիմաստը տե՛ս Ա. Սարգսյան. Ղարաբաղի բարբառի բառարան (այսուհետև՝ ՂԲԲ), Երևան, 2013, էջ 733:

[←8]

Նոր բառգիրք հայկազյան լեզվի (այսուհետև՝ ՆՀԲ), Վենետիկ, հ. I, 1836, հ. II, 1837:

[←9]

Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան. Միջին հայերեն բառարան, Երևան, 2009, էջ 281:

[←10]

Տե՛ս И. Х. Дворецкий. Древнегреческо-русский словарь, т. I. М., 1958, с. 1009.

[←11]

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան. Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը.– Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, պր. 2, Երևան, 1998, էջ 27:

[←12]

Տե՛ս Հր. Աճառեան. Հայերէն գավառական բառարան, Թիֆլիս, 1913, էջ 569, Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Գ, Երևան, 2004, էջ 92:

[←13]

Գ. Տեր-Մկրտչյան. Հայագիտական ուսումնասիրություններ, գիրք Բ, Ս. Էջմիածին, 1998, էջ 126, նաև՝ Մատենագիրք հայոց, հ. Ժ, Ժ դար, Անթիլիաս-Լիբանան, 2009, էջ 276:

[←14]

В. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка, т. 2. М., с. 94.

[←15]

Словарь лингвистических терминов. М., 1966, с. 116.

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11

←12

←13

←14

←15