26. Ս. Հարությունյան 90
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՀՀ ԳԱԱ ԹՂԹԱԿԻՑ ԱՆԴԱՄ ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

(Ծննդյան 90-ամյակի առթիվ)

Օրերս լրացավ ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Գիտության վաստակավոր գործիչ Սարգիս Բարդուղիմեոսի Հարությունյանի ծննդյան 90-ամյակը:

Ս. Հարությունյանը ծնվել է 1928 թ. սեպտեմբերի 22-ին ներկայիս Աշոցքի շրջանի Ղազանչի գյուղում: 1940 թ. ընտանիքով տեղափոխվել է Թբիլիսի և ուսումը շարունակել տեղի թիվ 83-րդ,
89-րդ և 26-րդ արական միջնակարգ դպրոցներում: Վերջինիս 11-ամյա դասընթացն ավարտելով՝ 1947 թ. ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետի Արևելյան լեզուների և գրականության բաժինը: Համալսարանում ուսանելու տարիներին արժանացել է Ավետիք Իսահակյանի և Ստեփանոս Մալխասյանցի անվան կրթաթոշակների:

1952 թ., ավարտելով համալսարանը, աշխատել է գրքի առևտրի և հրատարակչության տարբեր բնագավառներում: 1956 թ. ընդունվել է ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրան՝ “Հայ բանահյուսություն” մասնագիտությամբ: 1959 թ., ավարտելով ասպիրանտուրան, պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսությունը՝ “Հայ ժողովրդական հանելուկներ” թեմայով: Նախ աշխատել է Գրականության ինստիտուտում, ապա՝ 1960 թ. տեղափոխվել է ԳԱ հնագիտության և ազգագրության նորաստեղծ ինստիտուտ, որտեղ և աշխատում է մինչև օրս:

1971 թ. պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսությունը՝ “Մանուկ Աբեղյանի կյանքը և գործը” թեմայով: Պաշտոնական ընդդիմախոս, մեծ բանաստեղծ և բանասեր Պարույր Սևակը նրան հետևյալ կերպ է բնութագրել. “Սարգիս Հարությունյանը գիտության մարդ է. ինչ նյութական ու բարոյական վիճակում էլ լինի այդ գիտությունը, Ս. Հարությունյանը իր ուժերի բոլորանվիրությամբ զբաղվելու է գիտությամբ, որովհետև դա նրա կոչումն է և ոչ թե ապրուստի աղբյուրը: Ավելին, չափազանցում չի լինի, եթե նշենք, որ այսօր նա մեր բանագիտության այն սակավաթիվ կարող ուժերից է, որոնք շարունակում են Մեծն Մանուկ Աբեղյանի գործը՝ կատարելով այն, ինչ թերի է մնացել…”:

1972 թ. Ս. Հարությունյանը ղեկավարել է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Բանահյուսական սկզբնաղբյուրների վավերագրման նորաստեղծ բաժինը, որը հետագայում վերանվանվել է Բանահյուսության տեսության և պատմության բաժին: Արդեն 45 տարի է, ինչ նա ղեկավարում է այդ բաժնի աշխատանքները:

1992 թ. նշանակվել է ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն՝ մեծապես նպաստելով ինստիտուտի գիտակազմակերպչական աշխատանքներին:

Ս. Հարությունյանը հիմնարար գիտնական է: Նրա գիտական ողջ գործունեությունն ընթացել է մի շարք ուղղություններով, որոնք իրենց հետքերն են թողել հայագիտության պատմության մեջ:

Նախ՝ դա հայ ժողովրդական հանելուկների գիտական ոլորտն է՝ “Հայ ժողովրդական հանելուկներ” մենագրությամբ (1960) և հանելուկների գիտական համահավաք բնագրերով (1965), որոնք ամբողջական պատկերացում են տալիս գաղտնագրված այդ ժանրի մասին:

Հաջորդը հայ հմայական բանահյուսության ոլորտն է՝ ստեղծված հեղինակի “Անեծքի և օրհնանքի ժանրը հայ բանահյուսության մեջ” մենագրությամբ (1975), ինչպես նաև՝ “Հայ հմայական և ժողովրդական աղոթքներ” (2006) հնագույն բնագրերի քննախույզ վերլուծական ուսումնասիրությամբ:

Իր բնույթով նորույթ է հայ առասպելաբանության և ժողովրդական հավատալիքների ոլորտը՝ ստեղծված հեղինակի “Հայ առասպելաբանություն” (2000), “Հայ հին հավատալիքները, պաշտամունքը և կրոնն ու դիցարանը” (2001) բազմաբովանդակ մենագրություններով, ինչպես նաև՝ “Мифы народов мира” (1980–1982) երկհատոր և “Мифологический словарь” (1990) հանրագիտարաններում զետեղված հոդվածներով: Ծանրակշիռ այդ հրատարակությունները գիտական նոր մոտեցումներով վերլուծության են ենթարկում դիցաբանական մի շարք արժեքավոր հարցադրումներ՝ լայն ճանաչում բերելով հեղինակին:

Ուշագրավ է նաև “Սասնա ծռեր” հերոսավեպի այն նոր տարբերակները, որոնք 1971–1973 թթ. ընթացքում Հայաստանի 205 բնակավայրերից գրառել է (81 նոր տարբերակ) Ս. Հարությունյանի գլխավորած գիտական արշավախումբը, որոնց մի մասը նա Ա. Սահակյանի աշխատակցությամբ հրատարակել է “Սասնա ծռեր” հատորներով (հ. Գ, 1974, հ. Դ, 1999)՝ շարունակելով Մ. Աբեղյանի և Կ. Մելիք-Օհանջանյանի հրատարակած բազմահատորյակը:

Բացի “Սասնա ծռերի” նոր տարբերակների հայտնաբերումից և հրատարակումից, Ս. Հարությունյանը մի շարք ուսումնասիրություններ է նվիրել հայ ժողովրդական վեպի ծագման, ձևավորման, զարգացման խնդիրներին, կազմել ու խմբագրել է հայ ժողովրդական էպոսի համահավաք բնագրերը, տարբերակների գիտական հատընտիրը (1977): Վաստակաշատ գիտնականը Գրականության ինստիտուտի համագործակցությամբ 10 տարիների ընթացքում Երևանում գումարել է միջազգային երեք գիտաժողով՝ նվիրված “Սասնա ծռեր” հայ ժողովրդական էպոսին: Նա, իրավամբ, վայելում է մերօրյա հայ էպոսագիտության նահապետի հեղինակություն:

Իր գիտահետազոտական արգասավոր գործունեությանը զուգընթաց՝ Ս. Հարությունյանը զբաղվել է նաև հայագիտական գիտելիքները ժողովրդական լայն զանգվածներին հասու դարձնելու պատվավոր գործով: 1970–80-ական թվականներին նա հաջողությամբ ղեկավարել է հայկական հեռուստատեսությամբ պարբերաբար հեռարձակվող և ժողովրդականություն վայելող “Հայագիտական հանդես” հաղորդաշարը: Բացի այդ, բանագետը ընթերցող լայն զանգվածների համար կազմել և հրատարակել է մի շարք հանրամատչելի գրքեր՝ նվիրված հայ հին վեպերին ու առասպելներին (“Հայ հին վիպաշխարհը”, 1987, 2004, ռուսերեն տարբերակը՝ “Мифы и легенды древних армян”, 2007), ինչպես նաև՝ հայ ասույթաբանության ժանրերին՝ առած-ասացվածքներին, հանելուկներին նվիրված հրատարակություններ (2006, 2008):

Ս. Հարությունյանը հայ բանագիտության անցյալի երախտավորներին ևս իր հարգանքի տուրքն է մատուցել. մենագրական մի շարք ակնարկներ է նվիրել անվանի հայագետներ Գ. Սրվանձտյանցի, Գ. Հովսեփյանցի, Գ. Լևոնյանի, Ստ. Մալխասյանցի, Մ. Աբեղյանի, Կ. Մելիք-Օհանջանյանի, Ա. Ղանալանյանի կյանքի և հայագիտական գործունեության հետազոտմանը:

Հաջորդ բնագավառը, որտեղ դրսևորվել են Ս. Հարությունյանի գիտակազմակերպչական եռանդն ու կարողությունները, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի բանահյուսական արխիվի տեխնոլոգիական նորագույն մեթոդներով մշակումն է և, մանավանդ, հայ ժողովրդական 16.000 խաղիկների համահավաք բնագրի ստեղծումը, որն իրականացվել է նրա ղեկավարությամբ ու բաժնի գիտաշխատողներիս երկարամյա ջանքերով, սակայն, ցավոք, այն մնացել է անտիպ:

Վերջին երկու ոլորտները, որտեղ Ս. Հարությունյանն իր կարևոր ավանդն ունի, նոր հայագիտության պատմության խնդիրներն ու հայ-իրանական գրական, մշակութային կապերի և փոխառնչությունների հարցերն են: Առաջինն ամբողջությամբ նոր հայագիտության պատմությանը նվիրված Ս. Հարությունյանի “Մանուկ Աբեղյան” ստվարածավալ մենագրությունն է (1970) և “Հայագիտության զարգացումը 1870–1917 թթ.” աշխատությունը՝ հայագիտության տարբեր բնագավառների զարգացման հեռանկարների քննությամբ: Իսկ երկրորդը՝ հայ-իրանական գրական-մշակութային կապերն են, որոնք հանգամանորեն քննված են “Իրան-Նամե” հանդեսում տպագրված նրա ծավալուն հոդվածներում՝ ուշագրավ մեկնաբանություններով:

Իր գիտական վաստակի համար Ս. Հարությունյանը 2000 թ. ընտրվել է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ՝ “Գրականագիտություն” մասնագիտությամբ, 2009 թ. արժանացել է Գիտության վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչման, 1987 թ. ընտրվել է Միջազգային զրուցաբանության ընկերակցության անդամ (Ֆինլանդիա):

Ս. Հարությունյանի “Հայ առասպելաբանություն” աշխատությունն արժանացել է Համազգային կրթամշակութային հաստատության մրցանակին (1999) և հրատարակվել Բեյրութում (2000), իսկ “Հայ հմայական և ժողովրդական աղոթքները”՝ Թեքեյան մշակութային միության մրցանակին (2008):

Իր գիտահետազոտական աշխատանքներից բացի, Ս. Հարությունյանը տասնամյակներ շարունակ նաև զբաղվել է արդյունավետ գիտամանկավարժական գործունեությամբ: Ավելի քան 30 տարի նա Երևանի ու Գավառի պետական, ինչպես նաև Հր. Աճառյանի անվան համալսարաններում դասավանդել է Հայ հին գրականություն, Ժողովրդական բանահյուսություն, Հայ առասպելաբանություն առարկաները: 2010 թ. Ս. Հարությունյանը հրատարակել է “Բանագիտական ակնարկներ” խորագրով գիտամանկավարժական ուսանելի ձեռնարկը:

Անվանի բանագետը հեղինակ է 30-ից ավելի գրքերի ու մենագրությունների և շուրջ 300 գիտական ու գիտահանրամատչելի հոդվածների: Ս. Հարությունյանի գիտական ղեկավարությամբ դաստիարակվել են հանրապետության բազմաթիվ ասպիրանտներ ու դիսերտանտներ, որոնցից շատերն այսօր գիտության դոկտորներ և թեկնածուներ են: Նրա խմբագրությամբ լույս են տեսել բազմաթիվ գիտական արժեքավոր աշխատություններ:

Ս. Հարությունյանը ՀՀ ԳԱԱ գրականության, նաև հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտների գիտական աստիճաններ շնորհող խորհուրդների անդամ է:

Միաժամանակ նա վարել է ՀՀ ԳԱԱ “Պատմաբանասիրական հանդեսի” գլխավոր խմբագրի պաշտոնը:

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության Գիտության պետական կոմիտեի հովանավորությամբ, Ս. Հարությունյանի ղեկավարությամբ ու բաժնի գիտաշխատողների միասնական ջանքերով “Գիտություն” հրատարակչությամբ լույս է տեսել “Կարսի հայոց բանահյուսական մշակույթը” (2013) ստվար ժողովածուն, որտեղ ամփոփված են տարբեր ժամանակաշրջաններում, տարբեր բանահավաքների կողմից գրառված ժողովրդագիտական տարաբնույթ նյութեր, որին լրացնելու եկավ “Մոկսի հայոց բանահյուսական մշակույթը” (2015) ժողովածուն:

Ի սրտե շնորհավորելով Սարգիս Բարդուղիմեոսի Հարությունյանի բազմաթիվ արժեքավոր աշխատություններով ծանրաբեռն 90-ամյա կյանքի արգասավոր ուղին՝ մաղթում ենք առողջություն և ամենայն բարիք:

ՎԵՐԺԻՆԵ ՍՎԱԶԼՅԱՆ