15. Artak Maralyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՄԻՐԶԱ ՋԱՄԱԼ ՋԵՎԱՆՇԻՐԻ

“ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ”-Ը ՈՐՊԵՍ ԱՐՑԱԽԻ XVIII ԴԱՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐ

ԱՐՏԱԿ ՄԱՂԱԼՅԱՆ

Միրզա Ջամալ Ջևանշիրի “Ղարաբաղի պատմություն” աշխատությունը գրվել է 1847 թ. Գյուլիստանի մելիքական տան անդամ, գնդապետ Շամիրխան Մելիք-Բեգլարյանի պատվերով և ներկայացվել Կովկասի փոխարքա Մ. Ս. Վորոնցովին[1], քանի որ վերջինս “մեծ ձգտում ուներ տեղեկանալու իր ենթակայության ներքո գտնվող յուրաքանչյուր վիլայեթում (երկրամաս, նահանգ – Ա. Մ.) տեղի ունեցած անցյալի իրադարձությունների, ինչպես նաև նախկին խաների երբեմնի իշխանության, հզորության և իրավունքների մասին”[2]: Հարկ է նկատել, որ Կովկասի հռչակավոր փոխարքայի ցանկությունը պայմանավորված էր ոչ թե ակադեմիական հետաքրքրասիրությամբ, այլ նախ և առաջ ուներ գործնական նշանակություն՝ Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցած տարածքներում կառավարման առավել արդյունավետ և ընդունելի ձևեր գտնելու ու ներդնելու առումով:

Միրզա Ջամալը ծնվել է ջևանշիր ցեղի ցեղապետերից մեկի ընտանիքում: 1797 թ.՝ Մոլլա Փանահ Վագիֆի սպանությունից հետո, զբաղեցրել է Ղարաբաղի խանության վեզիրի պաշտոնը և պաշտոնավարել մինչև Մեհտի Ղուլի խանի փախուստը Իրան (1822 թ.): Խանական իշխանության վերացումից հետո ծառայության է անցել Ղարաբաղի գավառական դատարանում, որտեղ պաշտոնավարել է մինչև 1840 թ.: Վախճանվել է 1853 թ.[3]: Նա տիրապետել է արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն, լեզգիերեն և ավարերեն լեզուներին:

Միրզա Ջամալն իր “Ղարաբաղի պատմություն” (“Թարիխ-ե Ղարաբաղ”) պատմագրական երկը շարադրել է պարսկերենով: Այն առաջին անգամ լույս է տեսել 1855 թ., նշանավոր արևելագետ Ա. Բերժեի ռուսերեն հակիրճ թարգմանությամբ, Թիֆլիսում հրատարակվող “Кавказ” լրագրում[4]:

Աշխատության ադրբեջաներեն թարգմանությունը հրատարակվել է դրանից ավելի քան հարյուր տարի անց՝ 1959 թ., Բաքվում, Ադրբեջանական ՍՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի կողմից, ռուսերեն նոր թարգմանության և պարսկերեն բնագրի ֆաքսիմիլեի հետ[5]: Երկն ադրբեջաներենով երկրորդ անգամ լույս է տեսել 1989 թ. “Qаrаbаğnаmələr” երկհատոր ժողովածուի առաջին հատորում[6]: Այդ գիրքը հրատարակվել է Ղարաբաղյան հիմնահարցի սրման շրջանում և կրում է ակնհայտ քարոզչական բնույթ:

2004 թ. Կալիֆոռնիայի “Mazda” հրատարակչությունը մեկ գրքով լույս է ընծայել սույն երկի և մեկ այլ հայտնի մահմեդական պատմագրի՝ Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի “Ղարաբաղ-նամէ” աշխատության անգլերեն թարգմանությունները, որոնք իրականացրել է ամերիկահայ վաստակաշատ թարգմանիչ և պատմաբան, Այոնա քոլեջի դասախոս Ջորջ Բուռնությանը[7]: Հրատարակությանը կցված են առաջաբան և հարուստ ծանոթագրություններ, որոնք մեծապես կարող են օգտակար լինել օտարալեզու ընթերցողներին:

Միրզա Ջամալի աշխատությունը բաղկացած է ներածությունից, յոթ գլուխներից, վերջաբանից և տասնչորս փոքրածավալ հատվածներից: Ներածությունում հեղինակը նշում է, որ սույն երկը շարադրել է “իր ընթերցած պատմական հին գրքերի, իրազեկ ծերունիներից լսածների և հիսնամյա ծառայության ընթացքում իրեն հայտնի դարձած տեղեկությունների հիման վրա”[8]: Թեև նա նշում է, որ օգտվել է պատմական հին գրքերից, սակայն հանվանե չի հիշատակում իր երկի սկզբնաղբյուրներից որևէ մեկը: Սակայն Միրզա Ջամալի և Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի երկերի համեմատությունը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ առանձին դեպքերում Միրզա Ջամալն օգտվել է Ադիգյոզալ-բեկի “Ղարաբաղ-նամէ” աշխատությունից, որը գրվել է 1845 թ.[9]: Հետագայում հենց այս երկու աշխատություններն են ընկել Ղարաբաղի խանության պատմությանը նվիրված մնացած պատմագրական երկերի հիմքում:

Առաջին գլխում, որն ունի պատմաաշխարհագրական ներածության բնույթ, հեղինակը խոսում է Ղարաբաղի սահմանների, հին քաղաքների, ոռոգման ջրանցքների և մշակաբույսերի մասին: Այստեղ որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում հնագույն Բարդա (Պարտավ) քաղաքի մասին Միրզա Ջամալի հաղորդումը: “Առաջին քաղաքը, որը կառուցվել է Ղարաբաղի վիլայեթում, դա Բարդա բերդաքաղաքն է,– գրում է նա,– որը գտնվում է Թարթառ գետի մոտ, Քուռից երեք փարսախ հեռավորության վրա: Այդ քաղաքի բնակիչները հնում կամ հայեր են եղել, կամ էլ ինչ-որ մի այլ ժողովուրդ”[10], որոնք, ըստ հեղինակի, հետագայում ընդունել են մահմեդականություն:

Հաջորդ գլխում Միրզա Ջամալը հակիրճ շարադրում է Սեֆյան պետությունում Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին: Այստեղ մեզ համար առանձնահատուկ կարևորություն ունի այն հանգամանքը, որ ադրբեջանցիների կողմից իրենցը համարվող հեղինակը հստակ մատնանշում է Արցախի մելիքությունների հայկականությունը: Նա, մասնավորապես, գրում է. “Իրանի [այժմ] դրախտաբնակ Սեֆյան թագավորների օրոք Ղարաբաղի վիլայեթը, իլաթները (քոչվոր ցեղերը – Ա. Մ.), Խամսայի հայկական մահալները, որը բաղկացած էր Դիզակ, Վարանդա, Խաչեն, Չիլաբերդ (Ջրաբերդ – Ա. Մ.) և Թալիշ մահալներից, ենթարկվում էին Գյանջայի (Գանձակի – Ա. Մ.) բեկլարբեկին”[11]: Հետագայում, ինչպես հաղորդում է մահմեդական պատմագիր Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը, 1736 թ. Մուղանի դաշտում գումարված “կուռուլթայի” (ավագանու ժողով) ժամանակ իր գահակալմանը դեմ արտահայտված Գանձակի խանի իշխանությունը թուլացնելու նպատակով՝ Նադիր շահը Խամսայի մելիքներին հանում է տեղի Զիադօղլի խաների ենթակայությունից և վերցնում է իր ենթակայության տակ: “Եւ Խամսայ մէլիքաց ևս ետ հրաման,– կարդում ենք նրա “Ղարաբաղ-նամէ” երկում,– զի ամենևին չհնազանդելով խանացն Գանձակայ՝ զինքեանս ազատ գիտասցին և զհարկաւորեալ խնդիրս, առանց հաղորդութեան ուրուք, ինքեանք առաջի արասցեն շահին”[12]: Փաստորեն, մահմեդական պատմագիրը վկայում է Նադիր շահի կողմից Գանձակի բեկլարբեկությունից անկախ հայկական ինքնավար իշխանության կազմավորման մասին: Այս իրավիճակը շարունակվում է մինչև 1747 թ., երբ Խորասանում դավադրության զոհ է դառնում Նադիր շահը:

Խորասանի դավադրությունը գործունեության լայն ասպարեզ է բացում թյուրքական քոչվոր ջևանշիր ցեղի սարջալլու ճյուղի ցեղապետ Փանահի համար, որի ծագմանը և Ղարաբաղի խանության հիմնադրմանն են նվիրված Միրզա Ջամալի աշխատության III և IV գլուխները:

Ո՞վ էր այդ քոչվոր ցեղապետը, որին հաջողվում է, օգտվելով Խամսայի մելիքների երկպառակություններից, հաստատվել Արցախի սրտում՝ Շուշիում: Ըստ Միրզա Ջամալ Ջևանշիրի՝ “Փանահ խանի տոհմը հին ժամանակներում Թուրքեստանից եկած բահմանլի ցեղի սարջալլու ճյուղից է”[13]: Համաձայն Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի՝ “Փանահ խանի նախապապը՝ Փանահ-Ալի բեկը, ծագումով սարջալլու ցեղից է”[14]: Իսկ մահմեդական մեկ այլ պատմագիր՝ Ահմեդ-բեկ Ջևանշիրը գրում է, որ Փանահը սերվել է ղարաբաղյան քոչվոր ցեղերից[15]: Այսպիսով, Ղարաբաղի խանության երեք պատմագիրներն էլ միանշանակ Փանահ խանին քոչվորական ծագում են վերագրում[16]:

Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը գրում է, որ Փանահը սկզբնապես ծառայության է անցել Նադիր շահի մոտ: Սակայն, հետագայում, երբ որոշ թշնամիներ նրան ամբաստանում են շահի առջև, Փանահին հաջողվում է փախչել արքունիքից և անցնել Ղարաբաղ: Միրզա Ջամալը նրա փախուստը թվագրում է հիջրայի 1150 (1737/38) թվականով[17]: Իսկ հեղինակի այն պնդումը, թե՝ “հատկապես մեծ սխրանքներ նա գործեց Նադիր շահի՝ Ռումի (Թուրքիայի – Ա. Մ.) զորքերի դեմ մղած կռիվներում”[18], զուրկ են պատմական հիմքից, քանի որ շահի մոտ Փանահի ծառայության ընթացքում թուրք-պարսկական 1730–1736 թթ. պատերազմն արդեն ավարտվել էր, իսկ 1743–1746 թթ. պատերազմը դեռևս չէր սկսվել:

Նադիր շահի սպանությունից հետո, օգտվելով Իրանում ստեղծված քաոսային իրավիճակից, Փանահի ցեղակիցները Խորասանից վերադառնում են Ջևանշիրի գավառը: Փանահը երիտասարդ ցեղակիցներից մի ավազակախումբ է կազմում և “զբաղվում ավազակությամբ Շիրվանի, Շաքիի, Գանձակի ու Ղարաբաղի վիլայեթներում: Այդ բոլոր երիտասարդներին նա դարձնում է հարուստ և առանց որևէ մեկից կախման: Մնացած ժողովրդի սերը նա գրավում է անասուններ, ձիեր և նվերներ բաժանելով, իսկ որոշ անհնազանդների իրեն է ենթարկում պատիժների և սպանությունների ճանապարհով”[19]: Այսպիսով, որոշ ժամանակ անց մեծ ճանապարհների այս ավազակը դառնում է ցեղապետ:

Այդ շրջանում Իրանում գահ է բարձրանում Նադիր շահի եղբորորդի Ադիլ շահը, որն իշխել է 1747–1748 թթ.: Նա Ամիր Ասլան խանին նշանակում է Ատրպատականի կառավարիչ: Վերջինս, լսելով Փանահի մասին, հանդիպում է նրան և պահանջում հպատակվել Ադիլ շահին: Փանահը, այլ ելք չունենալով, նպատակահարմար է գտնում հնազանդվել, և Ամիր Ասլան խանի միջնորդությամբ, 1748 թ. կարողանում է Ադիլ շահից խանության ռաղամ (շահական հրովարտակ) կորզել[20]: Ահա այսպես քոչվոր ցեղապետը Նադիր շահի եղբորորդի Ադիլ շահի կողմից բարձրացվեց խանի աստիճանի: Սակայն, պետք է նկատի ունենալ, որ Ղարաբաղի խանության հիմնադիր հորջորջվող Փանահը խանի տիտղոս ստանալու պահին դեռևս Խամսայում չէր գտնվում, այնտեղ ոչ մի իշխանություն չուներ: Այդ պահին Փանահի խանի տիտղոսը ձև էր առանց բովանդակության:

Իր նորահաստատ իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով Փանահը որոշում է անցնել նստակեցության և 1748 թ. Քյաբիրլուի մահալում կառուցում է Բայաթ բերդը[21], որի տեղի ընտրության գործում կարևոր դեր էր խաղացել քյաբիրլուի ցեղապետի դստեր հետ Փանահի ամուսնությունը: “Քյաբիրլուն մեծ աջակցություն էր ցույց տալիս նրան,– գրում է Լեոն,– և նա արագ կերպով ավազակապետի դիրքից անցնում է տիրապետողի դիրքի՝ իրեն հպատակեցնելով Ղարաբաղի տափարակներում թափառող ցեղերը: Ինքն էլ մի թափառական՝ իշխանություն ձեռք բերելուց հետո նա հասկանում է նստակեցության անհրաժեշտությունը”[22]: Նստակյաց կյանքի անցնելու անհրաժեշտության գիտակցումը հեղաբեկում էր քոչվորական աշխարհընկալման մեջ:

Խամսայի մելիքները, զգալով իրենց մերձակայքում այս նոր ուժի երևան գալը, միանում են Շաքիի կառավարիչ Հաջի Չելեբիի հետ, որը, ի դեպ, սերում էր տեղի մահմեդականացած հայկական ընտանիքից[23], և արշավում Բայաթի վրա: Փանահ խանն իր ցեղակիցներով ամրանում է Բայաթում ու սկսում պաշտպանվել: Ամրոցի պաշարումը որևէ արդյունքի չի հանգեցնում և դաշնակիցները վերադառնում են իրենց տեղերը, անշուշտ, հաջորդ տարի արշավանքը կրկնելու պայմանով: Նահանջի ճանապարհին Հաջի Չելեբին ասում է. “Փանահն [ընդամենը] խան էր: Մենք եկանք, պատերազմեցինք նրա դեմ և, չհասնելով հաջողության, վերադառնում ենք հետ՝ դարձնելով նրան շահ”[24]: Այդ արտահայտությունը ժողովրդի մեջ վերածվում է առածի:

Այս դրվագը մեկ այլ տարբերակով գրի է առել նաև Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը, որի երկում Հաջի Չելեբին ասում է. “Փանահ խանն մինչ ցայդ էր որպէս դրամ ինչ անգիր (առանց սիքքայի), մեք եկաք և տուաք նմա զքանդակ”[25]: Միևնույն դրվագի տարբերակների առկայությունը խոսում է այն մասին, որ այս հեղինակներն օգտվել են միևնույն եղելության տարբեր բանավոր պատումներից:

Փանահ խանը, իր հերթին, գալիս է այն եզրակացության, որ հարթավայրում գտնվող Բայաթ ամրոցը չի կարող հուսալի ապաստարան լինել թշնամիների հետագա արշավանքների դեպքում: Նման պայմաններում անգործությունը հավասարազոր էր կործանման: Եվ նա, առանց ժամանակ կորցնելու, “իրեն հակառակ ցեղերի և հայ մելիքների դեմ հաջողությամբ կռվելու համար մի նոր բերդ հիմնեց Թարնակյուտ անունով տեղում, Շահբուլաղ մեծ աղբյուրի վրա, որ համարյա Խաչենի սահմանագլուխն էր կազմում: Այդ նոր բերդի մեջ էլ նա շուկա ու մզկիթ կառուցեց և 1749 թվին հաստատվելով այնտեղ՝ սկսեց ընդհարումներ Ջրաբերդի և Գյուլիստանի մելիքների հետ, աշխատելով քանդել մելիքների միությունը”[26]: Բերդի տեղի ընտրության գործում կարևոր դեր է խաղացել նաև հորդառատ աղբյուրի առկայությունը, որի շնորհիվ լուծվել է ամրոցի ջրամատակարարման խնդիրը: Այդ աղբյուրի անունով էլ բերդը կոչվել է Շահբուլաղ: Միրզա Ջամալն ամրոցի հիմնումը թվագրում է հիջրայի 1165 թ., որը համապատասխանում է Փրկչական 1751/52-ին[27], սակայն, կարծում ենք, առավել ճշգրիտ է Լեոյի նշած 1749 թ.:

Այնուհետև, ինչպես գրում է Միրզա Ջամալը, “նա (Փանահ խանը – Ա. Մ.) որոշեց իրեն հպատակեցնել Խամսայի հայկական մահալները: Առաջինը Վարանդա մահալի ծեր մելիքը՝ Մելիք-Շահնազարն էր, որը թշնամացած լինելով Չիլաբերդի, Թալիշի (Գյուլիստան – Ա. Մ.) և Դիզակի մելիքների հետ, նպատակահարմար գտավ հպատակվել”[28]: Պետք է նկատել, որ այդ ժամանակ Վարանդայի մելիքն ամենևին էլ ծեր չէր: Ըստ Մելիք-Շահնազարյանների տոհմական ավանդությունների՝ նրա հայր Մելիք-Հուսեինը մորը՝ Զոհրա-խանումին, փախցրել է Արցախի սղնախների զորքի՝ դեպի Սյունիք 1724-ին կատարած օգնական ռազմերթի ընթացքում, երբ վերջինս ընդամենը 15 տարեկան էր[29]: Այստեղից կարող ենք ենթադրել, որ Մելիք-Շահնազարը, ամենայն հավանականությամբ, ծնված պետք է լինի այդ դեպքից մեկ-երկու տարի անց՝ 1725 կամ 1726 թվականին[30]: Ըստ երևույթին, Միրզա Ջամալը Մելիք-Շահնազարին ներկայացրել է այնպես, ինչպես հետագայում ինքն է տեսել կամ նրա մասին լսել տարեց շուշեցիներից:

Այնուհետև Միրզա Ջամալը ներկայացնում է Փանահ խանի արշավանքը Խաչեն գավառի տիրակալ Մելիք-Ալլահվերդի Հասան-Ջալալյանի դեմ: “Քանի որ Շահբուլաղի մոտ գտնվող Խաչենի մահալի բնակիչները մշտապես գնում էին Փանահ խանի դեմ ատելության և թշնամության ճանապարհով,– գրում է հեղինակը,– ուստի նա իր առջև խնդիր դրեց սկզբում ճնշել նրանց ըմբոստությունը և իր հեծյալ ու հետևակ զորքով գնաց նրանց դեմ կռվի: Խաչենի մահալի բնակիչները, շուրջ երկու հազար հրաձիգներով, իրենց ընտանիքներով ամրանալով դժվարամատչելի վայրում՝ Բալլուղայայում, սկսեցին դիմադրել: Փանահ խանը գրոհեց նրանց ամրությունը: Երեք օր շարունակ բոցավառվեց ճակատամարտի և ընդհարումների հրդեհը: Երրորդ օրը Փանահ խանը գրավեց նրանց ամրությունը…”[31]: Այս տեղեկությունները հաստատում է նաև հայ պատմագիր Միրզա Յուսուֆ Ներսեսովը (Հովսեփ Ներսիսյանց), որն այդ արշավանքի մասին գրում է. “Խաչենի մահալում Ուլուբաբի թոռը (Մելիք-Ալլահվերդին – Ա. Մ.) ըմբոստանալով՝ տարբեր գյուղերից մարդ է հավաքում ու ամրանալով Բալլուղայա բերդում՝ սկսում կռվել Փանահ խանի դեմ: Փանահ խանը մեծ բազմությամբ շարժվում է դեպի նրա ամրությունը: Ուժգին կռվից հետո նրանց ամրոցը գրավում է, շատերին կոտորում և սպանվածների գլուխներից աշտարակ (պարսկերեն բնագրում՝ մինարեթ – Ա. Մ.) է կառուցում”[32]: Մելիք-Ալլահվերդու սպանությունից հետո Փանահ խանը Խաչենի մելիք է նշանակում Խնձրիստան գյուղի տանուտեր Միրզախան Մելիք-Միրզախանյանին: Այսպիսով, Արցախի հինգ մելիքություններից երկուսը՝ Վարանդան և Խաչենը, այլևս անվնաս էին Փանահի համար, իսկ Գյուլիստանի, Ջրաբերդի ու Դիզակի մելիքությունների վրա նրա իշխանությունը չէր տարածվում:

Հետագա շարադրանքում Միրզա Ջամալը ներկայացնում է Փանահ խանի կռիվները Ջրաբերդի և Գյուլիստանի մելիքների դեմ: “Մի քանի անգամ տեղի ունեցան ընդհարումներ Չիլաբերդի մահալի Մելիք-Հաթամի և Թալիշի մահալի Մելիք-Յուսուբի (Մելիք-Հովսեփ – Ա. Մ.) հետ,– գրում է նա:– Նրանք երկուսն էլ հարուստ ծեր մելիքներ էին և իրենց տրամադրության տակ ունեին բազմաթիվ մարդիկ”[33]:

Այդ մարտերի մասին ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում նաև Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը: Նա, մասնավորապես, գրում է, որ մելիքները “միաբանեալ թշնամանօք ընդդէմ խանին և ի բերդն Ջերմկայ (Ջրաբերդի – Ա. Մ.) ամրացեալ՝ ընդ երկար ժամանակ յաճախակի պատերազմեցան: Փանահ խանն ևս ո՛չ սակաւ եցոյց ընդդէմ նոցա զբազմապիսի յարձակմունս, բայց ի պատճառս ամրութեան բերդի նոցա թէև դարձաւ առանց հասանելոյ ի նպատակ իւր, սակայն զարտորայս նոցա, որ ի ստորոտ լերինն, ոտնկոխ արարեալ հեծելազօրաց իւրոց՝ բոլորովիմբ ապականեաց զայնս: Եւ զանցս ճանապարհաց ի չորից կողմանց խափանեաց, և այսպէս զամս չորս նեղութեամբ և դառն վշտօք ընդդէմ նորա մնացին ի բերդի անդ յանշարժութեան: Եւ յայնմ ընդ երկար միջոցի բազումք թշնամացան ընդ խանին և յամենայն ժամ, ըստ օրինակի օտար թշնամեաց, հասուցանէին յիշեալ խանին ի պատերազմի վնասս բազումս”[34]:

Հետագայում այդ մելիքները նահանջում և ամրանում են Գյուլիստանի բերդում: Այնտեղ Փանահ խանի դեմ նրանց մղած հաղթական կռիվներից մեկի վերաբերյալ հետևյալ ուշագրավ տեղեկություններն է հաղորդում կապիտան Օթար Թումանովը՝ 1754 թ. դեկտեմբերի 1-ին Ռուսաստանի արտաքին գործերի կոլեգիային հղած զեկուցագրում. “Հայերը գտնվում էին Սղնախում՝ Գյուլիստանի բերդում: Նրանց գլխավորները մելիք Յուսուֆ և մելիք Աթամ են կոչվում: Սրանք մինչ 1500 [զինված] մարդ ունին: Այս հայերի վրա հարձակվել է Փանա-խանը, հայերը հաղթել են, Փանա-խանի մարդկանցից 300-ի չափ սպանել են: Այս պատերազմը եղավ 1754 թ. օգոստոսի 26-ին”[35]:

Դիմադրությունը շարունակվել է նաև հաջորդ տարի, ինչպես տեղեկանում ենք Օ. Թումանովի՝ 1755 թ. մարտի 21-ի զեկուցագրից. “Սղնախի հայերը մեկուսացած են իրենց տեղում, ներկայումս Փանա-խանին և թուրքերին չեն ծառայում”[36]: Իսկ նույն թվականի նոյեմբերի 20-ի զեկուցագրով Օ. Թումանովը հաղորդում է Ղզլարի պարետ Իվան ֆոն Ֆրաուենդորֆին. “Սղնախի հայոց մելիք Յուսուֆը այստեղ (Վրաստան – Ա. Մ.) թագավորների մոտ եկավ իր ընտանիքով՝ 60-ի չափ մարդկանց ուղեկցությամբ: Սղնախը դատարկվել է: Իրոք հացի թանկություն է եղել այնտեղ… Գյուղացի-ռայաթը Փանա-խանին է մնացել: Մելիք Ադամն իր ընտանիքը Գյանջա է ուղարկել, ինքը դեռևս իր բերդումն է գտնվում, սակայն ներկայումս ոչ մի տեղից օգնություն չի երևում”[37]:

Այս տեղեկության իսկությունը հաստատվում է նաև վրաց տարեգիր Պապունա Օրբելիանիի “Քարթլիի անցքերը” պատմագրական աշխատության հաղորդած տվյալներով, որտեղ, մասնավորապես, կարդում ենք. 1755 թ. “Ղարաբաղի Փանա խանն ուժ էր գործադրել Սղնախի [մելիքների] նկատմամբ. հայերն այլևս չէին կարողացել դիմանալ. մի ձորի մելիք [Յ]ուսուֆ-բեկը հարյուր ծուխից բաղկացած խիզաններով տեղահան էր եղել ու, գալով Վրաստան, [տեղ] խնդրել [Վրաց] թագավորներից”[38]: Այսպիսով, չդիմանալով Փանահ խանի հարաճուն ճնշմանը՝ մելիքներն իրենց զորքի և ժողովրդի մի մասի հետ հեռանում են իրենց տիրույթներից ու ապաստանում Գանձակի գավառում, սպասելով հարմար առիթի՝ Փանահի դեմ իրենց արյունոտ գոտեմարտը շարունակելու համար: Ըստ Միրզա Ջամալի՝ յոթ տարի մելիքները մնում են Շամխորում[39]:

Լսելով Փանահ խանի հզորացման մասին՝ 1757 թ. մեծաքանակ զորքով Շուշիի վրա է արշավում Մազանդարանի կառավարիչ Մուհամմադ Հասան խան Ղաջարը՝ Իրանի ապագա շահ Աղա Մուհամմադ խանի հայրը: Նրա բանակը կանգ է առնում Շուշիի մերձակայքում գտնվող Խաթուն-Արխ վայրում: Սակայն շուրջ մեկ ամիս տևած պաշարումը որևէ արդյունքի չի հանգեցնում, և Մուհամմադ Հասան խանը՝ լսելով Քերիմ խան Զենդի ուժեղացման ու դեպի Արաղ շարժվելու մասին, հապշտապ հետ է վերադառնում[40]: Այս իրողությունն իր արտացոլումն է գտել նաև վրացական սկզբնաղբյուրներում, մասնավորապես՝ արքայազն Դավիթ Բագրատիոնի “Նոր պատմություն” երկում, որտեղ այդ արշավանքի մասին կարդում ենք. “1757 թ. Մահմադ-Հասան Ղաջարը… գրավեց Պարսկաստանի ավելի քան կեսը ու մոտեցավ Շուշուն… Իսկ երբ Շիրազում երևաց Քարիմ-խան Զանդը, այս Մահմադ-Հասան Ղաջարը [Շուշիից] գնաց նրա դեմ”[41]:

Մուհամմադ Հասան խանի ձեռնունայն վերադարձից հետո 1761 թ. մեծաքանակ բանակով Ղարաբաղ է արշավում Ուրմիայի կառավարիչ Ֆաթալի խան Աֆշարը, որը Նադիր շահի առաջապահ զորագնդի հրամանատարն էր եղել: Նա, ինչպես կարդում ենք Սիմեոն կաթողիկոսի հիշատակարանում, “ի ՌՄԺ (1761) ամի թուականութեանս մերում, ժողովեալ զբազում զօրս ի վերայ իւր, չոգաւ ի վերայ մեծ և անուանի դղեկին Շօշ կոչեցեալ ամրագունեղ բերդին՝ ածել զնա ի ձեռն, և զիշխօղն նորին զՓանահ խանն, որ ի Ջիւանշիր յազգէ”[42]: Ֆաթալի խանի բանակը կանգ է առնում Ասկերանի մոտ գտնվող մի դաշտում, որտեղ ամրություն է կառուցում և ձմեռում: “Ի սմին ժամանակի,– գրում է Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը,– մելիքք Ջրաբերդ և Թալիշ գաւառակաց՝ հայազգի Մելիք-Ադամն և Մելիք-Ուսուբն, ևս կառուցին ի միոյ կողմանէ բանակի խանին զամրոցս ընդդէմ Փանահ խանին”[43]: Վեց ամիս այնտեղ մնալուց հետո կողմերը հաշտության բանակցություններ են սկսում, և “Փանահ խանն արտաքուստ հնազանդություն է հայտնում նրան ու պատանդ է տալիս իր որդի Իբրահիմ-Խալիլ աղային”[44]: Այդպիսով, Փանահ խանն ընդունում է իր կախվածությունը Ֆաթալի խանից:

Որդուն ազատելու նպատակով Փանահը դաշնակցում է հետզհետե հզորացող Քերիմ խան Զենդի հետ, որը Ֆաթալի խանի ոխերիմ թշնամին էր: Նրանց բանակը 1763 թ. Ուրմիայում պարտության է մատնում Ֆաթալի խանին[45]: Ազատելով պատանդի կարգավիճակով Ուրմիայում գտնվող Իբրահիմ-Խալիլ աղային՝ Քերիմ խան Զենդը 1763 թ. խանի տիտղոս է շնորհում նրան և ուղարկում Ղարաբաղ[46], իսկ Փանահ խանին իր հետ վերցնելով տանում է Շիրազ: Այնտեղ էլ 1763 թ. Փանահը մահանում է: Թեև, ըստ Ղարաբաղի խանության պատմագիրների, Քերիմ խանը նրան Շիրազ էր տարել պատվելու նպատակով, սակայն ակնհայտորեն Փանահը նրա մոտ էր գտնվում պատանդի կարգավիճակով: Այս տեսակետի օգտին է վկայում այն փաստը, որ այդ ժամանակ Քերիմ խանը որպես պատանդ իր հետ Շիրազ է տանում նաև Ղարադաղի Քյազիմ խանին և Խոյի Շահբազ խան Դումբուլիին[47]:

Այդ է պատճառը, որ ինչպես Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը, այնպես էլ Միրզա Ադիգյոզալ-բեկը քար լռություն են պահպանում Փանահի մահվան հանգամանքների վերաբերյալ: Սակայն, այդ բացը լրացնում են հայ հեղինակները, մասնավորապես՝ Ներսեսովն այդ մասին գրում է. “Փանահ խանը դիտմամբ մեռած է ձևացել, մերձավորներին նախօրոք պատվիրելով, որ իր “դին” Ղարաբաղ տանեն, որպեսզի այդպես Շիրազից դուրս գար, ճանապարհին ձի հեծներ և գնար Ղարաբաղ՝ ստանձնելու այնտեղի իշխանությունը: Քերիմ խանը այս հասկանալով ասում է. “Նա իմ լավ բարեկամն էր, պետք է նրա դիակը պատվով ու հարգանքով Ղարաբաղ ուղարկեմ”: Հրամայում է նրա որովայնը պատռել, դեղերով լցնել, որից հետո միայն ճանապարհ է դնում Ղարաբաղ”[48]: Հիրավի, ճակատագիրը իրեն արժանի մահ էր նախապատրաստել ողջ կյանքը խարդավանքների մեջ անցկացրած այս մարդու համար. ավազակապետ դարձած երբեմնի մունետիկ, որին կյանքի ալիքները բարձրացրին խանի աստիճանի՝ այնտեղից որպես հասարակ մի խաբեբայի ցած գլորելու համար:

Կարևոր է նշել նաև այն փաստը, որ Փանահն անգամ մի կտոր հող չուներ Խամսայի մելիքությունների տարածքում, որը որպես գերեզմանատեղ ծառայեր նրա համար: Այդ է պատճառը, որ հարազատները նրա դիակը տարան և թաղեցին Աղդամի մոտ գտնվող Իմարեթ վայրում[49]:

Միրզա Ջամալ Ջևանշիրի աշխատության հաջորդ գլուխները նվիրված են Ղարաբաղի Իբրահիմ խանի (1763–1806) իշխանության ժամանակ տեղի ունեցած հիշարժան իրադարձությունների նկարագրությանը: Ներկայացնելով վերջինիս ազդեցության ոլորտները՝ հեղինակը գրում է. “Նրա հրամանները և կարգադրությունները իրականացվում էին Շիրվանի, Շաքիի, Գանձակի, Երևանի, Նախիջևանի, Խոյի, Ղարադաղի, Թավրիզի, Արդեբիլի վիլայեթներում և նույնիսկ Մարաղայում և Ղափլանքուհում[50], որը հանդիսանում էր Իրաքի (Արաղ – Ա. Մ.) և Ադրբեջանի (Ատրպատականի – Ա. Մ.) սահմանագլուխը: [Այդ] վիլայեթների խաների նշանակումն ու հեռացումը կատարվում էր Իբրահիմ խանի հրամանով ու երաշխավորությամբ”[51]:

Այս տեղեկությունները կարիք ունեն լրացուցիչ մեկնաբանության: Բանն այն է, որ այստեղ Միրզա Ջամալն այնքան է գերագնահատել Իբրահիմ խանին, որ անգամ նրա երկի Բաքվի հրատարակիչներն են հարկադրված արձանագրել. “Այստեղ ակնհայտ չափազանցություն է: Ունենալով ուժեղ ազդեցություն շրջակա վիլայեթների կառավարիչների վրա, Իբրահիմ խանը, սակայն, այնքան ուժեղ չէր, որ, շրջանցելով Իրանի կառավարությանը, նշանակեր կամ հեռացներ խաների: Առավել ևս, որ Թավրիզի, Խոյի, Մարաղայի և Երևանի խաները երբեք կախված չեն եղել նրանից (ընդգծումը մերն է – Ա. Մ.): Այս չափազանցությունն առկա է նաև Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի մոտ, որը, ամենայն հավանականությամբ, իր գիրքը շարադրելիս ձեռքի տակ ունեցել է Միրզա Ջամալի աշխատությունը”[52]:

Միրզա Ջամալն իր աշխատության վեցերորդ գլխում ներկայացնում է Իրանի Ղաջարական արքայատոհմի հիմնադիր Աղա Մուհամմադ խանի[53] դեպի Անդրկովկաս կատարած ավերիչ արշավանքները: Վերջինս 1795 թ. պարսկական գերիշխանությունն Անդրկովկասում վերականգնելու նպատակով իր եղբայր Ալի Ղուլի խանին ուղարկում է Երևանի վրա, իսկ ինքը մեծաքանակ բանակով արշավում է Ղարաբաղ ու պաշարում Շուշի բերդաքաղաքը[54]:

Աղա Մուհամմադ խանի կողմից Ալի Ղուլի խանին Երևանի վրա ուղարկելու մասին հեղինակի հաղորդումը հաստատվում է հայկական սկզբնաղբյուրներով: Այսպես, այդ դեպքերի ժամանակակից Աբրահամ Աստապատցին 1796 թ. հունվարին գրած իր հիշատակարանում վկայում է, որ Աղա Մուհամմադ խանը “զեղբայրն իւր զԱլիղուլի խանն առաքեաց երկոտասան հազարօք առ Նախջուանաւ ի վերայ Երեւանայ, որոյ եկեալ բանակեցաւ հանդէպ բերդին, ուր եկն ընդ առաջ նորա աստուածապատիւ Հայրապետն ամենայն Հայոց տէր Ղուկաս երջանիկ կաթողիկոսն Սբ. Աթոռոյն Էջմիածնի, իբրեւ քաջ հովիւ եւ փեսայ՝ դնելով զանձն իւր ի վերայ հօտին եւ հարսին հոգեւորի: Եւ մատոյց նմա բազում ընծայս՝ ըստ արժանւոյն՝ ջանահնար լինելով յամենայնի զերծ պահել զՍուրբ Աթոռն ի գլխաւոր վնասուց. եւ առ այս՝ ծախեաց անդէն առ դրան նորա չափազանց դրամս, ոմանց բազում, եւ ոմանց սակաւ տալով”[55]:

Ուշագրավ է Աղա Մուհամմադ խանի՝ Անդրկովկաս կատարած արշավանքի նախօրյակին տեղի որոշ կառավարիչների միջև դաշնակցության մասին Միրզա Ջամալի հաղորդումը, ըստ որի՝ “Թիֆլիսի վալի բարձրաստիճան Հերակլ խանը, Երևանի կառավարիչ Մուհամմեդ խանը և Թալիշի կառավարիչ Միր Մուսթաֆա խանը Իբրահիմ խանի հետ միասին երդվեցին չհնազանդվել Աղա Մուհամմադ շահին, այլ լինել դաշնակիցներ և օգնել միմյանց”[56]: Այս տեղեկության իսկությունը հաստատում է այդ դեպքերի ժամանակակից իրանցի պալատական պատմագիր Մուհամմադ Թաղի Սարավին իր “Թարիխ-ե Մուհամմադի” (“Մուհամմադի պատմությունը”) աշխատության մեջ, որտեղ, մասնավորապես, գրում է. “Ելք փնտրելով Իբրահիմ խանը նենգաբար միանում է Թիֆլիսի վալիին: Հաղթական հերոսի (Աղա Մուհամմադ խանի – Ա. Մ.) ահեղ զորքի ահից Իբրահիմ խանը անհրաժեշտ է համարում օգնություն խնդրել Շիրվանի ու Շամախու, Ղուբայի, Դերբենդի կառավարիչներից և, ապավինելով անօգուտ դաշինքին ու զինակցությանը, գոռոզաբար համառում է”[57]:

Հետագա շարադրանքում Միրզա Ջամալը գրում է, որ Շուշիի պաշարումը տևում է երեսուներեք օր[58], սակայն, չկարողանալով գրավել այդ անառիկ բերդը, Աղա Մուհամմադ խանի հորդաներն արշավում են Վրաստան և 1795 թ. սեպտեմբերի 12-ին գրավում ու ավերում են մայրաքաղաք Թիֆլիսը: Աղա Մուհամմադ խանի զորքերը Թիֆլիսից հեռանում են սեպտեմբերի 20-ին[59] և ձմեռում Մուղանի դաշտում:

1796 թ. գարնանը Վրաստանին օգնության հասնելու նպատակով Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ի հրամանով Անդրկովկաս է շարժվում գեներալ Վ. Զուբովի գլխավորած ռուսական մի զորախումբ: Սակայն կայսրուհու մահից հետո նրան հաջորդած Պավել I-ը դադարեցնում է ռուսական զորքերի արշավանքը և նրանց հետ կանչում Անդրկովկասից:

Լսելով գեներալ Վ. Զուբովի զորաբանակի վերադարձի լուրը՝ Աղա Մուհամմադ խանը 1797 թ. երկրորդ անգամ է արշավում Անդրկովկաս: Իբրահիմ խանը, երկյուղելով նրա դատաստանից, ընտանիքով փախչում է Դաղստան իր աներ Ումմա (Օմար) խանի մոտ: “Աղայ Մհամմատ շահն, մտեալ ի Շուշի քաղաք,– գրում է Ադիգյոզալ-բեկը,– տարածեաց զնեղութեան զձեռն իւր ի չարչարել զբնակիչսն և որպէս զքարբ խածանէր զմեղաւորս և զանմեղս, և զբազումս ի մեծամեծաց, ի ծանօթից, ի բէկաց և յաղալարաց կալեալ՝ եդ ի բանտի”[60]: Ի վերջո, Աղա Մուհամմադ խանի անմարդկային դաժանությունները նրա դեմ են հանում նույնիսկ իր սպասավորներին, որոնց ձեռքով էլ 1797 թ. հունիսի 6-ին շահը սպանվում է իր ննջարանում[61], իսկ պարսկական զորքը խուճապահար փախուստի է դիմում: Միրզա Ջամալ Ջևանշիրի աշխատությունը ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում Աղա Մուհամմադ խանի՝ 1795–1797 թթ. Անդրկովկաս կատարած արշավանքների մասին և, անտարակույս, ունի սկզբնաղբյուրի նշանակություն:

Գրքի յոթերորդ գլուխը նվիրված է Անդրկովկասում Ռուսաստանի տիրապետության հաստատման պատմությանը: Այս գլխում հեղինակը հակիրճ ներկայացնում է Կովկասի կառավարչապետ իշխան Պավել Ցիցիանովի (1802–1806) ղեկավարման շրջանում տեղի ունեցած հիշարժան իրադարձությունները: Միրզա Ջամալն անդրադառնում է իշխան Ցիցիանովի գլխավորությամբ 1804 թ. ամռանը տեղի ունեցած Երևանյան արշավանքին, որն ավարտվել է անհաջողությամբ: Պարենի և ռազմամթերքի պակասի պատճառով Պ. Ցիցիանովը 1804 թ. սեպտեմբերի 2-ին դադարեցրել է պաշարումը և վերադարձել Թիֆլիս[62]:

Հետագա շարադրանքում հեղինակը ներկայացնում է իշխան Ցիցիանովի և Իբրահիմ խանի միջև Քյուրակ-չայի պայմանագրի կնքումը 1805 թ. մայիսի 14-ին[63], որով Արցախն անցնում էր Ռուսաստանի տիրապետության տակ:

1805 թ. Ղարաբաղի, Շաքիի և Շիրվանի խանությունները հպատակեցնելուց հետո Պ. Ցիցիանովը մեկնել է Բաքու, ուր տեղի Հուսեին-Ղուլի խանի կազմակերպած դավադրության հետևանքով էլ սպանվել է 1806 թ. փետրվարի 8-ին[64]: Սակայն նրա սպանությամբ Անդրկովկասում Ռուսաստանի տիրապետության հաստատման գործընթացը չդադարեց: Հնի և նորի այդ պայքարի ելքը կանխորոշված էր, որքան էլ նենգ ու դավադիր լինեին խաները:

Այնուհետև Միրզա Ջամալը հակիրճ անդրադառնում է Իբրահիմ խանի սպանությանը: Նա, մասնավորապես, գրում է, որ պարսկական զորքերի մոտենալուն պես “Իբրահիմ խանը Խանբաղիում գտնվող իր ընտանիքը տեղափոխեց ամրոցի (Շուշիի – Ա. Մ.) մոտ գտնվող մի տեղ: Որոշ չարամիտ անձինք այնպես զրպարտեցին նրան մայորի (Դ. Տ. Լիսանևիչ – Ա. Մ.) մոտ, որ վերջինս գիշերով մի զորաջոկատով գնաց նրա կացարանը, որտեղ էլ ճակատագրի չար կամքով սպանվեց Իբրահիմ խանն իր ընտանիքի որոշ անդամների և մերձավորների հետ”[65]: Դժվար չէ նկատել, որ Միրզա Ջամալն ամեն կերպ ցանկացել է սքողել կամ մեղմել Իբրահիմ խանի քայլի ծանր հետևանքները:

Մինչդեռ, իրականում, Իբրահիմ խանի արարքը բացարձակ դավաճանություն էր ռուսական պետության հանդեպ: Այդ մասին հայ պատմագիր Ներսեսովը հանգամանորեն գրում է. “Քանի որ Իբրահիմ խանը շատ ծեր էր, հաճախ նրա գլխում խելահեղ մտքեր էին ծագում: Այս ընթացքում իր մի քանի մերձավորների հետ գաղտնի որոշում է ղզլբաշների պետությանը հպատակություն հայտնել: Շուշի բերդից դուրս գալով՝ նրա ստորոտում գտնվող Սանգյար-խան կոչված վայրում խփում է իր վրանը, որպեսզի ղզլբաշների բանակի ժամանելուն պես նրանց միանա, ռուսական պետությանը դավաճանի (ընդգծումը մերն է – Ա. Մ.) և այդ կերպ դառնա շահի օրինավոր հպատակը… Այս պատճառով մայոր Լիսանևիչը, որը հայտնի էր “դելու-մայոր” (“խենթ մայոր” – Ա. Մ.) անվամբ, 1806/1221 թ. մայիսի 8-ի գիշերը 100 զինվորներով բերդից դուրս գալով՝ Իբրահիմ խանի վրանը չորս կողմից շրջապատում են ու նրան՝ իր մերձավորների հետ, տեղում կոտորելով՝ ամրոց վերադառնում”[66]: Այսպիսով, ողջ կյանքի ընթացքում այլոց համար խարդավանքի սարդոստայններ հյուսած Իբրահիմ խանը, ի վերջո, կործանվեց սեփական խարդավանքների սարդոստայնում:

Իբրահիմ խանի փոխարեն ռուսական իշխանությունների կողմից Ղարաբաղի խան է նշանակվում նրա որդի Մեհտի-Ղուլին: Սակայն, հարկ է նկատել, որ հեղինակը բնավ չի անդրադառնում Մեհտի-Ղուլի խանի իշխանության շրջանին՝ լոկ բավարարվելով նշելով, որ “Մեհտի-Ղուլի խանի իշխանության պատմությունը նշված (նշանակման – Ա. Մ.) թվականից մինչև 1822 թ. հոկտեմբերը հայտնի է Ձերդ պայծառափայլությանը (Մ. Ս. Վորոնցով – Ա. Մ.)՝ մատյաններում բարձր պետության աստիճանավորների գրառումներից, ուստի կարիք չկա, որ շարադրվի իմ կողմից”[67]:

Իր աշխատության վերջին փոքրածավալ գլուխներում Միրզա Ջամալն ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում Ղարաբաղի խաների իշխանության ժամկետների, նրանց կողմից հավաքվող հարկերի, Իբրահիմ խանի եկամուտների և ունեցվածքի, նրա խառնվածքի ու բնավորության գծերի, հայտնի զավակների և ծառայողների մասին: Այս տեղեկությունները կարող են օգտակար լինել Ղարաբաղի խանության սոցիալ-տնտեսական կյանքի ուսումնասիրության համար:

Միրզա Ջամալ Ջևանշիրը հենց այն միջավայրի ծնունդն է, որի մասին գրում է իր երկում: Չնայած հեղինակի աշխարհայացքի որոշակի սահմանափակությանը՝ նրա “Ղարաբաղի պատմություն” աշխատությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Արցախի XVIII դարի պատմության բազմաթիվ հարցերի լուսաբանման համար:

«ИСТОРИЯ КАРАБАХА» МИРЗЫ ДЖАМАЛА ДЖЕВАНШИРА

КАК ПЕРВОИСТОЧНИК ПО ИСТОРИИ АРЦАХА XVIII ВЕКА

АРТАК МАГАЛЯН

Резюме

«История Карабаха» Мирзы Джамала Джеваншира была написана в 1847 году по заказу представителя Гюлистанского меликского дома, полковника Шамирхана Мелик-Бегларяна и представлена наместнику Кавказа М. С. Воронцову. Мирза Джамал написал свое историографическое сочинение на персидском языке.

Книга состоит из введения, семи глав, заключения и четырнадцати мелких глав. В первой главе, которая имеет историко-географический характер, автор говорит о границах Карабаха, древних городах, оросительных каналах и обрабатываемых культурах. В следующей главе Мирза Джамал вкратце пишет о статусе Карабаха в составе государства Сефевидов. Здесь особое значение имеет то обстоятельство, что автор, считающийся со стороны азербайджанцев своим, четко указывает на то, что меликства Арцаха были армянскими образованиями. Третья и четвертая главы работы посвящены происхождению вождя сарыджаллуийской ветви тюркского кочевого джеванширского племени Панах хана и возникновению Карабахского ханства. А в пятой–седьмой главах автор говорит о времени правления Ибрагим хана, о закавказских походах шаха Ирана Ага Мухаммед хана и о переходе Арцаха под власть Российской империи. В последних небольших главах работы Мирза Джамал передает примечательные сведения о сроках правления карабахских ханов, налогах, взимаемых с их стороны, доходах и имуществе Ибрагим хана, его характерных чертах, о знатных потомках хана и служащих. Эти сведения могут быть полезны для изучения социально-экономической жизни Карабахского ханства.

Мирза Джамал Джеваншир вышел из той среды, о которой он пишет в своем труде. Несмотря на некоторую ограниченность мировоззрения автора, его «История Карабаха» является важным источником для освещения многочисленных вопросов, связанных с историей Арцаха XVIII века.

THE “HISTORY OF KARABAKH” BY MIRZA JAMAL JEVANSHIR

AS A PRIMARY SOURCE FOR THE 18TH CENTURY HISTORY OF ARTSAKH

ARTAK MAGHALYAN

Summary

The “History of Karabakh” (“Tarikh-e Qarabagh”) by Mirza Jamal Jevanshir was written in 1847, by order of a member of a Gyulistan melik family, Colonel Shamirkhan Melik-Beglaryan, and was presented to the Viceroy of the Caucasus M. S. Vorontsov. Mirza Jamal wrote his historiographical composition in Persian.

The work consists of an introduction, seven chapters, an epilogue and fourteen short passages. In the first chapter, which deals with historical geography, the author speaks about the borders, old towns, irrigation channels and cultivated plants of Karabakh. In the next chapter, Mirza Jamal briefly tells about the status of Karabakh in Safavid Iran. Of special importance is the fact that the author, whom the Azerbajanians consider as their own, clearly states that the melikdoms of Artsakh were Armenian entities. The third and fourth chapters are dedicated to the origin of Panah Khan, the chieftain of the Sarjallu branch of the Turkic nomadic tribe Jevanshir, and to the foundation of the Karabakh Khanate. In the fifth-seventh chapters, the author speaks about the period of Ibrahim Khan’s rule, the Transcaucasian campaigns of the Shah of Iran Agha Mohammad Khan and the establishment of Russian rule in Artsakh. In the last short chapters of his work, Mirza Jamal provides interesting information about the periods of the rule of Karabagh’s khans, the taxes collected by them, the income and possessions of Ibrahim khan, his character and habits, his famous children and officials. This evidence can be useful for the study of the social and economic life of the Karabakh Khanate.

Mirza Jamal Jevanshir belongs to the same milieu which he describes in his work. Notwithstanding some narrow-mindedness of the author’s worldview, his “History of Karabakh” is an important primary source for elucidating numerous questions linked to the history of Artsakh of the 18th century.

Заметки

[←1]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. История Карабага. Баку, 1959, с. 61–62.

[←2]

Նույն տեղում, էջ 62:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 59:

[←4]

«Кавказ» (Тифлис), 1855, № 61, 62, 65, 67–69.

[←5]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 59–60:

[←6]

Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği. Qаrаbаğ tаrixi. «Qаrаbаğnаmələr», I kitab. Baki, 1989, s. 104–148.

[←7]

Two Chronicles on the History of Karabagh. Mirza Jamal Javanshir’s Tarikh-e Karabagh and Mirza Adigözal Beg’s Karabagh-name. Introduction and Annotated Translation by George Bournoutian, Costa Mesa, California, 2004.

[←8]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 62:

[←9]

Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-Наме. Баку, 1950, с. 44.

[←10]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ.,
էջ 64:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 65. ռուսերեն թարգմանության մեջ՝ «армянские магалы Хамсе» (էջ 65), ադրբեջաներեն թարգմանության մեջ՝ «ермəни Хəмсə маhаллары» (էջ 13):

[←12]

Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան (այսուհետև՝ ՄՄ), ձեռ. - 4463, էջ 3ա: Հրատ. տե՛ս Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. Ղարաբաղ-նամէ, աշխատասիրությամբ Ա. Մաղալյանի, Երևան, 2016, էջ 37–38:

[←13]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ.,
էջ 66:

[←14]

Мирза Адигезаль-бек. Նշվ. աշխ., էջ 49:

[←15]

Ахмед-бек Джаваншир. О политическом существовании Карабахского ханства (с 1747 по 1805 год). Баку, 1961, с. 69.

[←16]

Ղարաբաղի խաների տոհմածառը տե՛ս Акты, собранные Кавказской археографической комиссией (այսուհետև՝ АКАК), т. II. Тифлис, 1868, д. 1415, с. 695.

[←17]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ.,
էջ 66:

[←18]

Նույն տեղում:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 67:

[←20]

Նույն տեղում, էջ 71, Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 40–41, Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. Ճշմարտացի պատմություն, Երևան, 2000, էջ 48:

[←21]

Բայաթ ավերակ ամրոցը գտնվում է Կարկառ գետի ձախ կողմում՝ Աղջաբեդիից 26 կմ դեպի արևմուտք:

[←22]

Լեո. Երկերի ժողովածու, հ. 3, գիրք 2, Երևան, 1973, էջ 265:

[←23]

Абдул-Латиф-эфенди. История Шекинских ханов. Баку, 1926, с. 5.

[←24]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 68:

[←25]

Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 42, տե՛ս նաև Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 49:

[←26]

Լեո. նշվ. աշխ., էջ 265:

[←27]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 70:

[←28]

Նույն տեղում, էջ 68:

[←29]

ՄՄ, ձեռ. - 7429, էջ 31բ:

[←30]

Ա. Մաղալյան. Արցախի մելիքությունները և մելիքական տները XVII–XIX դդ., Երևան, 2007, էջ 173:

[←31]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 69:

[←32]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 50–51, պարսկ. բնագիր, էջ 83ա:

[←33]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 69:

[←34]

Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 51:

[←35]

Լ. Մելիքսեթ-բեկ. Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. Գ, Երևան, 1955, էջ 107, Документы по взаимоотношениям Грузии с Северным Кавказом в XVIII в. Документы подобрал, подготовил к печати и предпослал им исследование В. Гамрекели. Тбилиси, 1968, с. 140.

[←36]

Լ. Մելիքսեթ-բեկ. նշվ. աշխ., էջ 108:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 109, Документы по взаимоотношениям Грузии с Северным Кавказом в XVIII в., с. 296.

[←38]

Նույն տեղում, էջ 144:

[←39]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 70:

[←40]

Նույն տեղում, էջ 73, Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 54–55:

[←41]

Լ. Մելիքսեթ-բեկ. նշվ. աշխ., էջ 200:

[←42]

Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Գ, Սիմէոն կաթողիկոսի յիշատակարանը, Թիֆլիս, 1894, էջ 57:

[←43]

Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 59:

[←44]

А. Бакиханов. Гюлистан-Ирам. Баку, 1926, с. 130.

[←45]

Л. Строева. Керим-хан Зенд и ханы.– Иран. История и современность. Сборник статей. М., 1983, с. 93.

[←46]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 76, Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 62:

[←47]

Ք. Կոստիկյան. Ղարաբաղի XVIII դարի պատմությունն ըստ Միրզա Յուսուֆ Ներսեսովի “Թարիխ-ե Սաֆի”-ի.– ՊԲՀ, 1999, № 2–3, էջ 355:

[←48]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 62, տե՛ս նաև Րաֆֆի. Երկերի ժողովածու, հ. 9, Երևան, 1987, էջ 467:

[←49]

Ա. Մաղալյան. Արցախի մելիքությունները և Ղարաբաղի խանության ծագումը.– “Հայոց պատմության հարցեր”, № 10, Երևան, 2009, էջ 110:

[←50]

Ղափլանքուհ լեռը գտնվում է Ատրպատականի Միանեի շրջանի հարավ-արևելյան մասում (տե՛ս Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 63):

[←51]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 77–78:

[←52]

Նույն տեղում, էջ 78: Պետք է նկատել, սակայն, որ վերջին հարցում ծանոթագրության հեղինակը վրիպել է: Բանն այն է, որ Ադիգյոզալ-բեկն իր պատմագրական աշխատությունը շարադրել է 1845 թ., իսկ Միրզա Ջամալը նրանից երկու տարի անց՝ 1847 թ., հետևաբար՝ այս տեղեկությունը Ադիգյոզալ-բեկի երկից է անցել Միրզա Ջամալի աշխատությանը: Որպես ասվածի ապացույց կարող ենք բերել նաև այն փաստը, որ այս հատվածն առկա է նաև Միրզա Յուսուֆ Ներսեսովի “Ճշմարտացի պատմություն” երկում, որի համար ևս որպես սկզբնաղբյուր է ծառայել Ադիգյոզալ-բեկի “Ղարաբաղ-նամէ” աշխատությունը (տե՛ս Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 63):

[←53]

Նրա մասին տե՛ս Жизнеописание Ага-Магомет-хана Каджара. СПб., 1835.

[←54]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 79:

[←55]

Յ. Թումանեանց. Մի պատմական յիշատակութիւն Աղայ-Մահմադ-խանի մասին.– “Բանասէր” (Պարիս), 1903, թիւ 6–7, էջ 211:

[←56]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 79, Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 66–67:

[←57]

Ք. Կոստիկյան. Իրանի պալատական պատմագիր Սարավին Աղա Մուհամմադ խանի 1795 թ. Ղարաբաղյան արշավանքի մասին.– Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ, XXVIII, Երևան, 2011, էջ 342–343:

[←58]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 80:

[←59]

Ա. Արասխանեանց. Կովկասը հարիւր տարի առաջ: Շահ Աղա-Մահմադ-խանը Թիֆլիսում.– “Մուրճ” (Թիֆլիս), 1895, № 9–10, էջ 1290:

[←60]

Միրզա Ադիգեոզալ-բէկ. նշվ. աշխ., էջ 78:

[←61]

Гр. Стенбок. Ага-Мухаммед-шах в Шуше.– «Зурна» (Тифлис), 1855, с. 266; “Տարազ” (Թիֆլիս), 1890, թիվ 10, էջ 142, Հայկական աղբյուրները Աղա Մուհամմադ խանի անդրկովկասյան արշավանքների մասին, աշխատասիրությամբ Ռ. Տիտանյանի, Երևան, 1981, էջ 204:

[←62]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 90:

[←63]

АКАК, т. II, д. 1436, с. 705.

[←64]

Н. Дубровин. Закавказье от 1803–1806 года. СПб., 1866, с. 478–479; В. Потто. Кавказская война, т. 1. От древнейших времен до Ермолова. М., 2007, с. 257.

[←65]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 96:

[←66]

Միրզա Յուսուֆ Ներսեսով. նշվ. աշխ., էջ 92–93:

[←67]

Мирза Джамал Джеваншир Карабагский. Նշվ. աշխ., էջ 98: