II

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԹԱՆԳԱՐԱՆԱՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԹԱՆԳԱՐԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ*

ԱՐԵՎ ՍԱՄՈՒԵԼՅԱՆ

Բանալի բառեր՝ պատմական բնակավայր, պահպանություն, թանգարանացում, ճարտարապետատարածական կազմակերպում, մշակութային ժառանգություն:

Մշակութային ժառանգության ուսումնասիրման, պահպանության, հանրահռչակման, օգտագործման խնդիրներն անհնար է լուծել առանց պատմական վայրերի ճիշտ արժևորման: Դրանք տարեցտարի ընդունում են նոր որակներ, հանդես գալիս նոր չափանիշներով, նոր պահանջներով թե՛ հասարակության և թե՛ պետության առջև: Միացյալ համապատկերում շահում է այն երկիրն ու այն հասարակությունը, որն իրականացնում է պատմամշակութային ժառանգության ուսումնասիրման և արդիականացման համապարփակ ու հայեցակարգային ծրագրեր և ունի դրանց արդյունքների համակողմանի ներկայացմանն ու հանրահռչակմանը նպաստող ծառայությունների զարգացած ցանց:

Մշակութային ժառանգության արդիականացումն ինքնին բազմասպեկտ գործունեության մի ոլորտ է, որը միտված է ապահովելու մշակութային (նաև՝ բնության) ժառանգության “ներմուծումը” ժամանակակից մշակույթ՝ իր բաղադրամասերի, առանձին օբյեկտների սոցիալ-մշակութային դերի ու մեկնաբանության ակտիվացման ճանապարհով: Այսինքն՝ ժառանգության ակտուալացումը հնարավոր է այն դեպքում, եթե այն դիտարկվում է որպես ժամանակակից սոցիալ-մշակութային գործընթացներին ինտեգրված սոցիալական, մշակութային, գիտական արժեք: Վերջին տարիներին միջազգային պրակտիկայում պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հայեցակարգերում գերիշխող են դառնում առանձին հուշարձանների “կետային” ուսումնասիրությունից դեպի մշակութային լանդշաֆտների, կենսամիջավայրերի կոմպլեքսային պահպանության միտումները: Միևնույն ժամանակ տիրապետող են դառնում մշակույթի հուշարձանների պատմամշակութային և տնտեսական գրավչության շեշտադրումները: Սա իր հերթին պահանջում է՝

ա) մշակութային ժառանգության ինտեգրացում (արդիականացում) սոցիալական և տնտեսական սեկտորների հետ,

բ) մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրներում հանրության, հատկապես տվյալ տարածքի բնակչության ակտիվ ներգրավվածություն:

Պատմա-մշակութային ժառանգության անշարժ օբյեկտների պարագայում նման ինտեգրացումը հնարավոր է այն դեպքում, եթե այդ օբյեկտները կամ դրանց զբաղեցրած տարածքները թանգարանացվում են: Մշակութային ժառանգության անշարժ օբյեկտների պահպանության համար թանգարան ստեղծելու գաղափարն առաջին անգամ կյանքի կոչվեց Շվեդիայում: 1891 թ. լեզվաբան, ազգագրագետ Արթուր Հազելիուսի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց առաջին թանգարանը բաց երկնքի տակ՝ հանրահայտ Սկանսենը, որն էլ հետագայում դարձավ ճարտարապետաազգագրական թանգարանների ընդհանրական անվանումը[1]: Ժամանակի ընթացքում ակնհայտ դարձավ, որ հենց այս տիպի թանգարաններն են առավելագույնս օժտված մշակութային անշարժ օբյեկտների պահպանության ապահովման և օգտագործման պոտենցիալով: Հանգամանք, որն էլ մինչ օրս մասնագետների ուշադրության կիզակետում է պահում նմանատիպ թանգարանների միջոցով մշակութային ժառանգության արդիականացման տեսական, մեթոդաբանական հիմնախնդիրները:

Վերջին տասնամյակում Հայաստանի Հանրապետությունում զգալի քայլեր են կատարվում մշակույթի՝ որպես կայուն զարգացման ռեսուրսի գնահատման ու արժևորման ուղղությամբ: Մասնավորապես, ուսումնասիրվում է նրա դերն ազգային ինքնության, քաղաքացիական հասարակության և երկրում սոցիալական կապիտալի ձևավորման, մշակութային բազմազանության պահպանության գործում: Այս ոլորտում պետական մշակութային քաղաքականությունն իրականացվում է մշակութային միջավայրի, ժառանգված տարածքի բնության, պատմամշակութային արժեքների պահպանման համընդհանուր ընդունելություն ստացած սկզբունքներին համապատասխան: Ներդրված մեխանիզմները հնարավորություն են տալիս ապահովելու կայուն զարգացման գաղափարախոսությունն արդյունավետորեն զուգակցել ազգային մշակութային առաջնայնություններին: Միևնույն ժամանակ նշված գերակայությունների դերերի հանգամանքի շեշտադրումներով հանդերձ մեր իրականության մեջ դեռևս հրապարակի վրա չունենք մշակութային ժառանգության արդիականացման տարբեր ասպեկտներին նվիրված ակադեմիական ուսումնասիրություններ, որոնց հիմքում ընկած լինեին մշակութային լանդշաֆտների թանգարանացման կոնկրետ առաջարկներ, ճարտարապետատարածական կազմակերպման խնդիրների լուծմանը միտված մշակումներ: Ներկայումս մշակութային լանդշաֆտները դիտարկվում են որպես մշակութային ժառանգության տարածաշրջանային համակարգերի ձևավորման հիմնակմախք՝ բաղկացած հատուկ պահպանվող տարածքներից, պատմական քաղաքներից, պատմամշակութային արգելոց թանգարաններից և, հատկապես, մշակութային ու բնության ժառանգության բաղկացուցիչների համադրությամբ ստեղծված տարածաշրջանային և ազգային պարկերից[2]: Վերը նշվածի հետ կապված՝ մեր իրականության մեջ օրապահանջ և լուծման կարոտ հիմնախնդիրներ ունենք հին ու միջնադարյան բնակավայրերի թանգարանացման հարցերում: Բանն այն է, որ մեզանում պատմամշակութային ժառանգությունը “թանգարանացված է”, այսպես կոչված, “կոլեկցիոն” և “անսամբլային” թանգարաններում[3]: Անցյալ դարի 80–90-ական թվականներից միջազգային պրակտիկայում արմատավորվեց և ներկայումս առավել մեծ ուշադրություն է հատկացվում պատմամշակութային միջավայրի թանգարանացմանը, այն է՝ “միջավայրային” թանգարանների ստեղծմանը[4]: Տարեցտարի “միջավայրային” թանգարանների տեսակարար կշիռը մեծանում է: Ինչպես ցույց է տալիս միջազգային փորձը, մշակութային տուրիզմի զարգացման գործում դրանք մեր ժամանակներում առանցքային դերակատարում են ստացել[5]:

Հայրենական ու միջազգային փորձը, “Նոր թանգարանագիտության”, “Քննական թանգարանագիտության” տեսական և մեթոդաբանական պահանջներն ու հնավայրերի թանգարանացման ժամանակակից առանձնահատկությունները նոր մոտեցումների ու վերակազմությունների լայն հնարավորություններ են ընձեռում[6]:

Հարկ է ընդգծել, որ “բաց երկնքի տակ թանգարանների” միջոցով պատմամշակութային ժառանգության արդիականացման ներունակությունն առավելապես պայմանավորված է դրանց տիպերից: Այս տեսակետից թանգարանացվող օբյեկտները կարելի է դասակարգել հետևյալ խմբերում.

1. ճարտարապետության և քաղաքաշինության,

2. հնագիտական,

3. գիտության և տեխնիկայի,

4. լանդշաֆտներ,

5. միջավայր:

Բացի այս, հարկ է նկատի ունենալ, որ “անսամբլային” կամ “միջավայրային” թանգարանները կարող են կյանքի կոչվել որպես “թանգարան հուշարձաններ”, “թանգարաններ՝ բաց երկնքի տակ” կամ որպես “էկոթանգարաններ”:

Հնագիտական հուշարձանների, հատկապես՝ քաղաքատեղիների հենքի վրա “միջավայրային” թանգարանների ստեղծմանը միտված տեսական ու մեթոդաբանական մշակումները, պրակտիկ առաջարկները սկզբունքային նշանակություն ունեն և օրապահանջ հիմնախնդիր են: Մասնավորապես՝ հնագիտական օբյեկտների թանգարանացման ժամանակակից մոտեցումներում դրանք, դիտարկվելով որպես մշակութային լանդշաֆտի բաղադրատարր, առաջին հերթին ենթակա են արժևորման՝ որպես բնական միջավայրի հետ անցյալի հասարակությունների ստեղծագործական փոխազդեցության և փոխհարաբերության արդյունք: Կարևոր նախապայման է “միջավայրային” թանգարանների ստեղծումը դիտարկել որպես հնագիտական ժառանգության բացահայտման, ուսումնասիրության, վերականգնման և հանրահռչակման միջոցառումների ամբողջական (միասնական) համակարգ: Սա էլ, իր հերթին, պահանջում է հաշվի առնել ընտրված շրջանի՝ ոլորտին առնչվող հնարավորությունները՝ թանգարանացման ենթակա օբյեկտների և պատմահնագիտական տարածքների հագեցվածության աստիճանը:

Տարբեր դարաշրջանների տարաբնույթ հուշարձանների տեսակարար կշռով, մասնավորապես՝ հին և միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաքների՝ պատմական Արմավիրի, Արտաշատի, Դվինի ավերակներով առանձնանում է Արարատյան դաշտը: Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգության բացահայտման, պարբերացման և ժամանակագրական համակարգի ձևավորման, լեռնաշխարհին բնորոշ հասարակական զարգացումների առանձնահատկությունների լուսաբանման, պատմամշակութային միջավայրի ուսումնասիրության համար հիմնարար նշանակություն ունեն Հայաստանի հին մայրաքաղաքների (Արմավիր, Արտաշատ, Դվին) առևտրատնտեսական, վարչական և մշակութային խոշոր կենտրոնների պեղումները: Այս ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս գիտության ժամանակակից պահանջներին համապատասխան վերականգնել և ուսումնասիրել հնագույն ու հին Հայաստանի բնակեցման համակարգի, բնաշխարհի յուրացման և տարածքի կազմակերպման կառուցվածքի առանձնահատկությունները:

Վերջին տարիներին Հայաստանում մշակութային զբոսաշրջության ընտրված ուղի է Հայկական լեռնաշխարհում պատմականորեն ձևավորված հարավային առանցքի կամ միջանցքի ուղղությունը (Արարատի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզեր): ՀՀ կառավարությունը, կարևորելով երկրում զբոսաշրջության զարգացումը, ընդունել է հարավային ուղղության զարգացմանը միտված մի շարք ծրագրեր.

ա) 2011 թ. ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ստեղծվեց կառավարական հանձնաժողով և նշվեց պատմական Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնադրման 2200-ամյակը: Միջոցառումների և քննարկումների արդյունքում որոշվեց հանրահռչակել Արտաշատ մայրաքաղաքի պեղման վերաբերյալ ստացված պատմական նյութերը, լայն հասարակությանն առավել մատչելի դարձնել: Հին Արտաշատի պահպանության, օգտագործման և հետագա հանրահռչակման նպատակով ՀՀ կառավարության 2010 թ. մարտի 25-ի (“ՀՀ Արարատի մարզի մշակութային հիմնախնդիրների լուծման միջոցառումների ցանկին հավանություն տալու մասին”) նիստում նախատեսվել է ստեղծել “Արտաշատ մայրաքաղաք” պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը (մինչև 2020 թ.): Արգելոցի հիմնադրումը կարևորվում է հայ ժողովրդի պետականության պատմության նշանավոր հուշարձանի մշակութային շերտերի անխաթար պահպանելու, պեղումների ընթացքը վերահսկելու, հուշարձանի պեղված հատվածների ամրակայումն ու վերականգնումն իրականացնելու, զբոսաշրջիկներին և այցելուներին սպասարկման ծառայություններ մատուցելու, զբոսաշրջության զարգացման համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների ստեղծման ու առաջընթացի առումով: Առաջարկվում է արգելոց-թանգարանին տրամադրել մոտ 80,0 հա տարածք, այդ թվում՝ Խոր վիրապի վանական համալիրի հարավ և հարավարևմտյան մասերը, Արաքս գետի ձախափնյա՝ ներկայումս պեղվող հատվածը, նկատի ունենալով, որ այն պատմական մայրաքաղաքի բուն տարածքն է: Արտաշատ պատմական մայրաքաղաքի տարածքում պետական բյուջեով վերջին տարիներին հնագիտական հետազոտություններին զուգընթաց իրականացվում են ամրակայման աշխատանքներ, մասնավորապես՝ աննախադեպ է անտիկ ժամանակաշրջանի խոշորագույն խճանկարի վերականգնման գործընթացը:

բ) Հայաստանի Հանրապետությունում 2014 թ. պետական բյուջեով իրագործվում են հարավային ուղում գտնվող “Դվին” հնավայրի պեղումները: Դվին քաղաքատեղին, ի դեպ, ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ համաշխարհային ժառանգության նախնական ցուցակում, ինչը ենթադրում է հնավայրի պատշաճ և նպատակային պահպանությունն ու օգտագործումը:

գ) Տեղական տնտեսության և զբոսաշրջության ենթակառուցվածքի զարգացման ծրագրի (ՏՏԶԵԶԾ) շրջանակներում Համաշխարհային բանկի հետ համագործակցությամբ իրականացվող “Հարավային միջանցք” ծրագրում ընդգրկված է “Արտաշատ մայրաքաղաք” հնավայրը: Ծրագրի նախնական փուլում առաջարկվել է Խոր վիրապին մոտ բարձունքներից մեկում կառուցել դիտակետ, ինչը այցելուներին հնարավորություն կտա հեռվից տեսնելու սահմանային գոտում հայտնված հնագույն մայրաքաղաքի տարածքը: Նախատեսվում է դիտակետի մերձակայքում կազմակերպել հնագիտական նյութերի ցուցադրություն: Ծրագրում ընդգրկվել է նաև Դվին պատմական մայրաքաղաքի վերականգնման, ամրակայման և զբոսաշրջության համար ներկայանալի դարձնելու բաղադրիչը:

Արգիշտիխինիլի՝ Արմավիրի, Արտաշատի, Դվինի բազմամյա պարբերական պեղումները բացահայտել են արտակարգ հարուստ ու բազմաբնույթ նյութեր Հայաստանի տարբեր ժամանակաշրջանների (շուրջ 1,5 հազ.) ճարտարապետության և քաղաքաշինության վերաբերյալ, սակայն մինչև այժմ փորձ չի արվել վերականգնել դրանց քաղաքաշինական կառուցվածքների պատկերները:

դ) Հայաստանի Հանրապետության հնագիտության զարգացմանը նպաստող միջոցառումների 2017–2025 թթ. ծրագրի 4,7 և 4,8 կետերի համաձայն՝ Հին Արտաշատ մայրաքաղաքի պեղման, ամրակայման ու թանգարանացման աշխատանքներ և Դվին պատմական քաղաքատեղի հնավայրի ուսումնասիրություն, պահպանության պայմանների բարելավում ու թանգարանային ցուցադրության արդիականացում:

Ծրագրով նախատեսված միջոցառումները կնպաստեն հնավայրերի պահպանությանը, զարգացմանն ու հանրահռչակմանը, հանրապետությունում զբոսաշրջային երթուղիների մշակմանը, այդ երթուղիներում հնագիտական հուշարձանների ընդգրկմանը, Հայաստանի զբոսաշրջային ակտիվ սեզոնի երկարաձգմանը, զբոսաշրջային այցելությունների տևական աճին, ներքին զբոսաշրջության զարգացմանը, ինչպես նաև մի շարք համայնքների սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծմանը, բնակչության որոշակի հատվածի զբաղվածության ապահովմանը:

ВОПРОСЫ ОХРАНЫ И МУЗЕЕФИКАЦИИ

ИСТОРИЧЕСКИХ ПОСЕЛЕНИЙ АРМЕНИИ В КОНТЕКСТЕ СОВРЕМЕННОГО МУЗЕЕВЕДЕНИЯ

АРЕВ САМУЭЛЯН

Резюме

Ключевые слова: историческое поселение, охрана, музеефикация, архитектурно-пространственная организация, культурное наследие.

Изучение, охрана и пропаганда культурного наследия невозможны без точной оценки исторической среды. Данный подход возможен лишь в случае музеефикации исторических поселений и находящихся на них недвижимых объектов историко-культурного наследия.

В общем контексте выигрывают те страны и то общество, которые осуществляют всеобъемлющие и концептуальные программы по изучению и модернизации историко-культурного наследия и имеют развитую сеть услуг, способствующих всестороннему представлению и популяризации их результатов. За последнее десятилетие в Республике Армения были предприняты значительные шаги для оценки культурного наследия как ресурса устойчивого развития.

В последние годы в международной практике охраны историко-культурного наследия превалируют тенденции перехода от «точечного» изучения отдельных памятников к  комплексному подходу сохранения культурного ландшафта и среды вокруг памятника.

ISSUES OF PROTECTION AND MUSEIFICATION OF

HISTORICAL SETTLEMENTS IN ARMENIA IN THE CONTEXT OF MODERN MUSEOLOGY

AREV SAMUELYAN

Summary

Key words: historical settlement, museification, preservation, architectural spatial organization, cultural heritage.

The study, protection and propagation of the cultural heritage is impossible without a concrete assessment of the historical environment. This approach is possible only in the case of the museification of historical sites with the immovable objects of historical and cultural heritage located there. In the general context, those countries and  societies win, which implement comprehensive and conceptual programs on the study and modernization of historical and cultural heritage and have a developed network of services contributing to the comprehensive presentation and popularization of their results. Over the past decade, significant steps have been taken in the Republic of Armenia to assess culture as a resource for sustainable development.

In recent years, in the international practice of preservation of the historical and cultural heritage, the tendencies of transition from research of separate monuments to an integrated approach for preserving the cultural landscape and environment around the monument have prevailed.

Notes

[←1]

В. Г. Шмелев. Музеи под открытым небом. Киев, 1983, с. 21–23.

[←2]

Ю. Л. Мазуров. Уникальные территории: концептуальный подход к выявлению, охране и использованию.– В сб.: Уникальные территории в культурном и природном наследии регионов. М., 1994. с. 31–40.

[←3]

Թանգարանագիտական գրականության մեջ □կոլեկցիոն□ թանգարան ասելով հասկացվում է շարժական նյութական առարկաների հավաքածուների հիման վրա գործող թանգարանը (Հայաստանի պատմության թանգարանը, Երևանի պատմության թանգարանը, տարբեր քաղաքներում գործող երկրագիտական թանգարանները և այլն): Հայաստանում պատմական բնակավայրերի (Գառնի, Էրեբունի, Մեծամոր և այլն) թանգարանացումն ընթացել է պատմահնագիտական անշարժ հուշարձանների թանգարանացման ճանապարհով, որոնց տրվել է պատմա-մշակութային կամ պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանների կարգավիճակ: Նման թանգարանները ներկայումս բնութագրվում են որպես □անսամբլային□ թանգարաններ:

[←4]

□Պատմամշակութային միջավայր□ եզրն այսօր սահմանվում է, որպես մարդուն շրջապատող լոկալիզացված տարածքով առարկայական-տարածական իրողություն, որն իր մեջ ներառնում է մշակութային և բնության ժառանգության օբյեկտներ: Պատմամշակութային միջավայրի (որպես արդիական մշակույթի իրողության) շրջանակներում ձևավորվում են առանձնահատուկ նյութական և հոգևոր պայմաններ անհատի զարգացման համար: Պատմամշակութային միջավայրի միջավայրաստեղծ գործոններ են պատմական բնակավայրերը և դրանց մասերը, պատմամշակութային լանդշաֆտներն ու ժառանգության առանձին արժեքավոր օբյեկտները:

[←5]

М. Е. Каулен. Музей и наследие.– «Музей» (M.), 2009 , № 5, с. 15.

[←6]

Տե՛ս Archaeology for interpreters: a guide to knowledge of the resource (National Park Service, Archaeology and Ethnography Program, United States) [Электронный ресурс].– Режим доступа :http:// www.nps.gov/ archeology/ IforA/tools4.htm; P. Howard. The Eco-museum: innovation that risks the future.– “International Journal of Heritage Studies”, 2002, vol. 8:1, p. 63–72, Paardekooper, R.P. The value of an Archeological Open Air Museum. / R.P. Paardekooper.— Leiden, 2012; И. В. Андреева. От tactica conclavium до новой музеологии.– “Вестник Челябинской государственной академии культуры и искусств”, 2015, № 1, с. 179–185; Д. Каллебаут, Дж. Сандерленд. Энам: новые технологии увековечивают прошлое.– “Museum”, 1998, № 198; О. И. Пруцын. Реставрация и реконструкция архитектурного наследия. Теоретические и методические основы реставраций исторического и архитектурного наследия. М., 1997; Уникальные территории в культурном и природном наследии регионов. М., 1994; “Museum”, 1983, № 138; 1985, № 148; Дж. Харрис. Наша печаль, наше хрупкое мужество: Музеефикация и новая музеология.– “Вопросы музеологии” (M.), 2011, № 1, с. 31–41.

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

←1

←2

←3

←4

←5

←6