17. Astghik Israelyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՄԵՏԱՂԵ ԶԵՆՔԵՐԸ, ԳՈՐԾԻՔՆԵՐՆ ՈՒ ՍԱՐՔԵՐԸ ՀՄԱՅՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԱՍՏՂԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

Տարբեր առարկաների մոգական զորությունը ժողովրդական պատկերացումներում պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնցից մեկը նյութն է՝ տվյալ դեպքում մետաղները: Մետաղե առարկաները ոչ միայն նյութին տրվող գերբնական զորությամբ են գործում, այլև նրանց իրական ու մոգական գործառույթներով և տարբեր գաղափարական իմաստներով, որոնք կնշվեն զուգահեռաբար:

Երկնաքարային, սովորական երկաթի և պղնձի մասին ուշագրավ վկայություններ կան հնագույն ժամանակներից. օրինակ՝ Եգիպտոսում գտնված մ. թ. ա. IV հազարամյակի այն առարկաները, որոնցում երկնաքարային երկաթը և ոսկին հավասարարժեք թանկագին նյութեր էին[1], Անատոլիայում՝ այն զարդերը, կուռքերը, կրոնական արարողություններում օգտագործվող մյուս իրերը, որոնց ամրության, հավերժության, մաքրության խորհրդանշական իմաստներ էին վերագրվում խեթական սեպագիր տեքստերում և այլն: Երկաթե աշխատանքային գործիքներն ու մարտական զենքերը, գործնականից բացի, ծիսական նշանակություն ունեին (երկաթե լախտը, գուրզը, մեխը կամ բրիկը, մուրճը, կացինը և այլն), քանի որ ծիսական տեքստերում են հիշատակվում[2]: Ինչպես նշում է արևելագետ Վ. Արձինբան, ծեսի համար պատրաստվող տիեզերական տարրերից էին մետաղե երկինքն ու երկիրը: Թագավորի և թագուհու համար կատարվող հին խեթական ծեսում, որը սերտորեն կապված է տեղական անատոլիա-հաթթական ավանդույթի հետ, ասվում է, որ ծեսը գլխավորողի ձեռքին այն գավն է, որի մեջ գտնվում են “մեկ երկաթե երկինք և մեկ (երկինք) պղնձից, ինչպես նաև 9 մեխ... Մեկ այլ, հավանաբար նորխեթական ծեսում, “ամպրոպի աստծու մարդն” օգտագործում է երկինքը, գետինը և պղնձե ու բրոնզե իննական մեխ”, մի ուրիշ ծիսական տեքստում “երկինքը հանգչում է երկաթե սյուների վրա”[3]: Հաճախ նույնանում են կայծակը, երկաթն ու պողպատը. սրա վկայություններից է, որ շանթ բառը նշանակում է ոչ միայն կայծակ, այլև երկնքից թափվող կրակ ու երկաթ, ապա շիկացած երկաթ ու խաչերկաթ[4]: Նշենք՝ վրացերենում շանթի նշանակում է ատրաշեկ՝ շիկացած երկաթ[5]: Իսկ պողպատը հայկական ավանդության մեջ ծագում է կայծակից՝ ամպրոպի ժամանակ երկնքից է ընկնում և խորը խրվում գետնի մեջ: Նախքան կայծակի հարվածելը պետք է թաղիքե յոթ գորգ թրջել և փռել: Կայծակը գորգերը ծակում է, բայց մնում է երկրի մակերեսին որպես պողպատ: Նրանից կարելի է այնպիսի դաշույններ և սրեր սարքել, որոնց հարվածներից առաջացած վերքերը չեն բուժվում[6]: Երբեմն թուրը երկնքում, ամպերի մեջ հրեղեն կայծակներով են կռում, երբեմն էլ այն ծագում է երկնային ծովից: Առասպելներում ամպրոպային աստվածներն ու դյուցազուններն են այն բանեցնում. այդ թուրը կտրում է ամեն ինչ՝ երկաթ, ժայռ, մի հարվածով հազարավոր մարդիկ է սպանում: Թրի տերը կարող է և՛ հաղթել բոլոր դևերին՝ ստրուկ դարձնել, և՛ կարող է բուժել մահամերձ հիվանդին, եթե նրա մոտ դնեն այն[7]:

Չարի դեմ պայքարում էական է, որ մետաղե առարկաներից շատերը սուր են՝ ծակող, խոցող, փորող, կտրող, սպանող: Սրանցից են ասեղը, քորոցը, սանդերքը, դանակը, դաշույնը, թուրը, սուրը, կացինը, սակրը և այլն: Չարքերից պաշտպանվելու ժամանակ շամփուրի ծակելու, խոցելու հնարավորությունն է դառնում առաջնայինը: Գյուղատնտեսական առարկաներից էլ մանգաղն այնքան էր կարևորվում, որ թուրը որոշակի մոգական արարողություններում մանգաղի նմանությամբ էր գործի դրվում (սրան կանդրադառնանք քիչ ուշ): Զենքերի ու գործիքների հետ մեկտեղ հմայության մեջ օգտագործվում են տարբեր սարքեր, ինչպես օրինակ խաչերկաթը և, հատկապես, բացվող-փակվող իրերը՝ ծալովի դանակը, կողպեքը, բանալին և այլն: Օրինակ՝ “Սատանայի հարսնքի” - օդապտոյտի մէջ պետք է մի զմելին ձգել, որ չար քամին բարձրացնող սատանայի մատը կտրուի ու օդապտոյտը հանգստանա”[8]:

Երկաթն ու պողպատը, նրանցից պատրաստված տարբեր առարկաները և նույնիսկ նրանց հիշատակումը խոսքի մեջ հզոր դեր են խաղում չարխափան հմայությունում, քանի որ չար ոգիները սարսափում են այս մետաղներից[9]: Այսպես՝ տան դուռը փակելիս արտասանվող պահպանիչ աղոթքում երկաթե պատերը, պողպատե սյուներն ու դանակները, իհարկե, սրբերի հետ մեկտեղ, երաշխավորում են տան ապահովությունը.

Մեր տուն տիրոջ տուն է,

Պատերն հըմեն էրկաթ է,

Սներ հըմեն պողպատ է,

Քրիստոս դռան պահապան է,

Թուր դռան գոց է,

Սուրբ Օհան էրթիկն է,

Խալխան էրթկին ամրոց է,

Դռան գալող ետ դառնա,

Երթիկ գալող՝ քար դառնա:

-Աքա Մարիա՛մ, հոտ ի՞նչ կէնես…

“Իրեք պուռ դանակմ ունիմ.

Մեկը՝ սուտ սատանին.

Մեկը՝ գել գազանին.

Մեկն ա՝ չար խափանին[10]:

XIX–XX դդ. բնակարանը չարքերից, չար աչքից պաշտպանող և հաջողություն բերող հմայական միջոցներից էր ասեղը. “Շեմքի վրա երեք ասեղ պետք է խրել, որպեսզի սրտի նենգությունը ներս չմտնի” (գյուղ Սարուխան)[11]:

Չար աչքից տունը պաշտպանելու համար “մի քոռ մեխ կախում են շեմքի ներքևը և մի նալ կախում են դռան վերևը՝ դրսից”[12]: Գյումրիում “նալը տանում են ժամը, յոթ անգամ աղոթել են տալիս տերտերին, հետո կախում են դռան հետևը, որ չերևա և ոչ ոք նազար չի առնում”[13]: Նախիջևանիկում (Ասկերանի շրջան) տունը չար աչքից պաշտպանելու համար շեմքի մոտ փոսիկ են փորում, ձու դնում, վրան՝ նալ, նրա վրայից էլ՝ մեխ և ծածկում են հողով. “չար աչքը դուրսն է մնում”, այլևս տուն չի մտնում[14]: Երեխաներին չար աչքից պաշտպանելու համար Մարտունու Զոլաքար գյուղում սրբի դռան շեմքին մեխ են խփում[15]: Քաջարանում երեխա ծնվելիս տան շեմքին մեխ են խփում ու նաև երկաթե շղթա գցում, իսկ օրորոցի մեջ և բարձի տակ խարտոց, մկրատ, ասեղ, քորոց են դնում, որպեսզի նորածնին աչքով չտան: Ընդհանրապես մեխը պետք է խփել այն տեղում, որտեղ աչքով են տվել[16]: Սա տարածված էր նաև Արագածոտնում, Արարատյան դաշտավայրում և այլուր[17]: Իսկ ասեղը խրում են չար աչքից տուժածի գլխաշորի և հագուստի մեջ, որպեսզի աչքով տվողի աչքը ծակվի և համապատասխան աղոթք են ասում[18]: Երեխային աչքով տալու դեպքում աղի մեջ ասեղ են խրում, հետո աղոթում, որպեսզի “ասեղը մտնի աչքով տվողի աչքը”[19], շամփուրը շիկացնում են, մտցնում կաթի մեջ, որը բլթբլթում է և “աչքը չի բռնում, աչքը փչանում է”[20]: Դանակը ևս պաշտպանում է չար աչքից. օրինակ՝ Մարզվանում (Ամասիայի գավառ), որտեղ “ծեր պառավներն” իրավունք ունեին տուժածին աղոթելու, չար աչքի եկողի գլխից մինչև ոտքերը և ոտքերից մինչև գլուխը դանակով խաչակնքում էին մի քանի անգամ, ողջ ընթացքում աղոթքներ էին մրմնջում և հորանջում: Աղոթքն ավարտելով՝ աղոթողը մի կտոր հաց շանն էր տալիս՝ նրան փոխանցելով հիվանդությունը, իսկ եթե որոշակիորեն իմանում էին, թե ով էր աչքով տվել, նրա տան շեմից մի տաշեղ էին այրում[21]: Համշենցիները խոփի օգնությամբ էին չար աչք դիպածին՝ ակնըռածին բժշկում. “Խոփի հետ մի քանի ուրիշ երկաթեղեն կրակն են գցում, տաքացնում, վերջը հանում, վրաները ջուր լցնում և ակնըռածին դրանց գոլորշու վրա կանգնեցնում, որ կուլ տա: Դրան համշենցիք ասում են “խոփխաշ”“[22]: Անգամ ցանկացած երկաթի կտոր՝ կախված տան ներսում, պաշտպանում է չար աչքից[23]:

Կովերին, եզներին, ձիերին չար աչքից պաշտպանելու համար Էջմիածնում կողպեքով շղթա էին գցում նրանց վիզը և կողպում[24], Ախալցխայում՝ երկաթյա երկտակ թիթեղից եռանկյուն՝ վերևի մասում անցքով համայիլ[25], Աշնակում պայտը զանգակների հետ կապում են եզների ու կովերի եղջյուրներին, Կաթնաղբյուր գյուղում մշեցիները գոմի դռան վրա կովի կամ եզի գանգ են ամրացնում, վրան՝ պայտ[26]: Քեթիում (Ախուրյան) յոթ աղոթողներ նալն աղոթում են, հետո այն կպցնում են գոմի ճակատին կամ կրկին զանգակների հետ գցում եզի վիզը՝ պաշտպանելու համար ակնահարվելուց [27]:

Պտղնի գյուղում՝ պայտը կախում են ծառի ճյուղից կամ փայտի կտորի վրա ամրացնում ու տնկում են հողում, որպեսզի այգին աչքով չտան[28]: Պայտի դեպքում կարևոր է նրա նախկին կիրառությունը: Ինչպես նկատում է Լևոն Աբրահամյանը, հավատում են, որ պատահաբար գտնված պայտն է երջանկություն բերողը: Եթե այն ընկած է ճանապարհին, նշանակում է, որ ինչ-որ մեկն արդեն անցել է այդ տեղով և, ճանապարհը շարունակելով, մարդ կհասնի նպատակին կամ եթե պայտն ամրացվի տան շեմին, տունն “իր ճանապարհով կգնա”: Բացի այդ, երբ ամրացված է եղել ձիու սմբակին, անընդհատ հարվածել է գետնին՝ խփելով ու կարծես կնքելով, կոխելով չար ոգիներին[29]: Ինչ վերաբերում է զանգակներին, բացի մետաղից, մոգական չարխափան ուժ է վերագրվում նրանց ձայներին:

Չար ոգիների դեմ պայքարում ևս գործածվում են մետաղե առարկաները: Փետրվարի վերջին Կարինում շվոտներին քշելուց հետո դռան ետևը երկաթե տարբեր առարկաներ էին լցնում, որպեսզի նրանք չկարողանային ետ գալ ու ներս մտնել[30]: Իսկ Համբարձման տոնին տան ապահովության համար երդիկի շուրջը շամփուրով շրջան էին գծում[31]: Սասունցիները և բայազետցիները պայտը դռան տակ էին զետեղում՝ չարքերին հեռացնելու համար[32], Սարուխան գյուղի տներից մեկի պատշգամբից սենյակ տանող դռան շեմքի տակի ձախ անկյունում էր ամրացված պայտը[33]: Խնուսի գավառակի Ղարաչոբան և Մուշի Յոթաղբյուրներ գյուղերից Մարտունու Թազագյուղում վերաբնակվածները սատանաներին վախեցնելու ու վանելու համար երկաթե խոփ, լծի երկաթե սամի, մետաղադրամ են դնում տան հիմքում[34]: Դրամը նաև երջանկություն, հարստություն ու բազմացում բերող ուժ ուներ հավատալիքներում: Կողպեքը, բացի գործնական նշանակությունից, տունն ամուր պահող, ոգիներից պաշտպանող, երջանկություն ապահովող միջոց է և բնակարան կառուցելիս այն ևս դնում են հիմքում[35]:

Հմայությունում մեխը ոչ միայն աչքը ծակելու համար է օգտագործվում, այլև՝ չարը գամելու: Մեխերն այնքան տարածված են չարխափան և բարեբեր հմայությունում, որ նույնիսկ կանանց գլխի հարդարանքի մեջ էին դրվում (այնպես, որ չերևան): Այսպիսի օրինակ է պահվում Հայաստանի պատմության թանգարանում Սաթենիկ և Ներսես Փիլիկյանների (ԱՄՆ) 1969 թ. նվիրած, Սեբաստիայում 1880-ական թվականներին պատրաստված առարկաների ժողովածուում (- 8490-1-16): Սա կարմիր բամբակե կտորից գլխաշոր է, ներսից կարված նույնպիսի կտորով պատված անկանոն եռանկյունաձև հմայիլով, որի կենտրոնի ուռուցիկ մասում կոր գլխիկներով, արույրե բարակ երկու մեխ է դրված (մեխերը հայտնաբերվել են 2017 թ. առարկան վերականգնելու ժամանակ):

Երեխա ունենալու նպատակով կանայք կրկին մեխերին են ապավինում՝ ամլությունից ազատվելու համար Պորտաքարին ուխտ գնալիս, քարի վրա պտտվում, հետո մեխ էին խփում, որպեսզի իրենց ցավն ամուր գամվեր ժայռին[36]: Ինչպես նշում է Աղասի Թադևոսյանը. “...գետնի մեջ մխվող մեխը հիվանդության կամ ծնունդի ժամանակ նմանողական մոգության հնարք էր, որով հողի մեջ բնակվող չար ոգուն սպանելու միջոցով ոչնչացնում էին նաև հիվանդության պատճառ դարձած կամ նորածնի համար պոտենցիալ վտանգ ներկայացնող չար ուժերին... երկաթը, կայծակը կամ երկնային շիկացած երկաթ-հուրը և մեխը որպես չարխափան նույնանում են... մեխի խորհրդանշային իմաստը մոտենում է կայծակին կամ երկաթին և կարող է մեկնաբանվել որպես զենք, որով վերին ուժը կռվում է ստորին քաոսային սկիզբը ներկայացնող ուժի դեմ: Ծեսի համատեքստում դա արտահայտվում է այսպես: Մեխը խորհրդանշում է այն զենքը, որն ուղղվում է Քրիստոնեական բարու (Քրիստոսի) հակառակորդ ուժի՝ սատանայի ժամանակավոր կրողի դեմ: Այդ մեխը պատրաստողը դարբինն էր: Փաստորեն դարբինը ծեսի համատեքստում ստանում է չարի ու բարու պայքարում բարու համար զենքեր պատրաստողի դեր”[37]: Զուր չէ, որ Քրիստոսի հետ առնչվող մեխը վերակենդանացնող է: Այս մասին մի ավանդություն է պահպանվել. “Պատմում են, թե Ս. Աղբրիկը մի ոգի է, որ առաջացել է խաչված Քրիստոսի ձեռքի մեխից և շատ զորավոր է. մի անգամ, երբ մի երեխա ընկել է թոնիրը, վառվել ու ածուխ դառել, օգնության են կանչել Ս. Աղբրիկին, և սա եկել խաչակնքել է ածուխը, որ անմիջապես վերակենդանացել, դարձել է նախկին երեխան”[38]:

Չար ոգիներին ոչնչացնելու համար հարսանիքի ժամանակ քավորը երեք անգամ թրով խփում էր նախ աղջկա տան դռանը, հետո՝ տղայի[39]: Ընդհանրապես, բոլոր դռների գլխներին, որտեղով անցնում էին նորապսակները, թրեր էին բռնում:

Ծննդաբերության ժամանակ մանգաղի և թրի մոգական հատկանիշների մասին Քաջբերունին նշում է. “Անդրանիկ ծննդի ժամանակ կնոջ փորի ցավը կտրելու համար՝ տատմայրը թուրը աջ ձեռքով յոթն անգամ մանգաղի նման անց է կացնում իր ձախ ձեռքի տակով՝ կնոջ փորի վրա և ամեն անցկացնելու ժամանակ հարց ու պատասխանով ասում է.

