22. Lilit Zaqaryan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

Հ. ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ, Ն. ԵՐԱՆՈՍՅԱՆ. Խորհրդային Հայաստանի երգիծական մամուլը 1920-ական թվականներին (“Շեշտ”, “Զուռնա”, “Կարմիր մոծակ”), Երևան, “Էդիթ Պրինտ” հրատ., 2018, 136 էջ + 8 էջ ներդիր:

Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նոր իշխանությունները մեծ կարևորություն տվեցին մամուլին, որը դիտվում էր որպես հասարակության լայն զանգվածների վրա ներազդող կազմակերպչական և գաղափարախոսական հզոր միջոց: Խորհրդային մամուլը ձևավորվեց գաղափարա-կազմակերպչական միասնական սխեմայով, որի հիմքում դրված էր 1917 թ. նոյեմբերի 10-ին ՌՍԴԽՀ ժողկոմխորհի կողմից հրապարակված “Մամուլի մասին” դեկրետը: Մամուլը պետք է իր ակտիվ մասնակցությունը բերեր նոր համակարգի կայացմանը և Կոմունիստական կուսակցության որոշումների կենսագործմանը: Այն պետք է բավարարեր աշխատավորության պահանջները, լիներ օպերատիվ և բազմատեսակ: Աստիճանաբար ձևավորվում էր մամուլի մի ամբողջական համակարգ՝ իր տարատեսակներով. ըստ հրատարակման տեղի՝ կենտրոնական ու գավառային, ըստ բնույթի՝ կուսակցական, կառավարական, արհմիութենական, գրական-գեղարվեստական, գիտական և այլն, ըստ նշանակության՝ ճյուղային ու մասնագիտական, ըստ ընթերցողների՝ բանվորական, զինվորական, գյուղացիական, կանանց, մանկապատանեկան և երիտասարդական: Այլ էր վերաբերմունքը երգիծական մամուլի նկատմամբ, որը սկզբնական շրջանում դիտվում էր որպես անօգուտ շռայլություն:

Խորհրդային Հայաստանի երգիծական առաջին պարբերականները՝ “Շեշտ”-ը (1923 թ.), “Զուռնա”-ն (1924 թ.), “Կարմիր մոծակ”-ը (1926–1927 թթ.) լույս տեսան խիստ գրաքննության պայմաններում: Հենց այս պարբերականներին էլ նվիրված է պատմական գիտությունների թեկնածուներ Համո Սուքիասյանի և Նարինե Երանոսյանի հետազոտությունը (խմբագիր՝ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ալբերտ Խառատյան, հրատարակվել է ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ): Գրքում վեր են հանված իշխանությունների կողմից երգիծական մամուլի առջև դրված խնդիրները՝ նպաստել նոր կարգերի ամրապնդմանը, քննադատել բացթողումները, պայքարել համակարգի թշնամիների դեմ՝ օգտագործելով երգիծանքի արտահայտչամիջոցները:

Առաջաբանում հեղինակները ներկայացրել են աշխատության նպատակը և խնդիրները՝ “ցույց տալ երգիծական մամուլի սկզբնավորման նախադրյալներն ու կայացման խոչընդոտները, վերհանել և արժևորել հասարակական մտքի հիմնական պահանջմունքները …” (էջ 5), անդրադարձել հետազոտության աղբյուրագիտական հենքին:

Աաջին գլխում ներկայացված են խորհրդահայ երգիծական մամուլի սկզբնավորման նախադրյալներն ու կայացման խոչընդոտները, խորհրդային իշխանությունների վերաբերմունքը և սպասելիքները: Հստակ երևում են գաղափարաքաղաքական այն սահմանափակումները, որոնց պայմաններում պետք է աշխատեին երգիծական մամուլի խմբագիրները: Պարբերականները հրատարակվեցին այնպիսի պայմաններում, երբ շատ հեշտ էր վաստակել “ժողովրդի թշնամու” պիտակը, երբ ընդհանրապես քննարկման էր դրված երգիծանքի՝ որպես բուրժուական ժանրի գոյության հարցը, “ծիծաղը հանուն ծիծաղի” սկզբունքը հայտարարվում էր գաղափարազուրկ և նույնիսկ վտանգավոր: Սկզբնական շրջանում երգիծական մամուլի թերություններից էր ընթերցողների հետ թույլ հետադարձ կապը: Ֆինանսական դժվարությունների պատճառով խախտվում էր դրանց պարբերականությունը, ինչի հետևանքով տուժում էր մամուլի կարևորագույն արժանիքներից մեկը՝ հրատապությունը: Վիճակը մի փոքր բարելավվեց ՆԷՊ-ի շրջանում:

Ցանկացած պարբերականի հրատարակության ողջ ընթացքի ու հաջողության գրավականներից է նրան կյանք տվող ու գոյությամբ մտահոգ անձի՝ խմբագրի վերաբերմունքը: Ըստ այդմ՝ հեղինակների կողմից մեծապես կարևորվել են ու գրքի երկրորդ գլխում ներկայացվել երգիծաբան-խմբագիրներ Վահան Թոթովենցի և Էդուարդ Խոճիկի կենսագրության՝ ոչ այնքան հայտնի էջերը, դժվարությունները, որոնք ստիպված էին վերջինները հաղթահարել, տողատակերի միջոցով առաջադեմ գաղափարներ ընթերցողին հասցնելու նրանց մղումը:

Գրքի հաջորդ 3 գլուխներից յուրաքանչյուրը նվիրված է մեկ երգիծական պարբերականի, որոնք թեպետ և շատ կարճ կյանք ունեցան, սակայն կարևոր էին ժամանակաշրջանն ավելի լավ հասկանալու ու պատկերացնելու համար:

“Շեշտ” ամսագիրը, որը լույս էր տեսնում Վ. Թոթովենցի խմբագրությամբ, ընդամենը 3 համար ունեցավ, դադարեց, ինչպես կարծում են գրքի հեղինակները, իշխանությունների արգելքի պատճառով: Չփրկեց նույնիսկ այն ժամանակվա համար մոդայիկ հակադաշնակցական կեցվածքը, կարծեցյալ չեզոք թեմաների շուրջ ծավալվելը: 4 էջանոց պարբերականն իր 3 համարում արտահայտեց մի ամբողջ ժամանակաշրջանի “սարսափները”, թերությունները, զավեշտալի և ծիծաղաշարժ երևույթները: Այդպիսինն է երգիծանքը, եթե հայտնվում է վարպետների ձեռքում: Ամսագրում բերված որոշ թեմաներ շատ արդիական են նաև այսօր: Գրքի հեղինակների ներկայացմամբ՝ “Շեշտ”-ը, իրոք, ընթերցողին երևում է որպես մարդկանց ու ժամանակը ծաղրուծանակի արժանացնող պարբերական:

“Զուռնա”-ն ավելի կարճ կյանք ունեցավ՝ ընթերցողին ներկայանալով միայն մեկ համարով, այն էլ 16 էջով: Խմբագիրն Է. Խոճիկն էր: Ամսագրում, բացի Է. Խոճիկի նյութերից, հրապարակվեցին նաև Լեռ Կամսարի, Դերենիկ Դեմիրճյանի և այլոց հոդվածները: Եվ դարձյալ, խորհրդային պայմաններում իր գոյությունն արդարացնելու համար, պարբերականն անհաշտ դիրք է գրավում ՀՅԴ-ի քաղաքականության, նրա առաջնորդների, եկեղեցու և հոգևորականների հանդեպ: Սակայն տողատակերում կարդում ենք այլ բան՝ խորհրդային իշխանությունների կողմից ազգայինը, ավանդական կրոնական ժառանգությունը ժխտելու, ազգային նկարագիր ունեցող գրողներին արգելելու խորհրդային քաղաքականության քննադատությունը: Գրքի հեղինակները մանրամասն ներկայացրել են ոչ միայն պարբերականի բաժինները, այլև բաժինների ամենաարժեքավոր նյութերը՝ դրանց միջոցով վեր հանել ժամանակի առանձնահատկությունները, երգիծանքի միջոցով կյանքը իրական գույներով ներկայացնելու արվեստը:

Աշխատության վերջին գլուխը նվիրված է Է. Խոճիկի խմբագրությամբ լույս տեսած “Կարմիր մոծակ” պարբերականին, որը, արդարացնելու համար իր գոյությունը, խոստանում էր անհաշտ պայքար մղել արտասահմանում ծվարած հայկական “հակահեղափոխական ուժերի” դեմ: Լույս տեսավ թերթի ընդամենը հինգ համար՝ անկանոն պարբերականությամբ: Պատճառը ֆինանսական սղությունն ու, հատկապես, գրաքննական մարմինների կոշտ միջամտությունն էին: Ծաղրի հիմնական թեմաները դարձան խորհրդահայ կյանքի արատավոր երևույթները և, հավանաբար, հենց այդ պատճառով էլ թերթը երկար կյանք չունեցավ:

Նշենք նաև, որ վերոնշված գլուխների նյութը գրելու համար հեղինակները բազմաթիվ արխիվային փաստաթղթեր են ուսումնասիրել, որոնց հիմնական մասն առաջին անգամ է դրվել գիտական շրջանառության մեջ: Դրանցից երեքը (խմբագիրների կենսագրությունները) ներկայացված է գրքի հավելվածում: Աշխատությունը գիտական տեսանկյունից արժեքավոր են դարձնում նաև անձնանունների, տեղանունների ու պարբերական մամուլի ցանկերը, որոնք ընթերցողին հնարավորություն են տալիս հեշտությամբ գտնել իրեն հետաքրքրող տեղեկատվությունը: Գրքում զետեղված են պարբերականների շապիկները, որոնք ամբողջացնում են պատկերացումը դրանց մասին:

Աշխատությունը հասցեագրված է պատմաբաններին, բանասերներին, լրագրողներին, հայկական մամուլի և Հայաստանի խորհրդային ժամանակաշրջանի պատմությամբ հետաքրքրվողներին: Ցանկալի էր գրքում ունենալ ռուսերեն և անգլերեն ամփոփումներ, որոնք կարևոր են աշխատության վերաբերյալ օտար ընթերցողին տեղեկատվություն հաղորդելու առումով:

ԼԻԼԻԹ ԶԱՔԱՐՅԱՆ