– Ահան, ես կքաղեմ.

– Ի՞նչ կքաղես:

– Հեղինեի (ազատվածի անունը) սանջուն կքաղեմ”[40]:

Երբ ծննդկանը վեր է կենում և անկողինը հավաքում են, երեխային չարքերից պաշտպանելու համար անկողնու տեղում մեխ են խփում[41]:

Չարքերից պաշտպանող երկաթե ու պողպատե տարբեր առարկաներ երբեմն հանդես են գալիս իրենց նախկին գործառույթներով հանդերձ, ինչպես պայտի դեպքում: Օրինակ՝ ծննդկանին պաշտպանող և ծննադաբերությանն օգնող սուրն ու թուրը շատ ավելի զորեղ են համարվում, եթե օգտագործված են եղել պատերազմում՝ թշնամուն հաղթած զենքը չար ոգիներին հեշտությամբ է հաղթում: Ե. Շահազիզը գրում է. “Տղոցկանի վերայ պէտք է “ջէնկի թուր”-պատերազմի սուր դնել, որ թեթև բերէ, կամ նոյն նպատակով նոյն սրի վերայ ջուր ածել ու ջուրը խմեցնել տղոցկանին”:

“Ալբաստի” կամ “ծովի մար” տեսնող մարդկանց թուրը կամ գոտին պետք է դնել տղոցկանի վերայ, որ երեխան շուտ ու թեթև աշխարհ գա”[42]: Հարսը ծննդաբերելիս պետք է պողպատյա վզնոց, ապարանջան կամ մատանի ունենա և հետո քառասուն օր պահի, որպեսզի ինքը և երեխան “չարոցի չգան կամ չարոց չառնեն, չայսահարվեն”[43]: Շամփուրն անհրաժեշտ էր երկունքը սկսվելու պահից՝ մորն ու երեխային չարքերից պաշտպանելու համար տատմայրը շամփուրով խաչեր էր գծում սենյակի չորս պատերին, “հալածում էր չար ոգիներին” և թույլ չէր տալիս մոտենալ: Հետո շամփուրը տալիս էր ծննդկանի ձեռքը և ինքը սկսում աղոթել: Աղոթքում կարևորվում են շղթան ու բանալին. “Բալնիս թալեմ բուլոր (շուրջ) պարձին, /Զընճիլ թալեմ բուլոր պատին. / Որ չվախի սիրտն ի փորին, /Չում Քրիստոս գեայ դատաստանին”[44]: Քառասնօրյա շրջանում ծննդկանն արևը մայր մտնելուց հետո կամ դեռ չծագած կարող էր տնից դուրս գալ, եթե միայն ձեռքին շամփուր լիներ[45]: Այս ժամանակահատվածում երեխային ամեն օր լողացնելիս մկրատ, շամփուր, դանակ, մեխ էին դնում տաշտի մեջ, որպեսզի “չարքերը չխփեին”[46]: Ծննդաբերության ժամանակ բանալին կարևորվում էր նաև հրեաների հավատալիքներում[47]: Բենսեն նշում է, որ երեխայի պորտը կտրելուց հետո ծննդկանի ձեռքը երկաթե շիշ էին տալիս. նա սենյակների դռներով անցնելիս “Հիսուս Քրիստոս” էր մրմնջում ու երրորդության անունով խաչակնքում մինչև իր հիմնական տեղում պառկելը, հետո նրա գլխի տակ էին դնում “մի համայիլ, մի դանակ և ուրիշ երկաթի կտորներ, որ չարքեր չմոտենան”[48]:

Ծննդաբերող կանանց ու մանուկներին սպառնացող սարսափելի ալից փրկվում են մախաթով: Ըստ ավանդության մի ծերունի ալին է հանդիպում, երբ նա ծննդկանի թոքը տանում է ջրի մեջ լվանալու: Մարդն ալին հրամայում է թոքը վերադարձնել, բայց նա շարունակում է իր ճամփան: Այն ժամանակ ծերունին մի մախաթ հանելով՝ մտցնում է ալի վիզը: Ալն անմիջապես ջորի է դառնում: Ծերունին այդ ջորին յոթ տարի գործածում է, հետո ջորին աղաչում է, որ իրեն արձակի՝ խոստանալով, որ մինչև յոթ սերնդի այլևս “չպիտի կոխէ”: Ծերունին նրան հավատալով՝ մախաթը հանում է վզից և ալն անմիջապես աներևութանում է[49]: Մախաթով հնազանդեցնում էին նաև Գաբոսա ոգուն՝ այն քիթը խրելով, նրան մարմնեղեն դարձնելով ու տան գործերը կատարել տալով[50]: Բաբերդում ակիշ և մկրատ էին դնում ծննդկանի կողքին, որպեսզի ալքը չմոտենար[51]: Բորչալուի գավառում ծննդաբերությունը հեշտացնելու համար “գութանը բարձրացնում են կտուրը և մի շրջան գծում ծննդկանի գտնուած տեղի վերև, որպէսզի չարերը չկարողանային այդ շրջանից անցնել”[52]: Մուշում “արորը բերում են ծննդկանի տան կտրի վրա, մասերն իրարից արձակում, որ ծննդկանն էլ յուր մասից՝ երեխայից արձակվի... Եթե ծննդկանն ուշագնաց է լինում՝ հրացան են արձակում, բղավում, ծննդկանին ապտակում, նրա յազմի մեջ ասեղ շուլալում, բարձի տակ մանգաղ, թուր, խաչերկաթ, դաշույն, դանակ դնում, գութանի շղթա բերում, նրա շուրջը տարածում, որպեսզի ալքերը չկարողանան մոտենալ և ծննդկանի ջիգյարը հանեն տանեն, իրենց զավակներին տան ուտելու”[53]: Գութանի շղթան և՛ որպես չարխափան շղթա է, և՛ որպես գութանը փոխարինող առարկա: Գութանն ընկալվում էր որպես հողի բեղմնավորող և հանդես էր գալիս արգասավորություն ու պտղաբերություն ապահովող խորհրդանիշի դերում[54]: Այն նաև չարխափան հուռութ է, ինչպես Սասունում դարբնի սարքած գութանի փոքրիկ խոփերը[55]: Հերկող գործիքների առնչությամբ հարկ է նշել, որ տարբեր ժողովուրդների ավանդույթներում դրանք ընկալվել են որպես աստվածատուր առարկաներ և երկնային պարգև: Հայկական ավանդություններում դրանք պարգևել է աստված կամ աստծո հրեշտակը[56]: Հին Հունաստանում հողագործության և բերքատվության աստվածուհի Դեմետրան էր Տրիպտոլեմոսին սովորեցրել գութանով վարելը, նա էլ սովորեցրեց մարդկանց[57]: Հույներն աստվածացնում էին գութանը[58], սկյութները՝ արորը: Հերոդոտոսը գրում է. “Սկյութների պատմածի համաձայն... երկնքից սկյութական երկրի վրա ընկել են ոսկե շինվածքներ՝ արոր, լուծ, սակուր և գավաթ”[59]: Ըստ որում ոչ միայն արորն ու գութանն էին հրաշագործ, այլև վարելու գործողությունը, որն ինքնին չարխափան է, ինչպես ծննդկանի կտուրում շրջան գծելը կամ ապահովության սահման գծելը. “Երկրագործական տնտեսության աշխատանքային գործընթացները հնադարյան երկրագործի գիտակցության մեջ կախարդական խորհրդավորությամբ էին պարուրված, որի դյութիչ ուժով ծնունդ էր առնում մարդու հանապազօրյա հացը: Այդ գործընթացների վերարտադրությունը հեռացնում է հիվանդությունները, ոչնչացնում է դևերի դավերը: Դրա համար են համաճարակների ժամանակ ապավինում “վարելուն”, այդ հրաշագործ միջոցին են դիմում նաև երաշտի ու երկարատև անձրևների ժամանակ”[60],– գրում է Գ. Չուրսինը: Ինչ վերաբերում է շրջանին, բազմաթիվ ժողովուրդների հավատալիքներում է այն ապահով միջոց համարվում չարից պաշտպանվելու համար: Հրեաները, օրինակ, ծննդաբերող կնոջ անկողնի շուրջն էին գծում շրջանը: Նրանք շրջանները գծում էին թրով կամ դանակով[61], ինչպես ընդունված էր նաև հայերի սովորույթներում, որոնք նաև շամփուրով էին գծում:Մկրատը, որպես նվերք, “տղացկանը” քառասուն օր շարունակ կրում էր գոտու մեջ[62]: Բացի այդ, ամենուրեք ընդունված էր քառասուն օրերի ընթացքում երեխային լողացնելիս տաշտի մեջ մկրատ, շամփուր, դանակ, մեխ, երկաթե այլ առարկաներ դնելը, որպեսզի չարքերը չխփեին և նրանք քաշքակոխ չլինեին[63]: Անգամ Տեառնընդառաջի խարույկի շուրջը մանկան հետ պտտվելիս, ծննդկանը ձեռքին շամփուր պետք է բռներ[64]: Երեխայի անկողնի տակ անպայման երկաթ պետք է դրվի մինչև մկրտությունը (7 օր): Մանկան բարձի տակ նույնիսկ դանակ ու պատառաքաղ են դնում[65]: Օրորոցագող քաջքերից պաշտպանվելու վերաբերյալ Լալայանը գրում է. “... որպեսզի արգելեն նրանց երեխաներին մոտենալու, սրանց սնարի տակ նշխարք, պողպատ, համայիլ են դնում, քնեցնելիս խաչակնքում, և երեխայի վրա ասեղ շուլալում”[66]: “Քառասունքակոխ երեխային բժշկելու համար “կայծակի հետ երկնքից իջած երկաթից” սարքած “քավկիրը” չորեքշաբթամտի, ուրբաթմտի և կիրակմտի երեկոներին բռնում են երեխայի գլխին և ջուր ածում”[67]: Չարքերի կոխից երեխային փրկելու համար նրա գլխի տակ խարտոց են դնում[68], օրորոցագողից փրկելու համար՝ օրորոցի եզրին կտորի մեջ կարված շամփուրներ և ծհան[69]: Եթե նորածինը չէր աճում (առաջ չեկող երեխան) համարվում էր, որ մինչև մկրտությունը նրան խանձարուրով սանդերքի վրա պետք էր պառկեցնել, որպեսզի մնացական լիներ և ալքը չմոտենար “սանդերքի փուշերու երեսէն”[70]: Սանդերքը, որի սրածայր ատամները պողպատից են, դնում էին մոր և մանկան անկողնու մոտ՝ չարքերից պաշտպանելու համար: Փշերն, իրենց հերթին, անկախ նյութից չարխափան են՝ “գեղեցիկ տղա մը չար նազարէ պահելու համար, անոր օձիքը փուշ մը կը խոթեն”[71]: Քառասուն օր շարունակ ոչ միայն երկաթի կտոր էին դնում ծննդկանի գլխի տակ, այլև ջուր խմելիս թասի մեջ ասեղ էին գցում, որպեսզի ալը ջրի հետ “արգանդը չմտներ և չմեռցներ նրան”, երեխայի վրա էլ ասեղ էին պահում, որպեսզի “դևերը նրան չփոխեին”[72]: Ջավախքում ասեղը դնում էին ծննդկանի բարձի տակ[73], Վանում՝ ծննդկանի բարձի վրա՝ Նարեկի հետ մեկտեղ, որպեսզի չար ոգին ծննդկանի լյարդը չփախցներ[74], Մուշում ասեղն ամրացնում էին երեխայի խանձարուրի վրա[75]: Վասպուրականում երբ մանուկը ծնվում էր, մայրը յոթ տնից մի-մի ասեղ էր հավաքում, անցկացնում էր նորածնի ընկերքին և այն թաղում էր թպղից (թպղը կամ թպղան մահաբեր չար ոգի է) ազատելու համար կամ ընկերքի վրա ասեղ էին ցցում, սև սունիճ ցանում, փաթաթում կտորի մեջ և չոր տեղ էին թաղում[76], երբեմն էլ ընկերքի վրա ասեղը շուլալում, գցում էին գետը[77]: “Չարը չխփելու” համար կանխարգելող ասեղներ են անցկացնում ոչ միայն երեխաների, այլև տղամարդկանց ու կանանց, հագուստներին[78]: Ասեղի կարևորությունն ընդգծվում է, երբ այն մատուցվում է որպես նվիրաբերություն. “Շատախի Թաղ գյուղի արևելյան կողմը, Տիգրիսի ձախ ափին, Շինու-մազրա գյուղի մոտ կա մի սառն աղբյուր, որ կոչվում է “Կաթն աղբյուր”: Սակավակաթ կանայք վերցնում են եփած երկու ձու, մի ասեղ, երկու հաց, մի քիչ հատիկ (խաշած ցորեն) և գնում այս աղբյուրի մոտ ուխտ: Երկու ձուն և ասեղը դնում են աղբյուրի մեջ, հացը՝ աղբյուրի գլխին, հատիկը ուտում են և աղբրի ջրով ստինքները լվանում, ջրից կուշտ խմում և վերադառնում՝ լի հույսով, որ իրենց ստինքի կաթը շատանալու է”[79]:

Միջինասիացիները նույնպես կարևորում էին ասեղը. Կուլյաբի տաջիկները տան հատակում էին թաղում ընկերքը՝ նախ դնում էին ծակած դրամի վրա, այնուհետև անցքի մեջ էին խրում այն ասեղը, որով ծակել էին երեխայի ականջի բլթակը: Այսպիսով դևը չէր կարողանում բաց անել և ուտել ընկերքը, այլապես մայրն ու երեխան կկործանվեին: Նրանց հավատալիքների համաձայն, հենց որ երեխան ծնվում էր, դևը նետվում էր այնտեղ, ուր ընկերքն էր՝ կարծելով, թե նորածինը նույնպես այնտեղ էր: Դրա համար, որտեղ թաղում էին ընկերքը, անմիջապես օջախում շիկացրած երկարավուն քար էին դնում: Դևը, կարծելով, թե քարը երեխան է, կուրծք էր տալիս նրան, և վառվելով, վնգստոցով փախչում էր: Ինչպես նշում է հնագետ Բորիս Լիտվինսկին, ընկերքը նախ նույնացվում էր նորածնի հետ, և անհրաժեշտ էր նրա ապահովության համար միջոցառումներ ձեռնարկել: Երկրորդը՝ ընկերքը թաղելը նորածնի կյանքն ու բարօրությունն ապահովող միջոց էր: Երրորդը՝ ընկերքի այդ գործառույթն ուժեղացնելու համար, նրա հետ միասին՝ որպես մոգական միջոց, թաղում էին հացահատիկ և ճան: Այդպիսով ի հայտ է գալիս պտղաբերության, ապրողի բախտավորության գաղափարը, ինչպես նաև բնակարանում հուղարկավորելու և, հատկապես, կրակարանի հետ առկա կապը, որ հնագույն ժամանակներից են գալիս[80]:

Ըստ համշենահայերի հավատալիքների ջադուն երեխաներին խեղդում է, “ջիգյարն ուտում” և ազատվելու համար հարկավոր է նրան “երկաթով դաղել”[81] կամ ասեղի օգնությամբ նրանից ազատվել: Եթե տնեցիներից մեկը նրան տեսնի, չպետք է բարձրաձայն “իմաց տա ամենքին”, թե չէ ջադուն իսկույն կչքանա: Պետք է մի ասեղ վերցնել և ծածուկ գլխի շուրջը երեք անգամ պտտեցնել և ետևի կողմից գետինը խրել: Դրանից հետո այլևս չի կարողանա գալ: Իսկ խորթլաղից կարելի է ազատվել՝ մորթելով նրան երկաթի կոթ ունեցող դանակով, մակույկի թիով կամ մանգաղով[82]: Չարքերից խուսափելու համար, ի դեպ, “մկրատը բերանը բաց վայր չեն դնում և ոչ էլ օդի մեջ խաղալով բաց անում-խփում, որովհետև կարող է աներևույթ չարքերին դիպչել և սրանց վրեժխնդրությունը առաջ բերել”[83]:

Խոսել և քայլել սկսելիս երեխաներին կրկին օգնության էին գալիս մետաղե առարկաները: Երբ երեխայի խոսելն ուշանում էր, եկեղեցու բանալին երեք անգամ քսում էին բերանին: Վասպուրականում, օրինակ, գերադասում էին ս. Նշանի բանալին[84], իսկ Լոռիում յոթ եկեղեցիների բանալիներ էին քսում, որպեսզի երեխան ճարտարախոս դառնար[85]: Ռոդոսթոյում խոսել չկարողացող 2–3 տարեկան երեխաների բերանը Ս. Թագավոր եկեղեցու Ս. Բևեռի սնդուկի բանալին էին դնում ու մի քանի անգամ պտտում [86]:

Երեխայի քայլելն ուշանալիս Զանգեզուրում փոքրիկին տանում էին Ծիծեռնավանք, Ագռավի քարի առաջ մոմ էին վառում, մի մեխ կամ մի ձու դնում քարի տակ, և երեխայի ոտներին “ջուր ածում”՝ հավատալով, որ շուտով կքայլեր[87]:

Դրական ու բացասական նպատակներով կատարվող կապի՝ կապելու և կապը քանդելու ժամանակ կրկին մեծ կարևորություն էր տրվում մետաղե առարկաներին: Կապի մոգական գործողություններում էական են ասեղը, բանալին, կողպեքը, մեխը, կացինը, սանդերքը, դանակը, որոնք ոչ միայն կիրառվում են կախարդանքի ժամանակ, այլև աղոթքներում են հիշատակվում. օրինակ՝ գելկապի աղոթքում, որտեղ կապվում են նաև սատանան ու գողը.

Եւ ի ծովուն խաչ մի կայր,

Եւ ի սուրբ լերինն այն խաչին

Եօթը թիւ երկաթի,

Ամէն թուի եօթ խորան.

Եւ ամէն խորանի եօթ նարդէոս.

Ծածքն պղնձեղէն,

Եւ բանալին երկաթի.

Կապեալ եմ զգայլի բերանն

Եւ զգողի շարժումն.

Եւ գայլ գազանի բերանն,

Որ շրջի ի մէջ գիշերի.

Երեք բևեռ Քրիստոսի,

Մէկն ի սիրտ սև սատանի,

Մէկն ի բերան գէլ գազանի,

Մէկն ի շարժումն աւազակի[88]:

Նորապսակներին կապ գցելն ու բացասական կապը բացելը հաճախ կատարվում է կողպեքով: Երբ թշնամիներն են կողպեքը կողպում-փակում, փեսացուն կապ է ընկնում և չի կարողանում զավակ ունենալ, որովհետև այն այլևս չեն բացում: Իսկ երբ բարեկամներն են կողպում, ճիշտ ժամանակին բաց են անում՝ փեսացուին չարքերից ազատում ու պտղաբերություն են ապահովում: Դրա համար եզը մորթելու արարողության ժամանակ փեսացուի մայրը կողպեքն արյունոտում է, բանալիով կողպում և հետո, երբ բացելու ժամանակը գալիս է, անձամբ ինքն է կողպեքը բաց անում, որպեսզի կապից զերծ պահի որդուն[89]: Հառիճում գրանցած տեղեկությունների համաձայն, եթե նորապսակներին կախարդում են, նրանք գնում են գրբացի մոտ, որը պահանջում է երկու հավկիթ և մի կողպեք բերել ու առավոտյան ժամը վեցին գալ իր մոտ: Նա ձվի վրա գիր է անում, ձուն ուտեցնում է երիտասարդներին, այնուհետև կողպեքի վրա է գիր անում և պատվիրում կողպեքը բաց արած մտնել անկողին[90]: “Նոր պսակվածները դյուրությամբ կը կապեն, որ տարիներով չկրնան հարսն ու փեսան մերձավորվին, զոր “Կապս” կ՛ըսեն. և ասոր համար փակված կողպեք մը, կամ գոցված չախու մը, կամ հանգույց եղած բան մը կը կրեն իրենց վրա նշանածները, որպեսզի կախարդությունը չբանի իրենց վրա և որպեսզի պսակի հալավ հագած ժամանակ՝ “Մի՛ իշխեսցէ ’ի սոսա չար աղանդ դիւաց կամ կախարդաց”. վասնզի դևեր մարդկային ազգի որդեծնության թշնամի են և կ’ուզեն մեր ճետն սպառի”[91]: Սևանի ավազանում փեսայի ծոցագրպանում բաց արած ծալովի դանակ են դնում, որպեսզի զերծ մնա չար կախարդանքից և “ոչ մի չար բան չկպչի նրան”[92]:

Գուշակությունները կատարվում էին քորոցով, բանալիով, կողպեքով, դանակով, մկրատով և այլն. օրինակ՝ եթե հղի կնոջ ամուսինը քորոց գտներ, կինը տղա կունենար[93]: Բանալիով գուշակությունը “բանալի դնել” է կոչվում. “Ով կամենում է գուշակել հիվանդի վիճակը, կորուսած իրի տեղը, յուր մտադրության հաջող կամ անհաջող ելքի մասին՝ մի բանալի է դնում ոտի տակ և կանգնում չորս փողոցների կտրված տեղում և անխոս լսում անց ու դարձ անողների խոսակցությունները և դրանցից մի եզրակացություն հանում”[94]: Բանալիով էր որոշվում նաև պանդուխտի վիճակը. եթե երկար ժամանակ լուր չէին ունենում, պանդուխտի մայրը կամ կինը որևէ աղոթատան ճանապարհին բանալի էր թաղում և, անցորդների խոսակցությունները լսելով, հետևություններ էր անում[95]: Բանալին բանալու համար է՝ թե՛ իրեղեն և թե՛ վերացական երևույթները, կողպեքը՝ կողպելու, թեև կողպեքի բացվելը բարի նշան էր համարվում: Համբարձման տոնի նախօրեին կանայք քակորի մեջ կողպած կողպեք էին դնում. եթե հաջորդ օրն այն բացված էր լինում, տարին հաջող էր լինելու, իսկ եթե ոչ՝ անհաջողություն և հիվանդություն[96]:

Հիվանդության պատճառը գուշակում էին դանակով: Երբ որևէ սուրբ իր դեմ մեղանչելու պատճառով մարդուն պատժում էր անբուժելի հիվանդությամբ և անհրաժեշտ էր լինում պարզել, թե որ սուրբն էր դա անողը (որովհետև մի սուրբը մյուսի փոխարեն չէր բուժում), յոթ տնից մեկական դանակ էին խնդրում, բոլորը լավ մաքրում, դնում էին ջրով ամանի մեջ և յուրաքանչյուրին մի անուն դնում: Ամանի շուրջը մոմեր էին ամրացնում, վառում, ծնկի իջնում և աղոթում էին, որպեսզի ժանգոտվեր այն դանակը, որն անվանված էր հիվանդությունը տվող սրբի անունով: Ամանը թողնում էին հիվանդի սնարի մոտ և առավոտյան նայում, թե որ դանակն էր ժանգոտվել: Հետո հիվանդին սրբի մոտ էին տանում կամ բարձի տակ էին դնում այն գումարը, որով պետք է մատաղ անեին նրա համար, երբ առողջանար[97]:

Հիվանդություն բուժելիս, հատկապես եթե այն չար ոգուց էր, կրկին մետաղե առարկաներն էին օգնում: Ըստ Ախալցխայում գրի առնված վկայության՝ մոլլան, հոգեկան հիվանդի ձեռքից բռնած, աղոթքներով պտտեցնում էր խարույկի շուրջը և մյուս ձեռքի երկաթե շղթայով պարբերաբար հարվածում էր գետնին, որպեսզի չարքերը փախչեին[98]:

Շնչարգելությունն ու կողացավը բուժելիս տվածուրիկ շնորհք[99] ունեցող վարպետը հարց ու պատասխանից հետո մեխը կտրուկ նետում էր հիվանդի կողքին դրված պղնձե թասի մեջ կամ դանակն էր կողին քսում[100]: Հիվանդին բուժելու համար բարձի տակ դանակ ու մկրատ էին դնում: Մանիսայում երբ մեկը տկարանում էր, ախորժակը փակվում էր, “փակոց եղեր է” ասելով, տվյալ հիվանդության աղոթքը իմացողի մոտ էին տանում, որի բժժանքներն էին սրճամանով ջուրը և կարի ասեղը: Եթե ասեղն աղոթելիս կպչում էր մատին, հաստատվում էր, որ “փակոց” էր եղել: Ջուրը խմեցնում էին հիվանդին և ասեղը որոշակի տեղ զետեղում: Երեք անգամ կրկնում էին, և ախորժակը բացվում էր[101]: Ասեղով բուժում են գրի հետևանքով հիվանդացածին. այսպես՝ Հառիճում երեխա չունեցող մի հարս հիվանդացել է և տարօրինակ է իրեն պահել: Նրան տարել են գրբացի մոտ, որն ասել է, թե հարկավոր է 40 չբանեցրած ասեղ խրել նրանց տան շուրջը: Խրելուց հետո գրբացը շեմքի տակ գտել է հանգուցված գունավոր թելեր, կտորի մեջ փաթաթված թղթե հմայիլ՝ կապված կրկին գույնզգույն թելերով: Դա թոնրի մեջ վառել են, հետո հարսն ապաքինվել է և երեխաներ է ունեցել[102]: Ասեղի մասին նշենք, որ բացի մետաղե իր լինելուց, ծակող էր և ամրացնող, իրար կապող և երջանկություն բերող. օրինակ՝ Պարսկաստանում հարսնացուի գլխին կտոր են գցում և կանացից մեկն ասեղով կար է տալիս՝ կրկնելով՝ “երջանկություն եմ կարում”[103]: Լոռիում, գրի առնված նյութերի համաձայն, երբ մեկն ուշաթափվում է, շուրջը դաշույնով կամ մեխով շրջան են գծում, և մեխը խրում կենտրոնում, որպեսզի չար ոգին ոչնչանա[104]: Քղիում ատամնացավը հմայությամբ հետևյալ կերպ էին բուժում՝ “հրաշեկ երկաթե շիշով” դաղում էին ատամը, հետո կանչում էին վարպետին: Նա քառակուսի թղթի վրա գրում էր տըլըսումը[105] և այն մեջտեղից բևեռով ամրացնում էր պատին: Որոշակի խոսքեր էր շշնջում, հետո հիվանդին հարցնում էր, թե “ցավն անցա՞վ”: Եթե ժխտական պատասխան էր ստանում, կրկին մուրճով հարված էր հասցնում բևեռին և նորից հարցնում: Ենթադրվում էր, որ յուրաքանչյուր հարվածի հետ ատամը պետք է ամրանար[106]:

Գիշերները չվախենալու համար պողպատե որևէ առարկա պետք է դնել գլխի տակ[107]: Վարանդայում վախը բժշկելու համար բամբակի մեջ մեխ էին ցցում և թաղում շեմքում կամ այն հանգուցյալի գերեզմանում, որից վախեցել էր հիվանդը[108]:

Երկաթն ու պողպատը պաշտպանում էին հանգուցյալին վերագրվող վտանգներից. Շնող գյուղում, օրինակ, մի կաղ մարդ է եղել Պետո անունով: Նա գիշերներն էր գնում մարդկանց տուն. այդ պատճառով կարծում էին, թե նա էր մարդկանց “հոգիներն առնում”: Երբ նա մահացել էր, նրա գերեզմանի վրա կրակ էին վառել: Մի քանի օր հետո գերեզմանի հողը ճաքել էր, դա, իբր, նշանակել է, որ նա մի “օքմին էլ ա ուզել” (որ մի մարդ էլ մահանա): Այդ ժամանակ մարդիկ նրա գերեզմանի երկու կողմում չորս շամփուր են խրել, սրտի տեղում՝ սուր երկաթներ, “որ բոլորովին հանգչի, արմատները չորանան և ժաժ չգա”: Այստեղ համարվում էր, որ երբ երազում հանգուցյալը սպառնում էր որևէ մեկին տանել, նրա գերեզմանին շամփուր էին խրում՝ երկուսը գլխի մոտ, երկուսը՝ ոտքերի, կամ հանգուցյալի հարազատներից գաղտնի դաշույն էին խրում սրտի տեղում[109]:

Բարիք բերող ամենատարածված միջոցներից էր պայտը: Պայտն ամրացվում էր տան դռանը, մայր սյանը, շեմին, մուտքի գլխին: Եթե կոր մասը ներքևում է, բարիքը բաց կողմից է ներս լցվում: Աշոցքում “ձիու նալը ձիու մեխով, յոթը տեղով խփում են դռանը”[110], Ախալքալաքում և Ախալցխայում՝ “որպեսզի տանը վտանգ չգա, չարիք չպատահի, միշտ հաջողություն լինի, երջանկությունը կոփվի, պայտը թաղում են շեմքի տակ, ամրացնում ներսից կամ դրսից, վերևից կամ ներքևից: Այն բախտ է բերում և հեռու պահում չար աչքից”: Ախալքալաքում ոսկերչական արհեստանոցի շեմին, հատակի կենտրոնում ներսի կողմից պայտ էր մեխված[111]: Ծառերի և բանջարանոցի բերքատվությունն ապահովելու համար պայտ են կապում ծառին[112]: Համբարձման գիշերը տանտիկինները մեխ և փուշ էին կապում խնոցուն և “հեծնում”, որպեսզի կարագն առատ լիներ[113]:

Ժողովրդական հավատալիքներում բարեբեր խորհրդանիշներից է բանալին (հմմտ. “հաջողության բանալի”, “հաղթանակի բանալի”, “սրտի բանալի” և այլն): Բարիք, զավակներ ու, առհասարակ, երջանկություն ապահովելու համար բանալիներ են պատկերվել նույնիսկ գորգերի վրա, ինչպես Շատին գյուղում (Եղեգնաձորի շրջան) գործված XIX դ. գորգի նախշերում (Հայաստանի պատմության թանգարան, ֆոնդային - 8433): Բանալին Նոր Կտակարանում երկնքի արքայության դռներն է բացում. Հիսուսը Սիմոնին ասում է. “Եւ քեզ պիտի տամ երկնքի արքայութեան բանալիները, եւ ինչ որ մի անգամ կապես երկրի վրա կապուած պիտի լինի երկնքում: Եւ ինչ որ արձակես երկրի վրայ, արձակուած պիտի լինի երկնքում”[114]: Դրախտի դռան բանալին հիշատակվում է նաև Զատկի երգում՝

Ճրագ, ճրագ, ճշմարիտ,

Ճշմարիտ է Մարգարիտ,

Անմահական բանալիք,

Տար դրախտի դուռը բաց,

Քաղի անթառամ ծաղիկ,

Բեր դիր գլխիս տակ,

Քնեմ քունս տանի,

Վեր կենամ երազս բարի,

Ինչ խնդրեմ՝ Տերը կատարի[115]:

Բնության տարերքը կարգավորելիս կրկին դիմում էին մետաղե առարկաներին: Կայծակից տունը պաշտպանելու համար պողպատի կտորները դնում էին չորս անկյուններում[116]: Սարուխան գյուղում անձրևը դադարեցնելու համար խաչերկաթը տաքացնում, դուրս են դնում և վրան աղ լցնում: Կարկուտը դադարեցնելու համար Ծաղկաշեն գյուղում (Կամոյի շրջան) շամփուր կամ խաչերկաթ են դուրս գցում[117]: Կարկուտն ամենուրեք խաչերկաթով են դադարեցնում՝ գցում են դռան շեմքի առաջ կամ որևէ տեղ՝ կարկուտի տակ[118]: Անձրևն ու կարկուտը կտրելու նպատակով Անգեղկոթում դանակն աղոթում են՝ “Սուրբ Քամու խաչ, Սուրբ Ստեփանոս, Սուրբ Մարիամ Աստվածածին” ասելով՝ խաչակնքվում են և դուրս են գցում[119]: Անձրև բերելու համար խաչերկաթը դուրսն են դնում, իսկ երբ չափազանց շատ է գալիս, այն “դաղում են”, որպեսզի անձրևը կտրվի[120]: Երբեմն այլ միջոցների էին դիմում՝ Վարանդայում վառում էին Տեառընդառաջի մոմերը, շամփուրները խաչաձև դնում, քսկարենքը (եռոտանին) հակառակ դարձնում, Զատկի ձվի կճեպները և նույն օրվա մատաղի ոսկորները դնում էին դռան մոտ՝ կարկուտը կտրվում էր[121]:

Լուսնի խավարման ժամանակ պղինձն ու երկաթը հարվածում են իրար, որպեսզի “լուսնին օգնեն ազատվել իրեն փակող հրեշտակներից”[122], քանի որ անցանկալի երևույթներից, իբր, կարելի էր ձայնի ուժով ազատվել: Հրացանով և ատրճանակով կրակելիս նույնպես թե՛ նյութն է կարևորվում, թե՛ ՝ ձայնը:

Զենքերի, գործիքների ու սարքերի փոքրիկ օրինակները հմայական պահպանակներ են, ինչպես Վարդան Պետոյանի հիշատակած Սասունում սարքվող խոփերը: Վառ օրինակներից են Հայաստանի պատմության թանգարանում պահվող, 1900 թ. Վանում պատրաստված մանկական հմայական պահպանակ-ապարանջանի[123] կախիկները, որոնցից են ատրճանակը, դաշույնը, թուրը, սակրը, կացինը, ուրագը, սանդերքը, մկրատը, բանալին և կողպեքը: Կարևոր է նշել, որ մետաղե առարկաները բրոնզի դարաշրջանից մինչև այժմ պահպանում են իրենց գերբնական բազմաբովանդակ և, հատկապես, չարխափան ու բարեբեր հատկանիշները, որոնք գալիս են նյութի՝ մետաղների պաշտամունքից: Բացի այդ, նրանց զորությունն անմիջականորեն կապվում է նաև այդ առարկաները ստեղծողի՝ դարբնի հետ, որն, ինչպես նշվեց, բարու համար զենք պատրաստողն է, ամպրոպամարտիկ է և արարիչ[124]:

МЕТАЛЛИЧЕСКИЕ ИНСТРУМЕНТЫ, ОРУЖИЕ И УСТРОЙСТВА В МАГИИ

АСТХИК ИСРАЕЛЯН

Резюме

В народных верованиях сверхъестественные свойства определенных предметов зависят от ряда факторов, в частности, от материалов – металлов, которые имеют небесное происхождение и символизируют космическую энергию. Железо, сталь, медь упоминаются в заклинаниях, употребляются в различных церемониях и ритуалах: например, бездетные женщины забивали железные гвозди в священный камень, символизирующий пуп во время паломничества. В свадебном обряде меч, перочинный нож и замок с ключом были необходимыми предметами. Во время родов цепь, плуг, мотыга, вертел, серп, ключ, нож, ножницы, выстрелы из пистолета и ружья защищали мать и новорожденного от злых духов. Детей в течение 40 дней после рождения защищали от злых сил чесалкой для шерсти, напильником (который клали под подушку), вертелом, кочергой, ножом, ножницами, иголками. Гвоздь, иголка, цепь, подкова, замок и монеты (которые закапывали в фундамент жилища) приносили счастье, удачу, благосостояние и охраняли дом от сглаза и злых духов. От града, дождей и засухи защищались кочергой и ножом. Причины болезней угадывали и лечили гвоздями, мечом, молотом, иголками, ножами, булавками, ножницами. Опахивание земли металлическими орудиями или вычерчивание круга вертелом ограждало от болезней и злых духов. Вертелы и кинжалы защищали օт козней души покойника. В народных верованиях особо почитался кузнец – создатель металлических орудий, оружия, амулетов, в которых нуждались люди. Ему приписывались мифологические черты демиурга, громовержца или помощника громовержца.

METAL WEAPONS, TOOLS AND DEVICES IN MAGIC

ASTGHIK ISRAELYAN

Summary

In popular beliefs the supernatural properties of certain objects depend on а number of factors, in particular on the metals, which have celestial origin and symbolize cosmic energy. Iron, copper and steel are mentioned in incantations, they are applied in different religious rites, e.g. during the pilgrimage childless women hammered iron nails into the sacred stone symbolizing navel. In wedding ceremony swords, penknives and key locks were necessary objects. At childbirth chain, plough, sickle, hoe, sword, key, shotgun and pistol shot protected the newborn child and its mother from the evil spirits. During 40 days after the child’s birth swords, keys, skewers, wool scratchers, pokers, scissors, files were necessary to defend children from the evil. Nails, horseshoes, chains, needles, locks and coins (which were buried in the foundation of the house) brought happiness, success, welfare and protected the house from evil eye and evil spirits. Poker and knife defended from rain, hail and drought. While healing and in divination practices nails, swords, hammers, needles, pins, knives, scissors were used. Plowing the land with metal tools or drawing a circle with a spit shields from diseases and evil spirits. Poker and dagger defended from the intrigues of the deceased’s soul. In folk beliefs the blacksmith who made the weapons and amulets protecting people, was especially regarded as the myhological features of the Demiurge – the God of Thunder or the assistant of the Thunderer, were ascribed to him.

Заметки

[←1]

Г. Арешян. Первые железные изделия Ближнего Востока и Балканского полуострова.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1975, № 12, с. 86–99.

[←2]

Г. Г. Гиоргадзе. Производство и применение железа в Цен¬тральной Анатолии по данным хеттских клинописных текстов.– Древний Восток. Этнокультурные связи. М., 1988, с. 238, 248–249.

[←3]

В. Г. Ардзимба. К истории культа железа и кузнечного ремесла (почитание кузницы у абхазов).– Древний Восток. Этнокультурные связи, с. 296–297.

[←4]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Է, Երևան, 1975, էջ 74:

[←5]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 3, Երևան, 1977, էջ 494:

[←6]

Г. Бунатов. Из поверий, предрассудков и народных примет армян Эчмиадзинского уезда.– Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа (далее – СМОМПК), вып. XVII. Тифлис, 1893, с. 179.

[←7]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, էջ 72, նույնի՝ Հայ ժողովրդական վէպը.– “Ազգագրական հանդէս” (այնուհետև՝ ԱՀ), XVII գիրք, № 1, Թիֆլիս, 1908, էջ 8–9, Ե. Լալաեան. Ջաւախք.– ԱՀ, Ա գիրք, Շուշի, 1896, էջ 350:

[←8]

Ե. Շահազիզ. Նոր-Նախիջեւանը եւ նոր նախիջեւանցիք.– ԱՀ, IX գիրք, Թիֆլիս, 1902, էջ 46:

[←9]

Г. Ф. Чурсин. Талыши.– Известия Кавказского историко-археологического института в Тифлисе, т. IV. Тифлис, 1926, с. 25.

[←10]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, էջ 34:

[←11]

Ա. Իսրայելյան. Դաշտային ազգագրական նյութեր (այսուհետև՝ ԴԱՆ), Կամո, Մարտունի, 1982, էջ 15:

[←12]

Նույն տեղում, էջ 25:

[←13]

ԴԱՆ, Լենինական, 1973, էջ 5:

[←14]

ԴԱՆ, Արցախ, 1974, էջ 8:

[←15]

ԴԱՆ, Զոլաքար, Մարտունու շրջան, 1973, էջ 1:

[←16]

ԴԱՆ, Ղափան, 1985, էջ 22–23:

[←17]

ԴԱՆ, Մաստարա, 1981, էջ 8, Հոկտեմբերյան, Էջմիածին, Աշտարակ, 1973, էջ 12:

[←18]

ԴԱՆ, Լոռի, 1972, էջ 53, Կամո, Մարտունի, էջ 12:

[←19]

ԴԱՆ, Թալին, 1977, էջ 37:

[←20]

ԴԱՆ, Հոկտեմբերյան, Էջմիածին, Աշտարակ, էջ 29:

[←21]

Յ. Կ. Սինանեան. Նախապաշարումներ, սովորութիւններ, եւ այլն Մարզուանի եւ շրջականերու մէջ.– “Բիւրակն” (Կ. Պոլիս), թիւ 42, 20 հոկտեմբեր, 1899, էջ 667:

[←22]

Յ. Մուրադեանց. Համշէնցի հայեր.– ԱՀ, Զ գիրք, Թիֆլիս, 1900, էջ 117:

[←23]

ԴԱՆ, Լոռի, էջ 26:

[←24]

ԴԱՆ, Հոկտեմբերյան, Էջմիածին, Աշտարակ, էջ 33:

[←25]

ԴԱՆ, Ախալքալաք, Ախալցխա, 1978, էջ 11:

[←26]

ԴԱՆ, Թալին, էջ 54, 48

[←27]

ԴԱՆ, Քեթի, 1974, էջ 4:

[←28]

ԴԱՆ, Պտղնի, 1976, էջ 3–4:

[←29]

Л. Абрамян. Беседы у дерева. М., 2005, с. 93, 108.

[←30]

Պ. Յ. Մուրատեան. “Շուոտն ի դուրս, մարտն ի ներս”.– “Բիւրակն”, թիւ 1, 11 յունուար, 1900, էջ 5:

[←31]

ԴԱՆ, Թալին, էջ 24:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 20:

[←33]

ԴԱՆ, Կամո, Մարտունի, էջ 14:

[←34]

Նույն տեղում, էջ 36, 40:

[←35]

ԴԱՆ, Մաստարա, էջ 10:

[←36]

Ստ. Լիսիցյան. Զանգեզուրի հայերը, Երևան, 1969, էջ 285:

[←37]

Ա. Թադևոսյան. Դարբինը հայոց ծիսակարգում.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 23, Երևան, 2007, էջ 152:

[←38]

Ե. Լալայեան. Մուշ-Տարօն.– ԱՀ, XXVI գիրք, Թիֆլիս, 1916, էջ 176:

[←39]

ԴԱՆ, Լոռի, էջ 166:

[←40]

Քաջբերունի. Հայկական սովորութիւններ.– ԱՀ, IX գիրք, Թիֆլիս, 1902, էջ 114:

[←41]

Ե. Լալայեան. Ջաւախք, Ա գիրք, էջ 272:

[←42]

Ե. Շահազիզ. նշվ. աշխ., էջ 47:

[←43]

ԴԱՆ, Սիսիան, 1974, էջ 26, Ա. Թադևոսյան. նշվ. աշխ., էջ 117–125:

[←44]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական.– ԱՀ, XX գիրք, Թիֆլիս, 1910, - 2, էջ 166, 166:

[←45]

Նույն տեղում, էջ 177:

[←46]

Նույն տեղում, էջ 180:

[←47]

Հրեաները ծննդաբերելու ժամանակ կնոջ ձեռքն էին տալիս սինագոգի բանալին, իսկ եթե այնպիսի վայր էր, ուր սինագոգ չկար, եկեղեցու բանալի էին տալիս (տե՛ս J. Trachtenberg. Jewish Magic and Superstition. A Study in Folk Religion, New York, 1982, p. 169):

[←48]

Բենսէ. Բուլանըխ կամ Հարք գաւառ.– ԱՀ, Ե գիրք, Թիֆլիս, 1899, № 1, էջ 125:

[←49]

Յ. Կ. Սինանեան. նշվ. աշխ., էջ 667–668:

[←50]

Ա. Էօքսիւզեան. Գաւառային կեանքէն.– “Բիւրակն”, թիւ 44, 28 նոյեմբեր, 1900, էջ 695:

[←51]

Յ. Պալեան. Պառաւաշունչ Բաբերդի.– “Բիւրակն”, թիւ 33, 25 օգոստոս, 1899, էջ 523:

[←52]

Ե. Լալայեան. Բորչալուի գաւառ.– ԱՀ, IX գիրք, Թիֆլիս, 1902, էջ 251:

[←53]

Ե. Լալայեան. Մուշ-Տարօն, էջ 177–178:

[←54]

Գութանների մասերն ունեն սեռական մագիայի հետ աղերսվող անուններ: Դրանք գութանը ներկայացնում են տղամարդու դերով, որի իմաստը պտղաբերության մագիան է (տե՛ս Վ. Բդոյան. Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում, Երևան, 1972, էջ 464–465):

[←55]

Վ. Պետոյան. Սասնա ազգագրությունը, Երևան, 1965, էջ 114:

[←56]

Վ. Բդոյան. նշվ. աշխ., էջ 456–457:

[←57]

Дж. Томсон. Исследования по истории древнегреческого общества. М., 1958, с. 253.

[←58]

Г. Ф. Чурсин. Очерки по этнологии Кавказа. Тифлис, 1913, с. 47–48.

[←59]

Հերոդոտոս. Պատմություն ինը գրքից, թարգմ. Ս. Կրկյաշարյանի, Երևան, 1986, IV, էջ 223:

[←60]

Г. Ф. Чурсин. Очерки по этнологии Кавказа, с. 47–48.

[←61]

J. Trachtenberg. Նշվ. աշխ., էջ 121:

[←62]

“Նուէրք՝ 1. Ակն. չար աչքէ, ալքէ, հիւանդութենէ ազատելու համար եղած բոլոր կախարդական միջոցները, 2. մկրատ՝ որ երեխան լոգցնելու ժամանակ ջուրին մէջ կը ձգեն կամ տղացկանը կը կրէ իր գօտիին մէջ՝ 40 օր” (տե՛ս Հր. Աճառեան. Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Թ, Թիֆլիս, 1913, էջ 816):

[←63]

ԴԱՆ, Սիսիան, էջ 14, Մաստարա, 8:

[←64]

Ե. Լալայեան. Ջաւախք, Ա գիրք, էջ 272:

[←65]

ԴԱՆ, Թալին, էջ 5, 29:

[←66]

Ե. Լալայեան. Վարանդա.– ԱՀ, Բ գիրք, Թիֆլիս, 1897, էջ 225:

[←67]

Ե. Լալայեան. Նոր-Բայազէտի գաւառ կամ Գեղարքունիք.– ԱՀ, XVI, Թիֆլիս, 1907, էջ 41:

[←68]

ԴԱՆ, Ղափան, էջ 5:

[←69]

ԴԱՆ, Արցախ, էջ 6:

[←70]

Յ. Պալեան. Պառաւաշունչ Բաբերդի.– “Բիւրակն”, թիւ 38–39, 29 սեպտեմբեր, 1899, էջ 612:

[←71]

Հ. Կ. Տէմիրճեան. Նախապաշարումներ Կիւրինի.– “Բիւրակն”, թիւ 50–51–52, 8–22 դեկտեմբեր, 1899, էջ 820:

[←72]

Ս. Ն.. Նախապաշարումներ, սովորութիւններ, եւ այլն Սղերդի մէջ եւ շրջակայքը.– “Բիւրակն”, թիւ 21, 23 մայիս, 1900, էջ 315:

[←73]

ԴԱՆ, Ախալքալաք, Ախալցխա, էջ 10:

[←74]

Ե. Տեր-Մկրտչյան. Վանեցոց հարսանիքը.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 1, Երևան, 1970, էջ 195:

[←75]

Ե. Լալայեան. Մուշ-Տարօն, էջ 178:

[←76]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական, XX գիրք, էջ 168, 183:

[←77]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական. Հաւատք.– ԱՀ, XXV գիրք, Թիֆլիս, 1914, էջ 33:

[←78]

ԴԱՆ, Թալին, էջ 17:

[←79]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական. Հավատք, XXV գիրք, էջ 35–36:

[←80]

Б. А. Литвинский. О древности одного среднеазиатского обычая.– Институт этнографии: краткие сообщения, XXX. М., 1958, с. 31–33.

[←81]

ԴԱՆ, Սուխումի, տետր 2, 1976, էջ 19:

[←82]

Յ. Մուրադեանց. նշվ. աշխ., էջ 140–141:

[←83]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական. Հաւատք.– ԱՀ, XXVI գիրք, Թիֆլիս, 1916, էջ 203:

[←84]

Ե. Լալայեան. Վասպուրական, XX գիրք, էջ 183–184:

[←85]

Ե. Լալայեան. Բորչալուի գաւառ, էջ 262:

[←86]

Ս. Յոհաննէսեան. Ռոտոսթոյի կիներու կրօնական սովորութիւններն եւ նախապաշարումները.– “Բիւրակն”, թիւ 22, 26 մայիս, 1899, էջ 348:

[←87]

Ե. Լալայեան. Զանգեզուր.– ԱՀ, Դ գիրք, Թիֆլիս, 1898, էջ 48, 90:

[←88]

Ե. Լալայեան. Ջաւախք.– ԱՀ, Բ գիրք, Թիֆլիս, 1897, էջ 238:

[←89]

ԴԱՆ, Կամո, Մարտունի, էջ 21, 31, 39:

[←90]

ԴԱՆ, Հառիճ, 1986, էջ 5:

[←91]

Գ. Սրվանձտյանց. Երկեր, Երևան, 1978, էջ 164:

[←92]

ԴԱՆ, Կամո, Մարտունի, էջ 14:

[←93]

Г. Бунатов. Նշվ. աշխ., էջ 190:

[←94]

Ե. Լալայեան. Նոր-Բայազէտի գաւառ.– ԱՀ, XVII գիրք, Թիֆլիս, 1908, էջ 114:

[←95]

Ս. Ն.. նշվ. աշխ., էջ 316:

[←96]

Ե. Լալայեան. Ջաւախք, Բ գիրք, էջ 276–277:

[←97]

Ե. Լալայեան. Վարանդա, էջ 232–233:

[←98]

ԴԱՆ, Ախալքալաք, Ախալցխա, էջ 11–12:

[←99]

Աստծուց կամ սրբերից տրված՝ իբրև յատուկ շնորհ (տե՛ս Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 4, Երեւան, 1945, էջ 435):

[←100]

Բենսէ. Բուլանըխ կամ Հարք գաւառ.– ԱՀ, Զ գիրք, Թիֆլիս, 1900, էջ 46–47:

[←101]

Ե. Սաղաթիել. Կախարդութիւն ու թովչութիւն Մանիսայի մէջ.– “Բիւրակն”, թիւ 28, 7 յուլիս, 1899, էջ 439:

[←102]

ԴԱՆ, Հառիճ, 1986, էջ 16–17:

[←103]

Р. А. Галунов. Средняя персидская свадьба.– Сборник Музея антропологии и этнографии, т. IX. Л., 1930, с. 190.

[←104]

ԴԱՆ, Լոռի, էջ 161:

[←105]

Նույնն է՝ թլըսիմ, յուռութք, կախարդութիւն (տե՛ս Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 2, Երեւան, 1945, էջ 109):

[←106]

Լ. Սրապեան. Ժողովրդային բժշկութիւն Քղիի մէջ.– “Բիւրակն”, թիւ 1–2, 7 յունուար, 1899, էջ 5:

[←107]

ԴԱՆ, Պտղնի, էջ 1:

[←108]

Ե. Լալայեան. Վարանդա, էջ 235:

[←109]

ԴԱՆ, Լոռի, էջ114–115, 117–118, 154:

[←110]

ԴԱՆ, Ղուկասյան, 1980, էջ 3–4:

[←111]

ԴԱՆ, Ախալքալաք, Ախալցխա, էջ 5, 13:

[←112]

ԴԱՆ, Անգեղակոթ, 1983, էջ 1:

[←113]

Ե. Լալայեան. Նոր-Բայազէտի գաւառ, XVII գիրք, էջ 111:

[←114]

Մատթեոս. ԺԶ, 19:

[←115]

Քաջբերունի. Հայկական սովորութիւններ.– ԱՀ, VII–VIII գիրք, Թիֆլիս, 1901, էջ 129:

[←116]

Ф. И. Джейранов. Селение Чайкенд Елисаветпольского уезда, той же губернии.– СМОМПК, отд. II. Тифлис, 1898, с. 91.

[←117]

ԴԱՆ, Կամո, Մարտունի, էջ 16, 27:

[←118]

Տ. Վ. Պալեան. Նախապաշարմունք, գուշակութիւնք, հմայք Կեսարիա եւ շրջակաները.– “Բիւրակն”, թիւ 18, 28 ապրիլ, 1899, էջ 280, Ս. Մովսիսյան. Հարք.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 3, Երևան, 1972, էջ 65:

[←119]

ԴԱՆ, Անգեղակոթ, էջ 3:

[←120]

ԴԱՆ, Կամո, Մարտունի, էջ 36:

[←121]

Ե. Լալայեան. Վարանդա, էջ 244:

[←122]

ԴԱՆ, Ղափան, 1981, էջ 4–5:

[←123]

Ա. Իսրայելյան. Մանկական եզակի ապարանջան.– Հայաստանի մայրաքաղաքները, գիրք I, Վան, Երևան, 2013, էջ 256–265:

[←124]

Ա. Թադևոսյան. նշվ. աշխ., էջ 180: