3. Ervand Grekyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ՀԻՄՆԱԴՐՄԱՆ

2800-ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԹԻՎ

ԷՐԵԲՈՒՆԻ ԱՄՐՈՑԸ

ԵՐՎԱՆԴ ԳՐԵԿՅԱՆ

1879 թ. Չոլմաքչի գյուղի (ներկայիս հին Նորքի տարածքում) բնակիչ Պ. Տեր-Ավետիսովն Արին-բերդ կոչվող բլրի ստորոտին հայտնաբերեց բազալտե սրբատաշ քար՝ սեպաձև նշաններով: Մոսկովյան կայսերական հնագիտական ընկերության անդամ Ա. Ա. Իվանովսկին, ով ընկերության հանձնարարությամբ ուսումնասիրում էր հայաստանյան հուշարձանները, 1894 թ. գնեց արձանագիր քարը և այդ նույն թվականին հետախուզական շրջայց կատարեց արձանագրության հայտնաբերման վայրում՝ Արին-բերդում՝ փաստագրելով երևացող կառույցները[1]: Արձանագրությունն ուղարկվեց Մոսկվա և 1896 թ. հրատարակվեց Հայաստանի սեպագրական շրջանի ժառանգությունն ուսումնասիրող Մ. Վ. Նիկոլսկու կողմից: Արձանագրության մեջ նշվում էր Բիայնիլիի արքա Արգիշթի Մենուայորդու կողմից (Ք. ա. 791–770 թթ.)[2] ինչ-որ շինություն կառուցելու մասին[3]: Դրանից շուրջ կես դար անց՝ 1947–1948 թթ., Կ. Հովհաննիսյանը իրականացրեց հետախուզական նոր աշխատանքներ: Այդ նույն ժամանակ այստեղ կարճատև պեղումներ կատարեց Վ. Վ. Շլեևը[4]: Արին-բերդի կանոնավոր պեղումները սկսվեցին 1951 թ.: Դրա համար ազդակ հանդիսացավ նաև դեռևս 1950 թ. սեպտեմբերի 25-ին երկու նոր սեպագիր արձանագրությունների հայտնաբերումը[5], որոնցից մեկը հայտնում էր Արգիշթի Մենուայորդու կողմից փառահեղ ամրոց կառուցելու և այն Էրեբունի անվանելու մասին (Dhaldinini alsuišini margištiše mmenuahiniše ini É.GAL badusi šidištuni terubi URUerbuni tini)[6]:

Էրեբունիի միջնաբերդի պեղումները խորհրդային տարիներին շարունակվեցին մինչև 1975 թ.: Դրանք իրականացնում էին մի քանի արշավախմբեր. նախ՝ Կարմիր-բլուրի արշավախմբի ուժերով, ապա՝ ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի, Պատմության ինստիտուտի և ՀԽՍՀ պետշինի հուշարձանների պահպանության բաժնի արշավախմբերի կողմից: 1952 թ. պեղումներին ներգրավվեց Մոսկվայի Պուշկինի անվան կերպարվեստի պետական թանգարանի արշավախումբը՝ Ի. Մ. Լոսևայի, այնուհետև՝ Ս. Ի. Խոջաշի ղեկավարությամբ: Աշխատանքների ընդհանուր ղեկավարը Կ. Լ. Հովհաննիսյանն էր՝ այդ նույն տարիներին Կարմիր-բլուրի պեղումները գլխավորող Բ. Բ. Պիոտրովսկու գիտական խորհրդատվությամբ[7]: 1968 թ. հանդիսավորությամբ նշված Էրեբունի-Երևանի հիմնադրման 2750-ամյակի կապակցությամբ միջնաբերդում իրականացվեցին պահպանման և վերակառուցման լայնածավալ աշխատանքներ՝ նպատակ ունենալով ստեղծելու բացօթյա թանգարան՝ ուրարտական շրջանի կանգուն կառույցներով[8]: Ցավոք, առանց լուրջ նախապատրաստական աշխատանքների և գիտական հիմնավորումների, հապշտապ ու նոր շինարարական նյութերով իրականացված միջնաբերդի վերակառուցումն անգնահատելի վնաս հասցրեց հուշարձանին՝ էապես աղճատելով նաև նրա իրական տեսքը և սահմանափակելով հետագա ուսումնասիրությունների հնարավորությունները:

Էրեբունիի հնագիտական ուսումնասիրությունների նոր փուլը սկսվեց 1998 թ.՝ Ֆ. Տեր-Մարտիրոսովի ղեկավարությամբ գործող արշավախմբի կողմից[9]: Սկսած 2007 թ. մինչև 2010 թ. այստեղ աշխատեց հայ-ամերիկյան արշավախումբը՝ Դ. Ստրոնախի և Ֆ. Տեր-Մարտիրոսովի, ապա՝ Ա. Փիլիպոսյանի համաղեկավարությամբ[10]: 2008–2011 թթ. Էրեբունիում նաև աշխատել է հայկական առանձին արշավախումբ՝ Ա. Փիլիպոսյանի գլխավորությամբ[11]: 2008 թ. մինչև 2016 թ. մեկամյա ընդմիջումով (2015), պեղումներն իրականացվել են հայ-ֆրանսիական համատեղ արշավախմբի ուժերով (ֆրանսիական կողմի ղեկավարն է եղել Ս. Դեշանը, հայկական կողմը տարբեր տարիներին գլխավորել են Ա. Փիլիպոսյանը, Ա. Հայրապետյանը, Ա. Մեշինյանը, Ա. Ազիզյանը և Մ. Բադալյանը)[12]: Էրեբունիում վերջին պեղումները կատարվել են 2017 թ. հայկական արշավախմբի կողմից (ղեկավար՝ Մ. Բադալյան)[13]:

Էրեբունի՝ “Ազատ քաղաք”

Ուրարտական պետության կենսագործունեությունը կենտրոնացված էր լեռնաշխարհի ցածրադիր և, գերազանցապես, հարթավայրային ու հովտային գոտիներում: Յուրաքանչյուր նման գոտի կազմում էր առանձին վարչական միավոր կամ նահանգ՝ կենտրոնական ամրոցով, որը նահանգի վարչատնտեսական կենտրոնն էր, և երկրագործական տարածքն ու տեղի հարյուրավոր գյուղատիպ բնակավայրերը վերահսկող տասնյակ փոքր ամրոց-ամրություններով: Արարատյան դաշտավայրը, որն ուրարտական սեպագիր աղբյուրներում հանդես է գալիս “Վազա(յի) երկիր” անվանումով (mwazaini KUR-ni)[14], տերության մեծաթիվ նահանգներից մեկն էր, իսկ վարչական կենտրոնն էր նորակառույց Էրեբունի ամրոցը:

Որպես կանոն՝ ուրարտական արքաների կողմից կառուցված ամրոցները կրում էին կամ արքաների, կամ էլ տերության պետական դիցարանի գլխավոր աստվածների անունները, ինչպես, օրինակ, “Խալդիի քաղաք” (Dhaldini URU), Թեյշեբայի քաղաք (DIM-i URU), Սարդուրիխինիլի (mDsardurihinili), Արգիշթիխինիլի Արտարապշակայի (margištehinili KURartarapšakai) և այլն[15]: Հետաքրքիր է, որ Արգիշթի Մենուայորդու կողմից կառուցված ամրոցի անվանակոչումը չէր հետևում այդ ավանդույթին, և հայտնի չէ, թե ինչու էր արքան ընտրել Էրեբունի անունը:

Դեռևս 1951 թ. Մ. Իսրայելյանը Էրեբունի անունը համադրել է Երևանի հետ[16]: Որոշակի վերապահումներով այն ընդունելություն գտավ ոչ միայն հայաստանյան և հայագիտական, այլև՝ արևելագիտական շրջանակների կողմից[17]: Չնայած դրան՝ անվան ստուգաբանությունը մնում էր անհայտ՝ տեղիք տալով տարբեր մեկնաբանությունների[18]:

Ինչպես հայտնի է, ուրարտական տեքստերը գերեվարությունները թվարկելիս երբեմն նաև հայտնում են գերի տարված ռազմիկների մասին (LՅ(MEŠ) gunušini): Նման վկայություն է պահպանվել նաև Արգիշթի Մենուայորդու տարեգրության մեջ, ուր նշվում է Խաթե և Ծուփա երկրներից 6600 ռազմիկների գերեվարելու ու նրանց Էրեբունիում բնակեցնելու (՞) մասին[19]: Ենթադրվում է, որ վերաբնակեցված ռազմիկների հետ են եղել նրանց ընտանիքները[20]: Դրանով վերաբնակեցվածների թիվը բավական մեծ էր լինելու և կարող էր էապես ներազդել Արարատյան դաշտավայրի բնակչության էթնիկական կազմի վրա:

Այս համատեքստում է առաջարկվում Էրեբունի անվան նոր ստուգաբանությունը: Հաշվի առնելով, որ “խեթական” երկրներից այստեղ վերաբնակեցված ռազմիկները, ամենայն հավանականությամբ, լուվիախոս էին՝ առաջարկվում է լուվիերենով ստուգաբանել նաև ամրոցին տրված անվանումը: Ըստ Ա. Պետրոսյանի՝ Էրեբունի անունը հնարավոր է ստուգաբանել լուվիերեն *arawa- “ազատ, ազատ(վ)ել” բառով, որի զուգահեռները պահպանվել են լուվիերենին մերձավոր անատոլիական այլ լեզուներում: Ըստ այդմ, Էրեբունի անունը կարող է նշանակել “ազատ քաղաք”՝ վկայելով այստեղ վերաբնակեցված զինվորականությանը շնորհված հարկային և աշխատանքային պարհակներից մասնակի կամ միառժամանակյա ազատված լինելու մասին[21]: Ուրարտուում մինչև այդ անհայտ Իուբշա աստվածության պաշտամունքի ի հայտ գալն Էրեբունիում (տե՛ս ստորև) նույնպես կարող է վկայել այստեղ հաստատված լուվիախոս զինվորականության ունեցած պաշտամունքային ազատության մասին՝ նկատի ունենալով, որ նա օտար և, ամենայն հավանականությամբ, լուվիական ծագման աստվածություն է[22]: Առավել ևս, այդ աստվածությունը չի հիշատակվում “Մհերի դռան” դիցացանկում, սակայն, Արարատյան դաշտավայրում գցել է արմատներ՝ հիշատակվելու համար Էրեբունիից շուրջ մեկ դար հետո կառուցված Թեյշեբայի քաղաքի (Կարմիր-բլուր) “սուսի”-տաճարի արձանագրության մեջ՝ զոհաբերություն ստացող աստվածների շարքում[23]:

Միջնաբերդը

Ամրոցաշինությունն Ուրարտուում իրականացվում էր պետության կողմից՝ կիրառելով միասնական շինարարական չափորոշիչներ, խնամքով մշակված հատակագիծ և շինարարական միջոցներ[24]: Շինարարության ժամանակ հաշվի էին առնում երկու կարևոր հանգամանք՝ լեռնաշխարհի կլիմայական պայմանները, ինչպես նաև ռելիեֆն ամրաշինությանը ծառայեցնելու հնարավորությունը՝ հետևելով վաղերկաթեդարյան ավանդույթներին[25]:

Էրեբունի քաղաքի միջնաբերդը ևս կառուցվել է նույն սկզբունքներով: Երևանի Էրեբունու վարչական շրջանի Նոր Արեշ ու Վարդաշեն թաղամասերի միջև բարձրացող և շրջակայքի վրա իշխող դիրք ունեցող բլրի վրա կառուցված միջնաբերդն իրենից ներկայացնում է եռանկյունաձև հատակագիծ ունեցող խոշոր համալիր՝ շուրջ 1.5 հա տարածքով[26]: Պարսպապատերն ունեն ուրարտական ամրաշինությանը բնորոշ անկյունային աշտարակներ և որմնահեցեր: Դրանք դուրս են գալիս պատից 1.05–1.1 մ, միջինում ունեն 5 մ լայնություն և գտնվում են միմյանցից հավասարաչափ՝ 8 մ հեռավորության վրա[27]: Ապահովելու համար պարիսպների ամրությունը՝ բիայնացի շինարարները ձգտում էին պատերի հիմքերը դնել մայր ժայռի վրա՝ աստիճանաձև հարթեցնելով ժայռը պարսպի հաստությանը համապատասխան՝ հաճախ ամրության համար տալով որոշակի թեքություն դեպի ներս[28]: Հարթեցված “աստիճաններ”-ի վրա դրվում էր պարսպի քարե հիմքը, որը շարվել է բազալտ և տուֆ քարերով: Էրեբունիում քարե հիմնապատի բարձրությունը կազմում է առնվազն 3 մ[29], որի վրա բարձրացվել է հում աղյուսի պատը[30]՝ պարսպապատի ընդհանուր բարձրությունը հասցնելով 10–12 մ: Առավել լավ են պահպանվել միջնաբերդի հարավարևմտյան հատվածում շուրջ 50 և հարավային հատվածում շուրջ 60 մ երկարությամբ ձգվող պարսպապատերը[31]:

Էրեբունիում պատերը բարձրացնելու համար կիրառել են երկու տիպի աղյուսներ՝ քառակուսի և ուղղանկյունաձև, համապատասխանաբար՝ 47.4 ճ 47.4 ճ 12.5 և 32.3 ճ 47.4 ճ 12.5 սմ չափերով[32]: Պատերը սվաղվել են հարդախառը կավաշաղախով, որի վրա խորադիր գծերով վերարտադրվել է աղյուսի շարվածքը: Ընդհանուր առմամբ, միայն Էրեբունու պարսպապատերը բարձրացնելու համար օգտագործվել է շուրջ 520 հազ. հում աղյուս: Ամրոցի կառույցների տանիքը ծածկելու համար օգտագործվել են բարդու, թեղու ու սոճու ծառեր: Ընդ որում, եթե բարդին և թեղին աճում են Արարատյան դաշտավայրի գետահովտային շրջաններում, ապա սոճին բնորոշ չէ այս տարածքին. ամենայն հավանականությամբ, դրա փայտը բերվել է Կաղզվանի կամ Կարսի տարածքից[33]:

Ամրոցի ելումուտն ապահովվել է երկու մուտքերի միջոցով: Դրանցից առաջինը բացվել է 1958 թ. և երկար ժամանակ համարվում էր ամրոցի միակ մուտքը: Այն գտնվում է միջնաբերդի հարավարևելյան կողմում, բլրի՝ առավել դյուրամատչ հատվածում[34]: Ունեցել է միևնույն առանցքով հաջորդաբար տեղադրված զույգ դարպասներ[35]:

Երկրորդ մուտքը հայտնաբերվել է ամրոցում իրականացված նոր պեղումների ընթացքում[36]: Այն բացվել է արևմտյան պարսպապատի մեջ, լայնությունը կազմում է մոտ 4 մ, իսկ այստեղից սկիզբ առնող “փողոց”-ը տանում է դեպի Խալդի աստծո տաճար: Այդ դարպասը, միջնաբերդի գոյության ինչ-որ մի փուլում, փակվել է քարե շարվածքով[37]. հետաքրքիր մի երևույթ, որը նկատվում է Ք. ա. VII դարում ուրարտական այլ ամրոցներում ևս[38] ու կապված էր պետության ներսում տիրող անկայունության հետ[39]:

Միջնաբերդի ներքին տարածքը կառուցապատելու համար բլրի խորդուբորդ գագաթը նախապես խնամքով հարթեցվել է մի քանի մակարդակի, որոնց վրա բարձրացված կառույցները միմյանց հետ հաղորդակցվել են քարե աստիճաններով: Քառակուսի և ուղղանկյունաձև հատակագծով կառույցները դասավորված էին կենտրոնական “հրապարակ”-ի կամ ներքին բակի շուրջը (14 ճ 17 մ): Ընդհանուր առմամբ, միջնաբերդում բացվել է շուրջ իննսուն սենյակ և սրահ[40]:

Միջնաբերդի առավել բարձրադիր հատվածում՝ “հրապարակ”-ի հարավարևմտյան անկյան մոտ է կառուցվել ամրոցի գլխավոր պաշտամունքային կառույցը, որի արևելյան պատին պահպանված ութ տողանի արձանագրության մեջ այն հանդես է գալիս իբրև Խալդի աստծու համար կառուցված “տուն”[41]: Վերջինս իր հատակագծով պետք է մոտ լիներ ուրարտական պաշտամունքային “ստանդարտ” կառույցներին՝ աշտարակատիպ “սուսի”-տաճարներին, թեև, իր չափերով զգալիորեն գերազանցում է մեզ հայտնի “սուսի”-տաճարներին: Նախկինում “Խալդիի տուն”-ը պատկերացվել է որպես քառակող աշտարակաձև կառույց՝ նման միջագետքյան “զիկկուրատներ”-ին՝ կից 12-սյունանի կիսաբաց սրահով[42]: Սակայն վերջին տարիներին Էրեբունիում իրականացված պեղումներն աստիճանաբար ուրվագծում են ամրոցի նախնական ճարտարապետության այլ պատկեր, քան վերականգնվել է խորհրդային ժամանակներում[43]: Դա վերաբերում է ինչպես աշտարակաձև տաճարին, այնպես էլ՝ նրան հյուսիսային կողմից կցված կառույցներին, որոնց շարքում է նաև վերը նշված սյունասրահը[44]: Հետագա պեղումները, պետք է հուսալ, հնարավորություն կտան էլ ավելի հստակեցնելու մեր պատկերացումները “Խալդիի տան” ճարտարապետական տեսքի մասին: Համենայն դեպս, արտահայտված կարծիքը “Խալդիի տան” և “սուսի”-տաճարի նույնականության մասին[45], նաև ճարտարապետական հորինվածքի առումով[46], չպետք է բացառել: Այստեղ հետաքրքիր է նաև, որ Էրեբունիի “Խալդիի տան”՝ վերը նշված կառույցն ունեցել է որմնախորշ՝ խորհրդանշական դռան տեսքով[47]:

Միջնաբերդի մի զգալի մասը զբաղեցնում էր, այսպես կոչված, “պալատական հատված”-ը: Որպես այդպիսին էր դիտարկվում միջնաբերդի հյուսիս-կենտրոնական հատվածը՝ հիմք ընդունելով կենտրոնական “հրապարակ”-ից այստեղ տանող մուտքի երկու պատերին թողնված և ձախ պատին in situ հայտնաբերված արձանագրությունը[48]: Դրանում ասվում էր Արգիշթի Մինուայորդու կողմից լ.GAL կառուցելու մասին[49]: Պալատական համալիրի պատերը պահպանվել են 3–5 մ բարձրությամբ և հստակ ուրվագծում են կառույցների հատակագիծը: Համալիրի համար կենտրոն է ծառայել սյունազարդ, այսպես կոչված, “պերիստիլ” բակը, որի շուրջը համախմբված էին մյուս սենյակները[50]: Համալիրի հանդիսավոր հատվածը բաղկացած է երեք սենյակից և կից սրահից, որը, մինչև հետագա վերակառուցումները, ծառայել է որպես կառավարչի հարկաբաժին: Սենյակների պատերը, նաև տանիքը պահող հորիզոնական գցված գերանները ներկված են եղել վառ կարմիր կամ կապույտ գույներով, իսկ հանդիսավոր սրահների պատերը զարդարվել են հարուստ որմնանկարներով[51]:

Մյուս կողմից, որպես կանոն, ուրարտական ճարտարապետության մեջ “պալատական հատված”-ի առանցքը կազմել է սյունազարդ կամ մույթերով ուղղանկյունաձև հանդիսավոր սրահը[52]: “Պերիստիլ” բակի շուրջ կառուցված համալիրը, այստեղ “սուսի”-տաճարի գոյությունը չի տեղավորվում այդ մտածողության մեջ և մղում է “պալատական հատված”-ը որոնելու այլ վայրում: Այդպիսին կարող էր լինել “հրապարակ”-ից հյուսիս-արևելք ընկած խոշոր սրահը՝ մոտ 500 մ^2 մակերեսով (37.8 ճ 13.2 մ): Վերջինս ծառայում էր իբրև մառան՝ շուրջ 100 խոշոր կարասներով: Սակայն այստեղից գտնված սրբատաշ խոշոր խարիսխները՝ “տան” կառուցման մասին հաղորդող Արգիշթիի արձանագրություններով[53], ինչպես նաև հարուստ պատկերազարդված որմնանկարների հայտնաբերման փաստը խոսում է կառույցի՝ նախկինում ունեցած այլ նշանակության մասին: Ամենայն հավանականությամբ, սկզբնապես կառույցը ծառայել է որպես հանդիսավոր սրահ և հետագայում է միայն, առայժմ անհայտ պատճառներով, կորցրել իր գործառույթն ու վերափոխվել մառանի[54]:

Ուշագրավ է, որ նախնական հատակագծում “պալատական հատված”-ը փոքր տարածք է զբաղեցրել, բայց հետագայում, հնարավոր է՝ դեռևս Արգիշթի Մենուայորդու գահակալության շրջանում, ընդարձակվել է հարավարևելյան ուղղությամբ: Դրա արդյունքում արտաքին պարսպապատը և որմնահեցերը մնացել են նորակառույց սենյակների ներսում՝ կազմելով յուրատեսակ ելուստներ[55]: Այդ նոր կառուցապատումը, միգուցե, կապված էր “պալատական հատված”-ում նոր՝ Իուբշա աստծուն ընծայված “սուսի”-տաճարի կառուցման հետ[56]: Վերջինս գտնվում է ոչ թե “պերիստիլ” բակի կենտրոնական առանցքի ուղղությամբ, այլ կառուցվել է զգալի շեղումով՝ հարավային կողմից դեպի բակ բացվող հինգ սենյակներով կառույցի ճակատին զուգահեռ՝ այդ կառույցի և “սուսի”-տաճարի միջև թողնելով մի նեղ միջանցք (0.8 մ): Դա բնորոշ չէ ուրարտական կառույցներին և ակնհայտորեն խանգարելու էր այդ սենյակներ մուտք գործելուն[57]: Հետևաբար, չի բացառվում, որ Իուբշայի տաճարը կառուցվել է “պերիստիլ” բակի շուրջը համախմբված համալիրի կառուցապատումից ավելի ուշ: Ինչպես երևում է, համալիրը, տաճարի կառուցումից հետո, փոխել է իր նշանակությունը, դրա սենյակներն ու մթերանոցները հատկացվել են տաճարը սպասարկող անձնակազմին, ինչով էլ պայմանավորված՝ անհրաժեշտություն է առաջացել էապես ընդարձակելու միջնաբերդի “պալատական հատված”-ը նոր կառույցներով:

Արմատական վերակառուցումների է ենթարկվել նաև միջնաբերդի հարավային հատվածը[58]: Այստեղ է գտնվում, այսպես կոչված, դիտակետ-”պորտիկ”-ը՝ վեց սյուներով կառույցը[59]: Նախկինում այն համարվում էր ուրարտական դարաշրջանի կառույց[60]: Սակայն, ամենայն հավանականությամբ, այդ կառույցը և այս հատվածում իրականացված վերակառուցումներն ընդհանրապես պետք է թվագրվեն հետուրարտական շրջանով[61]:

Միջնաբերդի հյուսիսային հատվածում բացված հիմնականում տնտեսական նշանակության սենյակները կառուցվել են բլրի թեք լանջն ի վար: Դրանց առաստաղները, կարելի է մտածել, գտնվել են տարբեր բարձրության վրա, ինչն էլ հնարավորություն է տվել լուծելու սենյակների լուսավորության հարցը: Լույսը սենյակ է թափանցել առաստաղի տակ գտնվող պատուհաններից, իսկ նույն հարթության վրա գտնվող կից սենյակները, հնարավոր է, լուսավորվել են երդիկից կամ ընդհանրապես զուրկ են եղել արտաքին լուսավորությունից: Էրեբունիի որոշ սենյակներում հայտնաբերված ճրագամանները կարող են լինել դրա վկայությունը[62]:

Ամրոցում բացված բազմաթիվ սենյակներ նախատեսված են եղել մի քանի հարյուրի հասնող կայազորի և սպասարկող անձնակազմի համար: Դրանց թվում են “պալատական հատված”-ի մուտքից դեպի ձախ բացված հինգ, ինչպես նաև երբեմնի կենտրոնական սյունազարդ սրահին արևելքից կցված վեց միանման սենյակները և սրահին հյուսիսից հարող բաժանմունքները[63]:

Լեռնաշխարհի կլիմայական պայմանները, ինչպես նաև երկարատև պաշարման հավանականությունը մղում էր ամրոցները կառուցել ջրի աղբյուրների մոտ: Էրեբունիի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է տուֆակերտ խողովակաշար, որով, ինչպես ենթադրվում է, խմելու ջուր է հասցվել ամրոց[64]: Բացի դա, ամրոցն ունեցել է ջրահեռացման համակարգ: Քարե սալերով ծածկված, մոտ 0.7 մ խորությամբ տուֆաշար համակարգի մի հատվածն անցնում էր վերը նշված “պերիստիլ” բակի տակով, երկրորդ ճյուղն ամրոցի կենտրոնական “հրապարակ”-ից ձգվում էր հարավարևմտյան ուղղությամբ՝ անցնելով 12-սյունանի կառույցի տակով, ու անձրևաջրերը տանում էր դուրս[65]: Շատ ավելի փոքր տրամաչափի մեկ այլ ճյուղ է բացվել ամրոցի երկրորդ մուտքից սկիզբ առնող և դեպի կենտրոնական “հրապարակ” տանող փողոցի տակ: Ընդ որում, փոքր խճաքարերով սալարկված փողոցը կենտրոնական հատվածում խորանում էր՝ դրանով իսկ անձրևաջրերն ուղղելով դեպի շրջանաձև ջրահավաք ավազանը, որի կենտրոնում բացված անցքով դրանք թափվում էին համակարգի մեջ և դուրս հոսում ամրոցից[66]:

“Արտաքին քաղաք”-ը

Դեռևս 1947 թ. Կ. Հովհաննիսյանի իրականացրած առաջին հետախուզական աշխատանքների ընթացքում պարզվեց, որ ուրարտական շինություններով է կառուցապատվել ոչ միայն բլրի գագաթը, այլև՝ դրա շրջակայքը[67]: Կառույցների հետքեր և ուրարտական պալատական խեցեղենի բեկորներ են հայտնաբերվել միջնաբերդից դեպի հյուսիս, արևելք ու հարավ ընկած ողջ գոտու վրա[68]: Այստեղ էին գտնվում բնակելի թաղամասերը կամ, այսպես կոչված, “արտաքին քաղաք”-ը՝ զբաղեցնելով մոտ 50 հա տարածք[69]:

“Արտաքին քաղաք”-ի կառուցապատման մասին, ցավոք, քիչ բան է հայտնի: Խորհրդային շրջանում այստեղ իրականացված պեղումները կարճատև էին[70] և առայժմ միայն հաստատագրվել են ընդարձակ առանձնատների ու մի քանի սենյակից բաղկացած անկանոն և խիտ կառուցված տների հիմնապատեր[71]: Բնակելի տների պատեր փաստագրվել են նաև 1998 թ. իրականացված կարճատև պեղումների ժամանակ: Մասնավորապես, ամրոցի հարավային լանջի դիմաց բարձրացող փոքր բլրի վրա բացված հիմքում քարաշեն, հում աղյուսի պատերով “առանձնատուն”-ը, դատելով հայտնաբերված գույքից (հողի մեջ թաղված կարասներ, բրոնզե գոտու հատված, ուրարտական պալատական խեցեղենի բեկորներ), պատկանել է վերնախավի ներկայացուցչի[72]:

Էրեբունու 2007 թ. պեղումների ընթացքում միջնաբերդից մոտ 150 մ հարավ-արևելք ընկած բլրի վրա բացվեց ուղղանկյունաձև ընդարձակ կառույց՝ բազմաթիվ բաժանմունքներով, սենյակներից մեկը պարունակում էր հողի մեջ թաղված խոշոր կարասների բեկորներ[73]: Առկա զուգահեռները հուշում են, որ այդ շինությունը նույնպես պատկանել է վերնախավի ներկայացուցչի: 2009 թ. բլրից դեպի հարավ-արևելք մոտ 200 մ հեռավորությամբ գտնվող բարձունքների գեոմագնիսական ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին այստեղ երկու խոշոր ուղղանկյունաձև կառույցների գոյությունը: Դրանք կարող էին լինել պետական պատվերով կառուցված շինություններ[74]. հնարավոր է, որ դրանք արքունի ախոռներ էին[75]: Կառուցապատված են եղել նաև միջնաբերդի պարսպապատերից դուրս՝ բլրի՝ հյուսիս և հյուսիսարևմտյան լանջերին բացված դարավանդները[76]:

Այսպիսով, առկա սուղ տվյալները թույլ են տալիս կազմելու “արտաքին քաղաք”-ի խիստ ընդհանուր պատկեր: Կարելի է մտածել, որ, ինչպես ուրարտական մյուս քաղաքները, Էրեբունիում ևս քաղաքային թաղամասերը զուրկ էին պաշտպանական պարիսպներից, կառուցապատված էին ազատ տեղաբաշխված ընդարձակ առանձնատներով, այսպես կոչված, ուրարտական վերնախավի տներով: Քարե հիմքերի վրա բարձրացվել է հում աղյուսի պատը, որը տեղ-տեղ պահպանվել էր մինչև 1 մ բարձրությամբ, տներում հայտնաբերվել են բավական խոշոր՝ մինչև 120 սմ տրամագծով կարասների բեկորներ[77]: Բնակչության մյուս հատվածը բնակվում էր համեմատաբար փոքր, մի քանի սենյակից կազմված տներում: Նման տներով թաղամասերն ուրարտական վերնախավի թաղամասի համեմատությամբ առավել խիտ են կառուցապատված[78]:

Էրեբունու դամբարանադաշտը տարածվել է քաղաքից դեպի հյուսիս-արևմուտք[79]: Այստեղ բացվել են վերնախավի ներկայացուցիչների դամբարաններ, որոնք առանձնանում են թաղման հարուստ գույքով[80]:

Էրեբունու տաճարային-պալատական տնտեսությունը

Արարատյան դաշտավայրը՝ երկրագործության համար պիտանի շուրջ 200 հազ. հա հողերով, ուրարտական տերության առավել ընդարձակ երկրագործական գոտին էր և երկրի տնտեսության համար ուներ չափազանց կարևոր նշանակություն: Ուրարտուի ծնունդը՝ իբրև երկրագործության վրա հիմնված հին առաջավորասիական տիպի պետություն, անհրաժեշտություն էր առաջ բերում ամբողջությամբ վերաձևելու լանդշաֆտը՝ հատկապես բերրի հողեր ունեցող, սակայն, անջրդի հովտային ու հարթավայրային շրջաններում: Այդ առումով ուրարտական արձանագրությունների պնդումը՝ տարածքի ամայի լինելու, ինչպես նաև ջրանցքների, արտերի, խաղողի այգիների ու պտղատու ծառերի բացակայության մասին, ըստ երևույթին, իրականության պարզ արտացոլում էր[81]: Արարատյան դաշտավայրում հնարավոր չէ զբաղվել անջրդի երկրագործությամբ, ուստի և ուրարտական իշխանությունները ձեռնամուխ են լինում հսկայածավալ հիդրոշինարարական աշխատանքների իրականացմանը: Դա են վկայում Արգիշթի Մենուայորդու երկու արձանագրություններ: Դրանցից առաջինը հայտնում է մայր ջրանցքի, երկրորդը՝ Արգիշթիխինիլի քաղաքի կառուցման հետ չորս այլ ջրանցքներ անցկացնելու մասին[82]: Հնագիտորեն վկայված այդ ջրանցքների ընդհանուր երկարությունը կազմել է շուրջ 50 կմ[83]: Էրեբունու հիմնադրման կապակցությամբ խոշորածավալ ջրանցքաշինական աշխատանքներ են իրականացվել Հրազդան գետի ստորին հոսանքի շրջանում՝ ապահովելու քաղաքի մերձակա հողերի ոռոգումը[84]:

Էրեբունի ամրոցն ուրարտական տերության ռազմական գլխավոր հանգրվանն էր Արարատյան դաշտավայրում[85]: Տեղի վարչակազմի, սպասարկող անձնակազմի, կայազորի և, ընդհանրապես, պալատական-տաճարային համակարգի հետ կապված բնակչության խավերի կարիքները հոգալու համար ամրոցում կառուցվել են հացահատիկի մի քանի խոշոր շտեմարաններ (լwari):

Էրեբունու շտեմարանները գտնվել են միջնաբերդի հյուսիս-արևելյան հատվածում: Դրանք խուլ պատերով կառույցներ էին, ուր մուտքն ապահովվում էր վերևից, թերևս, փայտե աստիճանների միջոցով[86]: Ամրոցի շտեմարանների կարևորության մասին է վկայում այն փաստը, որ դրանց կառուցմանն են վերաբերում միջնաբերդից հայտնաբերված 23 արձանագրություններից 11-ը: Շտեմարանների ընդհանուր տարողությունը, ըստ պահպանված տեքստերի, կազմել է 106 հազ. 748 kapi[87]: Դա մոտավորապես 2 հազ. տ է կամ մոտ 2670 հազ. լ: Նման խոշոր շտեմարանների առկայությունն Էրեբունիում (պահպանված տվյալներով՝ պետական շտեմարանների ընդհանուր տարողության 1/4-ից ավելին) պայմանավորված էր այն հանգամանքով, որ ամրոցը զորքերի կենտրոնացման վայր էր և ծառայում էր որպես ռազմական հենարան արքաների հետագա արշավանքների համար:

Շուրջ 2 հազ. տ հացահատիկ ստանալու համար, հաշվի առնելով Արարատյան դաշտավայրի միջին բերքատվությունն ուրարտական շրջանում[88], անհրաժեշտ կլիներ մշակել մոտավորապես 2.8 – 3.2 հազ. հա հողատարածք: Դրան գումարելով ցելը, որը կարող էր կազմել հողերի մինչև կեսը, Էրեբունու մառանները լցնելու համար անհրաժեշտ խաղողի, ինչպես նաև մրգատու այգիների ու տեխնիկական մշակաբույսերի զբաղեցրած տարածքը, լծկաններին կերով ապահովելու համար անհրաժեշտ ցանքսը (մոտ 300 զույգ լծկան կենդանու հաշվարկով), ապա կարելի է ենթադրել, որ Էրեբունու երկրագործական գոտին կազմել է շուրջ 6 հազ. հա կամ 60 կմ^2: Նման տարածք մշակելու համար անհրաժեշտ կլիներ մոտավորապես 1.7 հազ. աշխատող:

Վերաբաշխման ենթակա ամրոցի հացահատիկի պաշարները կազմել են ողջ քանակության 60 տոկոսը: Եթե ընդունենք՝ Էրեբունու կայազորը բաղկացած էր լինելու ոչ պակաս, քան 300 զինվորից, իսկ յուրաքանչյուր զինվորի համար նախատեսված էր 1 լ գարի որպես օրապահիկ, հաշվի առնելով նաև այն քանակությունը, որն անհրաժեշտ կլիներ ամրոցի արքունի ախոռի ձիերին կերակրելու համար (60–70 ձիու հաշվարկով[89]), ապա մնացյալ քանակությունը կբավարարեր 4–5 հոգուց կազմված շուրջ 1550 ընտանիքի կամ 6200-ից 7750 բնակչի ողջ տարվա սնունդը հոգալու համար: Ընդհանուր առմամբ, Էրեբունու հացահատիկի պաշարները, եթե ամբողջությամբ օգտագործվեին մարդկանց համար որպես սնունդ, ապա բավարար կլինեին ապահովելու 2800 ընտանիքի կամ 11–14 հազ. մարդու մեկ տարի շարունակ:

Միջնաբերդի պեղումների ընթացքում նաև բացվել է 6 մառան: Դրանցից հինգում եղել է համապատասխանաբար 4, 7, 11, 12 և 18 կարաս: Վեցերորդ՝ խոշորագույն մառանում, պահպանվել էին 60 կարասի ստորին հատվածները և, ինչպես ենթադրվում է, կարող էր տեղավորել մոտ 100 կարաս[90]: Ընդհանուր առմամբ, ամրոցի մառանները կարող էին տեղավորել մինչև 120–150 հազ. լ գինի և յուղ:

Էրեբունիում բացված կարասների վրա տարողության չափը մատնանշել են հիմնականում սեպագրով: Պահպանված նշումները վերաբերում են 12 կարասների, որոնց տարողության չափը տատանվում էր 3 aqarqi-ից մինչև 7 aqarqi 4 ṭerusi[91]: 2008–2009 թթ. ընթացքում Էրեբունու միջնաբերդում իրականացված պեղումներից հայտնաբերվեցին կարասների երկու նոր արձանագիր բեկորներ, որոնցից առաջինի վրա նշված էր 7 a-qar-qi [x țé-ru-si (?)], իսկ երկրորդի վրա՝ [x a-qa]r-qi 5 țé -ru-si բառերը[92]:

Հետաքրքիր է, որ Էրեբունու կարասների տարողության չափերը նշված են միմիայն ամբողջական բառերով: Դրանց կրճատ ձևերն այստեղ չեն հանդիպում: Ինչ վերաբերում է տարողության արտահայտման հիերոգլիֆային գրություններին, ապա հնարավոր չէ միանշանակ պնդել, թե կարասների շուրթերին փորագրված փոքր շրջանաձև նշաններն անպայման վարպետի թողած նշաններ են: Դրանց մի մասը, անկասկած, տարողության նշումներ են[93]:

Ուրարտուում մեծ թիվ են կազմել պետական բրուտագործական արհեստանոցները, խեցեղենը պատրաստվել է բրուտի անիվի վրա, ինչպիսին հայտնի է նաև Էրեբունուց[94]: Նման արհեստանոցների արտադրանքը մականշվում էր խեցեղենի վրա արված վարպետի նշաններով և պահեստավորվում հետագա օգտագործման նպատակով: Էրեբունու խեցեղենի վրա պահպանվել են 5 վարպետի նշաններ[95]: Մեծ թիվ են կազմում տարբեր դրոշմները[96]:

Միջնաբերդում բացված կառույցներից մի քանիսը պահեստներ են: Դրանցից մեկում պահվել է խեցեղեն[97]: Պահեստավորված խեցեղենի քանակի մասին կարելի է դատել այն փաստից, որ, օրինակ, Կարմիր-բլուրի պահեստներից մեկում հայտնաբերվել է ավելի քան 1036 սափոր և տարբեր նշանակության 70 խեցանոթ[98]: Այանցի (Ռուսախինիլի Էիդուրուկայի քաղաքը Տուշպայից հյուսիս) երկու պահեստներից մեկը պարունակել է միայն ուրարտական “պալատական” խեցեղեն՝ գրեթե բոլորը՝ վարպետի և տարողության նշաններով[99]: Պահեստում պահվող տարբեր մեծության անոթների թիվը կազմել է մոտ 8 հազ.[100]:

Ուրարտական խոշոր քաղաքներում էին կենտրոնացված երկրագործական արտադրանքը վերամշակող պետական արհեստանոցները: Այդպիսիք լինելու էին նաև Էրեբունիում, թեև դրանց գոյության հետքեր, հնարավոր է՝ հետագա վերակառուցումներով պայմանավորված, մեզ չեն հասել: Քանի որ Ուրարտուում պետությունն էր հոգում մեծաթիվ զինվորների և այլ ծառայողների հագուստը, ապա հաստատապես Էրեբունիում գործել է նաև կարի արհեստանոց: Հետաքրքիր է, որ 66 կին դերձակներ են հիշատակվում Թոփրաքքալեի պալատական-տաճարային համալիրի անձնակազմում[101]: Վերին Անձավից գտնված սեպագիր աղյուսակներից մեկում հիշատակվում է ոմն Գուլիլի, ով նույնպես դերձակ էր[102]:

Էրեբունուց հայտնաբերված ուրարտական դարաշրջանի նյութական մշակույթի նմուշները, ցավոք, սակավաթիվ են և գերազանցապես պակասավոր[103]: Արժեքների մի մասը դեռևս ուրարտական շրջանում տեղափոխվել է Կարմիր-բլուր և հայտնաբերվել այստեղից: Դրանց թվում են Էրեբունու հիմնադրման կապակցությամբ Արգիշթի Մենուայորդու կողմից Խալդի աստծուն ընծայված վեց արձանագիր վահաններն ու բրոնզե այլ բարձրարվեստ իրեր[104]:

Թեև ամրոցում գործել է բրուտագործական արհեստանոց, սակայն, մեզ հասած ուրարտական դարաշրջանի խեցեղենը մեծաքանակ չէ, եզակի են պահպանված ամբողջական անոթները[105]: Դա հիմնականում պայմանավորված էր ամրոցում հետուրարտական դարաշրջանում կատարված վերակառուցումներով: Այսպես, ուրարտական խեցանոթների բեկորները հայտնվել են տանիքներին արված հողի լիցքի մեջ և գտնվել գետնին թափված այրված եղեգների ու տանիքի ծածկի գերանների հետ միասին[106]: Գտնվել են մի քանի կնիքներ[107], մետաղական գտածոների քանակը նույնպես չնչին է[108]՝ հայտնաբերված քարե և կավե հալոցների առկայությանը հակառակ, ինչը կարող է վկայել այստեղ մետաղագործական արհեստանոցի գոյության մասին[109]: Էրեբունիում նաև գործել է նկարչի արհեստանոց[110]:

Էրեբունին Ք.ա. VII դարում

Գիտության մեջ երկար ժամանակ իշխում էր այն կարծիքը, որ Ռուսա Արգիշթորդու կողմից իրականացված ենթադրյալ վարչական բարեփոխումներն ու Վազա երկրում ուրարտական նոր կենտրոնի՝ Թեյշեբայի քաղաքի կառուցումը, Էրեբունուց ընդամենը մոտ 7 կմ հեռավորությամբ, պատճառ է դառնում, որ վերջինս կորցնի իր նշանակությունը և լքվի[111]: Այն հանգամանքը, որ Կարմիր-բլուրից հայտնաբերվել են Էրեբունիից այստեղ տեղափոխված ոչ քիչ թվով բրոնզե բարձրարվեստ իրեր, կարծես հաստատում էր այդ իրողությունը:

Մինչդեռ, ինչպես ցույց են տալիս Էրեբունիի վերջին շրջանի պեղումները, Թեյշեբայի քաղաքի կառուցմամբ կյանքն այստեղ ամենևին էլ կանգ չի առել: Ավելին, նոր տվյալները, կարծես թե, հուշում են Էրեբունիում Ռուսա Արգիշթորդու կողմից անգամ նոր “սուսի”-տաճարի կառուցման մասին[112]: Դա են փաստում “ռուստիկ” մշակմամբ բազալտե քարերը, որոնք հանդիպում են Էրեբունիում և հետագայում կիրառվել են աքեմենյան վերակառուցումներում: Քարի նման մշակումն ուրարտական շինարվեստում ի հայտ է գալիս Ք. ա. VIII դարի վերջերից ու լայն տարածում գտնում հատկապես Ռուսայի գահակալության շրջանի կառույցներում[113]:

Էրեբունիում նոր պեղումները փաստագրեցին հզոր երկրաշարժի հետքեր: Ուրարտական կառույցների կրած փլուզումների ու ճաքճքված պատերի հետքերը հատկապես տեսանելի են ամրոցի հարավարևմտյան հատվածում՝ Խալդի աստծո տաճարի պատին, դեպի երկրորդ մուտքը տանող փողոցի խճաքարերի շարվածքում և հանդիպակաց պատերին[114]: Միաժամանակ, նկատելի է նաև, որ ուրարտական վարչակազմը ջանքեր է գործադրել ավերված կառույցները վերականգնելու համար. խարխլված պատերն ամրացվել են հում աղյուսի հենապատերով կամ որմնահեցերով[115], Խալդի աստծո տաճարի ներսում բարձրացվել է հզոր մույթ[116], որով այն կորցրել է իր գործառույթը, ինչն էլ, թերևս, պատճառ է դարձել նոր տաճար կառուցելու համար: Հնարավոր է, ամրոցի հարավային մուտքին արևելքից հարող պարսպապատի խարխլվելու հետևանք է դրանից դեպի հարավ նոր պարսպաշարի կառուցումը[117]: Վերջինս իր կառուցման տեխնիկայով, աշտարակների ու որմնահեցերի չափերով առավել մոտ է կանգնած Կարմիր-բլուրի պարսպապատերին[118]: Այդ նույնը կարելի է ասել ամրոցի հարավարևմտյան հատվածում նոր պարսպապատի համար, որով ընդարձակվել է ամրոցի ներքին տարածքը: Այս երևույթը նկատվում է Ք. ա. VII դարի առաջին կեսի ուրարտական, ըստ էության, բոլոր խոշոր կենտրոններում[119]: Եվ, վերջապես, այդ նույն շրջանին է վերաբերում բլրի հյուսիսային լանջին բացված որմնահեցերով ամրացված պարիսպը[120]:

Այս ամենը չի ենթադրում, որ Էրեբունիում գրանցված երկրաշարժն ունեցել է ճակատագրական հետևանքներ և հանգեցրել քաղաքի լքմանը[121]: Ինչպես երևում է, այստեղ կյանքը շարունակվել է Թեյշեբայի քաղաքի հիմնադրումից կամ այստեղ գրանցված երկրաշարժից հետո էլ: Փոխարենը, մեզ համար ուրվագծվում է ուրարտական քաղաքի գոյության վերջին շրջանի բոլորովին այլ պատկեր:

Ռուսա Արգիշթորդու օրոք կամ նրա կառավարմանը մոտ ընկած ինչ-որ շրջանում ուրարտական տերության ներսում ականատես ենք լինում մի գործընթացի, որն ամբողջությամբ խարխլում է երկրի բնականոն կենսագործունեությունը, ապա և հանգեցնում գործող պետական համակարգի ամբողջական փլուզմանը: Այդ երևույթն անվանում ենք “Ք. ա. VII դարի ճգնաժամ” և պայմանավորում կլիմայական փոփոխություններով, մասնավորապես՝ կլիմայի չորացմամբ ու տևական երաշտով[122]:

Ճգնաժամի նախանշանները երևում են դեռևս Ք. ա. VIII դարի վերջերին, երբ ուրարտական պետությունը կանգնում է ջրի պակասի հարուցած խնդիրների առջև: Դրա հաղթահարմանն ուղղված հախուռն հիդրոշինարարությանն են վերաբերում այդ շրջանում թողնված ուրարտական սեպագիր աղբյուրների տեղեկությունները ջրամբարներ կառուցելու մասին (հնագիտորեն վկայված ջրամբարների առնվազն 4/5-րդ մասը կառուցվել է Ք. ա. VIII դարի վերջ – VII դարի առաջին կեսին) ու մի քանի հարյուր կմ ձգվող նոր ջրանցքների անցկացումը, քաղաքային նոր կենտրոնների հիմնադրումը ջրի աղբյուրներին մոտ ընկած տարածքներում կամ դրանց անմիջական մերձավորությամբ (ինչպես, օրինակ, այդ նույն Թեյշեբայի քաղաքը, որը կառուցվեց Հրազդանի անմիջական ափին), անցումը երաշտադիմացկուն մշակաբույսեր աճեցնելուն (ինչպիսին է, մասնավորապես, կորեկը) և այլն:

Արդեն Ք. ա. VII դարի կեսերին Ուրարտուում տիրող իրավիճակը կարելի է բնութագրել քաղաքական անկայունությամբ և քաղաքական/ռազմական հաջողությունների աղոտ հեռանկարով: Քաղաքական անկայունության առաջին նշանները Ք. ա. մոտ 640 թ. սահմաններում տեղ գտած քաղաքացիական պատերազմի սուղ վկայություններն են, որոնցից առավել ակնառուն “Ռուսայի փոքր քաղաք”-ի կործանումն էր (Բաստամի ուրարտական ամրոցը Կարա Զիա էդ-դինի հովտում), ինչպես կարծում են, դեռևս Ռուսա Արգիշթորդու կենդանության օրոք[123]:

Ուրարտական իշխանության թուլության ակնհայտ վկայություն են այս շրջանում ձեռնարկված պաշտպանական հապշտապ միջոցառումները՝ քաղաքների պարիսպների լրացուցիչ ամրացումներն ու ամրոցներին կից ձևավորված “արտաքին քաղաքներ”-ը պարսպապատելու անավարտ մնացած ջանքերը, փակվում կամ փոքրացվում են դարպասները՝ թողնելով միայն մեկ մուտք, ամրոցներում կուտակվում են մթերքի հավելյալ պաշարներ, դիտարկվում է մեծաքանակ բնակչության և ընտանի կենդանիների հարկադրված տեղաշարժ դեպի ամրոցներ (Վերին Անձավ, Կարմիր-բլուր, Արգիշթիխինիլի և այլուր): Այդ ամենին հաջորդում է ուրարտական, ըստ էության, բոլոր խոշոր կենտրոնների կործանումը[124]:

Ուրարտուում տեղ գտած ճգնաժամի դրսևորումները, որոնք առավել լավ են փաստագրվել Կարմիր-բլուրում, ինչ-որ չափով նկատվում են նաև Էրեբունիում:

Նախևառաջ, ակնհայտ է, որ Էրեբունիում խնդիրներ են ծագել ջրամատակարարման հետ կապված, և քաղաքի բնակչությունն ինչ-որ մի պահից ստիպված է եղել խմելու համար օգտագործել ոչ պիտանի ջուր՝ այն փորձելով մաքրել ֆիլտրացնող քարե չաների միջոցով[125]: Ինչ խոսք, տեկտոնական անկայունությունը կարող էր հանգեցնել ջրի աղբյուրների ցամաքելուն[126] կամ դրանց որակի փոփոխմանը[127]: Սակայն, Էրեբունիում այդ խնդիրը չէր կարող փոխկապակցված չլինել ուրարտական տերության մեջ և, ընդհանրապես, ողջ Առաջավոր Ասիայում դիտարկված տևական երաշտի և ջրի սակավության հետ[128]:

Ինչպես ուրարտական մյուս կենտրոններում՝ Էրեբունիում ևս ստիպված են եղել ավանդական գարու փոխարեն անցնել երաշտադիմացկուն մշակաբույսեր աճեցնելուն, ինչպիսին կորեկն էր, որի մնացորդներ են հայտնաբերվել միջնաբերդից[129]: Հետաքրքիր է, որ Էրեբունիում գինու մառանների կարասները ևս ծառայել են հացահատիկ պահելու համար (ընդ որում, դարձյալ ամբարվել է կորեկ[130]), մի երևույթ, որը նկատվում է ճգնաժամի շրջանում ուրարտական մյուս ամրոցներում ևս[131]:

Էրեբունու “արտաքին քաղաք”-ում բացված անկանոն կառուցապատված կացարանները[132] նույնպես հիշեցնում են Կարմիր-բլուրում, Արմավիրում, Այանցում և Բաստամում փաստագրված իրավիճակը: Այն է՝ ամրոցների բնակչության կտրուկ աճ ի հաշիվ շրջակա բնակչության, որոնց համար ժամանակավոր կացարաններ են կառուցվում քաղաքի թե՛ ուրարտական վերնախավի թաղամասում և թե՛ հենց միջնաբերդում՝ շենքերը կառուցապատելով կցակառույցներով կամ մասնատելով դրանց ներքին տարածքը: Այդ կացարանները փոքր էին, հապճեպ կառուցված[133]: Էրեբունու միջնաբերդի տարբեր հատվածներում նույնպես փաստագրվել է նման իրավիճակ: Օրինակ, ժամանակավոր կացարանի հետքեր են հայտնաբերվել Խալդի աստծո տաճարի մերձավորությամբ, այսպես կոչված, “ապադանա”-յի տարածքում[134], նաև՝ միջնաբերդի հյուսիսարևելյան հատվածում բացված սենյակում: Հետաքրքիր է նաև, որ այստեղ փաստագրվել են հրդեհի հետքեր[135]: Հրդեհի զոհ են դարձել նաև Էրեբունու “արտաքին քաղաք”-ում բացված կառույցները[136]:

Առկա սուղ վկայությունները պայմանավորված են Էրեբունիում հետուրարտական շրջանում իրականացված լայնածավալ վերակառուցումներով, մինչդեռ Կարմիր-բլուրը կործանվել էր և լքվել՝ աղյուսաշեն պատերի փլատակների տակ թաղելով ճգնաժամի ծանր հետքերը:

Էրեբունին հետուրարտական շրջանում

Դեռևս խորհրդային տարիներին իրականացված պեղումների ընթացքում ակնհայտ դարձավ, որ ուրարտական տերության անկումից հետո ինչ-որ շրջանում Էրեբունիի միջնաբերդը ենթարկվել է արմատական վերակառուցումների, որը պայմանավորված է եղել Հայաստանում աքեմենյան գերիշխանության հաստատմամբ: Օրինակ՝ աքեմենյան շրջանով էր թվագրվում Խալդի աստծո տաճարին կից 12 սյունանի սրահի ընդարձակումն ու վերածումը 30 սյունանի խոշոր դահլիճի՝ “ապադանա”-յի, Պերսեպոլիսի սյունազարդ դահլիճների օրինակով: Ընդ որում, նախապես այն համարվում էր ուրարտական (ուշ ուրարտական) շրջանի կառույց[137], հետագայում արդեն գերիշխում էր սյունասրահի աքեմենյան թվագրությունը[138]:

Էրեբունիում վերջին տարիների պեղումների արդյունքները, սակայն, ստիպում են էապես փոխելու նախկին պատկերացումներն ամրոցի թե՛ ուրարտական և թե՛ հետուրարտական/աքեմենյան դարաշրջանի ճարտարապետության մասին: Ասվածը վերաբերում է նաև վերը նշված “ապադանա”-յին: Մարական սյունազարդ դահլիճների հետ ունեցած զուգահեռները, շինարարական տեխնիկան, ինչպես նաև աքեմենյան ճարտարապետությանը բնորոշ սյունախարիսխների բացակայությունը հուշում են, որ սյունասրահը կառուցվել է ուրարտական տերության անկումից հետո՝ մինչև Հայաստանում աքեմենյան գերիշխանության հաստատումը: Վերակառուցումների առաջին փուլը, ըստ այդմ, թվագրվում է Ք. ա. մոտ 600 թ.[139], այլ կերպ ասած՝ մարական կամ, այսպես կոչված, “վաղ հետուրարտական” շրջանով[140]:

Ինչ խոսք, այս մոտեցումը նոր հիմնավորումների կարիք ունի: Դեռևս անհայտ է, թե ովքեր էին ամրոցի նոր (՞) տերերը, ինչու էին նոր կառուցապատումները կրում մարական ճարտարապետության ազդեցությունն այն դեպքում, երբ բուն Մարաստանում այդ շրջանում, ըստ էության, այլևս չկար մարական որևէ կանգուն հուշարձան: Մարաստանի պատմությունը, պետք է նկատել, մութ դարաշրջան է, իսկ նոր մոտեցումները կասկածի տակ են առնում մարական տերության գոյությունն ընդհանրապես[141]:

Ինչ վերաբերում է Էրեբունու աքեմենյան շրջանի պատմությանը, ապա վերը նշված 30 սյունանի “ապադանա”-յից բացի աքեմենյան դարաշրջանով էր թվագրվում նաև միջնաբերդում երկու նոր, այսպես կոչված, “Հրո մեծ և փոքր” տաճարների կառուցումը: Դրանցից առաջինը կառուցվել էր Իուբշա աստծո “սուսի”-տաճարի առջև, երկրորդը՝ “կենտրոնական” հրապարակի հյուսիսարևելյան հատվածում[142]: Աքեմենյան դարաշրջանի կառուցապատումների հետքեր են հայտնաբերվել նաև միջնաբերդից դուրս՝ բլրի հյուսիսային լանջին արված պեղումների ընթացքում[143]: Էրեբունու որմնանկարների մի մասը ևս առաջարկվում է թվագրել աքեմենյան շրջանով[144]: Էրեբունիում Ք. ա. V դարի միլեթյան երկու դրամների հայտնաբերումը[145], միջնաբերդի մերձավորությամբ գտնված և
Ք. ա. V–IV դարերով թվագրվող արծաթյա պտյակները[146] վկայում են աքեմենյան շրջանում ամրոցի վերնախավի կենցաղի, աքեմենյան գերիշխանության տակ հայտնված այլ երկրների հետ ունեցած փոխշփումների մասին:

Ամրոցի նոր կառուցապատումները և աքեմենյան դարաշրջանով թվագրվող իրերի առկայությունը նկատի ունենալով՝ ենթադրվում է, որ այդ շրջանում Էրեբունին եղել է հայկական XVIII սատրապության կենտրոնը[147]: Այն շարունակել է իր գոյությունն առնվազն մինչև ուշաքեմենյան կամ անգամ հետաքեմենյան/վաղհելլենիստական դարաշրջան[148]:

Էրեբունու պեղումների դեռևս նախնական հաղորդումներում նշվում էր, որ ամրոցը, ինչպես ժամանակին Կարմիր-բլուրը, հրդեհի զոհ է դարձել: Դրա մասին էր վկայում սենյակների ներսում ածխացած գերանների մնացորդների առկայությունը[149]: Բացի դա, հրդեհից կործանվել է ամրոցից դուրս սփռված “արտաքին քաղաք”-ը, ընդ որում, հայտնաբերված “սկյութական” տիպի նետասլաքները կարող են հուշել ամրոցը գրոհած թշնամու ինքնության մասին[150]: Երբեմնի “պալատական հատված”-ի տարածքից հայտնաբերված շուրջ 100 նետասլաքները նույնպես “սկյութական” տիպի էին[151]: Ըստ Կ. Հովհաննիսյանի՝ դրանք նախապես եղել են պարսպապատերի աղյուսների մեջ մխրճված վիճակում և հայտնաբերվել են սենյակների ներսում փլված պատերի հողակույտերի մեջ: Մյուս կողմից, ըստ նրա, այդ նետասլաքները տարբերվում են Կարմիր-բլուրից հայտնաբերված “սկյութական” տիպի նետասլաքներից, ինչը և հիմք է տվել ենթադրելու, որ Էրեբունին գրոհել են այլ թշնամական ուժեր[152]: Արդյո՞ք նրանց մեջ կարելի է տեսնել “էթիունցիներ”-ին, ովքեր ուրարտական տերության կործանման գործում ունեցել են կարևոր դերակատարություն[153]: Ցավոք, խորհրդային շրջանում կատարված պեղումների ընթացքում հնավայրի շերտագրությունը չի պահպանվել, և առայժմ անհայտ է մնում, թե ե՞րբ և ովքե՞ր էին գրոհել Էրեբունին:

Էրեբունին բացառիկ հուշարձան է: Նրա հետագա ուսումնասիրությունը չափազանց կարևոր է թե՛ Ուրարտուի, թե՛ հայ ժողովրդի վաղ պատմության, և թե՛ հին Առաջավոր Ասիայի Ք. ա. VII–VI դարերի պատմությունը հասկանալու ու վերագնահատելու համար:

Չափազանց կարևոր է նաև հուշարձանի պահպանումն ու հնարավոր վերականգնումը գիտության նոր տվյալների հենքի վրա՝ վերականգնման մեթոդների ճիշտ ընտրությամբ և առանց որևէ շտապողականության:

КРЕПОСТЬ ЭРЕБУНИ

ЕРВАНД ГРЕКЯН

Резюме

Холм Арин-берд находится в юго-восточной части города Еревана. Еще в 1879 г. у подножия холма была обнаружена клинописная надпись, которая побудила к проведению краткосрочных исследовательских работ в конце XIX в. Спустя полвека, в 1950 г., во время исследовательских работ на Арин-бердском холме были обнаружены две новые клинообразные надписи. Одна из них рассказывала о том, что царь Урарту Аргишти, сын Менуа, построил «величавую крепость» и назвал ее Эребуни. За предварительными исследованиями последовали широкомасштабные раскопки Эребуни, которые продолжились вплоть до 1970-х гг. Во время раскопок была открыта цитадель крепости с многочисленными монументальными строениями, в числе которых –культовые сооружения («дом» бога Халди, храм «суси» бога Иубша и др.), некоторые «дворцовые» постройки, а также крупные амбары, кладовые и другие сооружения хозяйственного значения. В Эребуни также обнаружен неукрепленный жилой квартал, так называемый «внешний город», который занимал территорию площадью 50 га. Последний мало изучен, а имеющиеся результаты свидетельствуют о том, что во «внешнем городе» существовали групповые застройки жилых домов и просторные особняки урартской знати.

В 1968 г. должны были пройти торжественные мероприятия, посвященные празднованию 2750-летия основания Эребуни-Еревана. В связи с этим в цитадели были проведены широкомасштабные работы по сохранению и реконструкции, с целью создать музей под открытым небом со стоящими постройками урартского периода. К сожалению, реконструкция цитадели нанесла непоправимый урон памятнику, существенно исказив его реальный облик и ограничив возможности дальнейших исследований.

С 1998-го г. начался новый период археологических исследований Эребуни. Важные научные результаты были получены особенно в 2008–2016 гг., в результате работ совместной армяно-французской экспедиции, уточнившей хронологические рамки крепости и совершившей важные открытия.

Эребуни – исключительный памятник. Его дальнейшее изучение чрезвычайно важно как для истории Урарту, так и для ранней истории армянского народа, для понимания и переосмысления истории древней Передней Азии VII–VI вв. до н.э.

THE FORTRESS OF EREBUNI

YERVAND GREKYAN

Summary

The hill of Arin-Berd is located in the south-eastern outskirts of the city of Yerevan. The cuneiform inscription found on the slope of the hill in 1879 caused for undertaking the first short-term survey at the end of the 19th century. Half a century later, in 1950, two new cuneiform inscriptions were discovered during the surveys of the hill of Arin-Berd. One of the inscriptions informs about the construction of Erebuni, a “magnificent fortress” by Argishti, son of Menua, king of Urartu.

The initial surveys were followed by large-scale excavations, which were continued till 1970’s. During the excavations, the citadel of the fortress with monumental buildings was unearthed including cultic structures (the “house” of the god Ḫaldi, the “susi” temple of the god Iubša etc.), some “palatial” buildings, as well as large granaries, cellars and other structures of economic significance.

Erebuni also had an unfortified dwelling quarter – the so-called “outer town”, which covered a territory of about 50 ha. The area was investigated briefly, but the obtained data refer to the existence of densely built agglomerated houses, as well as large apartments belonging to the Urartian ruling elite.

In connection with celebrations of the 2750th anniversary of the foundation of Erebuni-Yerevan, large-scale conservation and restoration works were conducted in the citadel aiming to create an open-air museum with standing buildings of the Urartian period. Unfortunately, the restoration of the citadel made inestimable damage to the site distorting its original situation and limiting the possibility of the future investigations.

A new phase of archaeological investigations of Erebuni started from 1998 onwards. Significant scientific results were obtained especially in 2008-2016 after the excavations of the Armenian-French joint team, clarifying in some degree the chronological phases of the site and making important discoveries.

Erebuni is a unique site. Its further investigation is very important for understanding and reconsideration both the history of the Urartian empire and the early history of the Armenian people, as well as the history of the ancient Near East in the 7-6th centuries BC.

Заметки

[←1]

А. А. И в а н о в с к и й. По Закавказью. Археологические наблюдения и исследования 1893, 1894 и 1896 гг. – «Материалы по археологии Кавказа», вып. VI. М., 1911, с. 59–61, рис. 43.

[←2]

Արգիշթի Մենուայորդու գահակալության տարիների վերաթվագրության համար տե՛ս Y. H. G r e k y a n. The Regnal Years of the Urartian Kings Argišti Menuaḫi and Sarduri Argištiḫi.– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies”, vol. 9.1, 2015, p. 97, 99; Նույնի՝ Արգիշթի I արքայի գահակալության տարիների վերաթվագրության հարցի շուրջ.– ՊԲՀ, 2016, թիվ 3, էջ 187, 190:

[←3]

М. В. Н и к о л ь с к и й. Клинообразная надпись из Ганли-Тапа около Эривани.– «Древности восточные. Труды Восточной Комиссии Императорского Московского Археологического Общества», т. II, вып. 1. М., 1896, с. 24–26, табл. I/1; Նույնի՝ Клинообразные надписи Закавказья.– «Материалы по археологии Кавказа», вып. V. М., 1896, с. 97–100, табл. XXIII.

[←4]

В. В. Ш л е е в. К истории Ванского царства (Урарту) второй половины VIII – первой половины VII вв. до н. э. – «Вестник древней истории» (այսուհետև՝ ВДИ), 1958, ¹ 1, с. 25, прим. 29.

[←5]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд (Ганли-тапа) – урартская крепость города Ирпуни.– «Известия» АН АрмССР, общественные науки, 1951, № 8, с. 75–77.

[←6]

Н. В. А р у т ю н я н. Корпус урартских клинообразных надписей (այսուհետև՝ КУКН). Ереван, 2001, № 173 II32-34, 174 A214-17, 197–198, 200–201; M. S a l v i n i. Corpus die testi urartei, vol. I. Le iscrizioni su pietra e roccia: I Testi (³ÛëáõÑ»ï¨ª CTU I).– “Documenta Asiana”, Roma, 2008 VIII/1. A 8-3 II32-34, A 8-1 Vo14-17, A 8-17 A-B, A 8-18, A 8-19.

[←7]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I. Архитектура Эребуни по материалам раскопок 1950–1959 гг.– «Археологические раскопки в Армении», 9. Ереван, 1961, с. 14.

[←8]

Կ. Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յ ա ն. Ճարտարապետական հուշարձանների վերանորոգումը Սովետական Հայաստանում, Երևան, 1978, էջ 84–88, նույնի՝ Крепость Эребуни. Ереван, 1980, с. 131–140.

[←9]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Результаты археологических раскопок 2000–2001 гг. в Эребуни.– «Культура древней Армении», т. XII. Материалы республиканской научной сессии. Ереван, 2002, с. 54–57; Նույնի՝ Новые археологические данные по памятникам Армении Ахеменидского периода.– Археология, этнология и фольклористика Кавказа. Материалы международной конференции. Ереван, 17–18 ноября, 2003. Эчмиадзин, 2003, с. 122–125; Նույնի՝ Раскопки на северном склоне крепости Эребуни.– «Культура древней Армении», т. XIII. Материалы республиканской научной сессии. Ереван, 2005, с. 147–153; Նույնի՝ Раскопки крепости Эребуни.– «Ушардзан (Памятник)», т. 4–5. Ереван, 2008, с. 152–159; Նույնի՝ Новые данные о культуре Урарту.– «Ушардзан (Памятник)», т. 6, 2010, с. 131–136. D. Stronach, F. T e r – M a r t i r o s o v, A. A y v a z i a n, W. C o l l i n s, C. Demos, S. Ghanimati. Erebuni 2007.– “Iranica Antiqua” 44, 2009, pp. 181–206.

[←10]

D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. Grekyan. Erebuni 2008–2010.– Urartu and Its Neighbors. Festschrift in Honor of Nicolay Harutyunyan in Occasion of His 90th Birthday (22–24 September, 2009, Yerevan).– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” V/1–2, Yerevan, 2010, pp. 99–133.

[←11]

Ա. Փ ի լ ի պ ո ս յ ա ն, Մ. Բ ա դ ա լ յ ա ն, Ա. Զ ա ք յ ա ն, Տ. Զաքյան, Գ. Թ ո ւ մ ա ն յ ա ն. Էրեբունի բերդաքաղաքի 2007–2011 թթ. պեղումների նախնական արդյունքները.– Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները, միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Երևան, 2013, էջ 26–27:

[←12]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Erebuni: The Environs of the Temple of Haldi during the 7th and 6th Centuries BC.– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 6/2, 2011, pp. 121–140; S. D e s c h a m p s, F. Fichet de Clairfontaine, J. Traina, V. M u t a r e l l i, G. D a v t i a n. The Surroundings of the Khaldi Temple: Preliminary Results of a New Program of Research on the Urartian Fortress of Erebuni.– Archaeology of Armenia in Regional Context. Proceedings of the International Conference Dedicated to the 50th Anniversary of the Institute of Archaeology and Ethnography Held on September 15–17, 2009 in Yerevan. Yerevan, 2012, pp. 148–162; S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e Clairfontaine. La forteresse d’Erebuni (Erevan, Arménie): une nouvelle lecture de la fin du royaume d’Ourartou?.– “Comptes rendus de l’Académie des inscriptions et belles-lettres” 4, 2013, pp. 1649–1682.

[←13]

Մեր շնորհակալությունն ենք հայտնում Մ. Բադալյանին՝ Էրեբունիում իրականացված վերջին շրջանի պեղումների արդյունքներին մեզ հաղորդակից դարձնելու համար:

[←14]

I. M. D i a k o n o f f, S. M. K a s h k a i. Geographical Names According to Urartian Texts.– “Répertoire géographique des textes cunéiformes” 9. Wiesbaden, 1981, p. 99; Н. В. А р у т ю н я н. Топонимика Урарту. Ереван, 1985, с. 13–14.

[←15]

Մանրամասն և հղումներով հանդերձ տե՛ս Ե. Հ. Գ ր ե կ յ ա ն. Քաղաքաշինությունը և քաղաքաշինական միտքը Բիայնիլի-Ուրարտուում.– ՊԲՀ, 2018, № 1, էջ 225–227:

[←16]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. Ուրարտական երկու նոր արձանագրություն.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր”, Հասարակական գիտություններ, 1951, № 8, էջ 97, ծնթ. 2:

[←17]

î»°ë, ûñÇÝ³Ï, J. R. R u s s e l. Armeno-Iranica.– Papers in Honour of Professor Mary Boyce. Leiden, 1985, p. 454; P. Z i m a n s k y. Urartian and the Urartians.– The Oxford Handbook of Ancient Anatolia, 10,000–323 B.C.E. Oxford, 2011, p. 557 ¨ ³ÛÉÝ:

[←18]

Տարբեր համադրումների ու ստուգաբանության համար տե՛ս և հմմտ., մասնավորապես, М. В. Н и к о л ь с к и й. Клинообразные надписи Закавказья, с. 97; И. М. Д ь я к о н о в. Г. А. Меликишвили. Древневосточные материалы по истории народов Закавказья, I. Наири-Урарту. Тбилиси.– ВДИ, 1956, № 2, с. 62; Ն. Վ. Հարությունյան. Երևանի հիմնադրման ժամանակի հարցի շուրջը.– ՊԲՀ, 1959, № 2–3, էջ 78–81, Մ. Իսրայելյան. Էրեբունի բերդ-քաղաքի պատմություն (ըստ արձանագրական ու հնագիտական տվյալների), Երևան, 1971, էջ 6, 12–15, Յ. Կ ա ր ա գ ե ո զ ե ա ն. Հայկական լեռնաշխարհը սեպագիր աղբիւրներում, հ. I, գիրք 1, Սեպագիր տեղանուններ (Այրարատում եւ հարակից նահանգներում), Երևան, 1998, էջ 79–81, Ա. Փիլիպոսյան. Կրկին Էրեբունի քաղաքանվան ստուգաբանության շուրջ.– “Երևան 2” հոդվածների ժողովածու, Երևան, 2009, էջ 147–156 և այլք: Մանրամասն տե՛ս Ա. Պ ե տ ր ո ս յ ա ն. Հայոց ազգածագման հարցեր, Երևան, 2006, էջ 29–30 (տե՛ս հարցի պատմությունը):

[←19]

КУКН, № 173 II36-37, 174 A221-22; CTU I, A 8–3 II36-37, A 8–1 Vo21-22.

[←20]

Г. А. М е л и к и ш в и л и. К вопросу о хето-цупанийских переселенцах в Урарту.– ВДИ, 1958, № 2, с. 46; Յ. Կարագեոզեան. նշվ. աշխ., էջ 79–80.

[←21]

Ա. Պ ե տ ր ո ս յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 31–37:

[←22]

î»°ë Г. А. М е л и к и ш в и л и. Նշվ. աշխ., էջ 42–47; N. Tiratsyan. Luwian Gods in Urartu?.– “Aramazd: Armenian Journal of Near eastern Studies” 3/1, 2008, pp. 79–82; Նույնի՝ Տեղեկություններ Ուրարտուի հարևան և ծայրամասային տարածքների աստվածների վերաբերյալ.– Ե. Գրեկյան, Մ. Բ ա դ ա լ յ ա ն, Ն. Տ ի ր ա ց յ ա ն, Ա. Պ ե տ ր ո ս յ ա ն. Բիայնիլի-Ուրարտու. Աստվածներ, տաճարներ, պաշտամունք, Երևան, 2018, էջ 152–158:

[←23]

КУКН, 424_8; CTU I, A 12–2 I_8.

[←24]

Ուրարտական ամրաշինության համար ամփոփ տե՛ս, մասնավորապես, Կ. Կ. Ղ ա ֆ ա դ ա ր յ ա ն. Դիտողություններ ուրարտական ամրաշինության վերաբերյալ.– ՊԲՀ, 1972, № 2, էջ 151–162, Հ. Գ. Ավետիսյան, Ա. Ա. Բ ո բ ո խ յ ա ն. Ուրարտուի հնագիտություն (Ամրոց-բնակավայրեր և դամբանային համալիրներ), Երևան, 2010, էջ 113–146 (նշվ. գրականությամբ), W. K l e i s s. Aspekte urartՊischer Architektur.– “Iranica Antiqua”, 23, 1988, S. 181–215; Նույնի՝ Notes on the Chronology of Urartian Defensive Architecture.– Anatolian Iron Ages 3, The Proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6–12 August, 1990 (British Institute of Archaeology at Ankara Monograph No. 16). Ankara, S. 131–137; T. B. F o r b e s. Urartian Architecture.– “British Archaeological Reports. International Series” 170. Oxford, 1983, pp. 8–39 և այլուր:

[←25]

Տե՛ս, օրինակ, A. T. S m i t h, K. K a f a d a r i a n. New Plans of Early Iron Age and Urartian Fortresses in Armenia: A Preliminary Report on the Ancient Landscapes Project.– “Iran” 34, 1996: 36; Գ. Ա ր ե շ յ ա ն, Կ. Ղաֆադարյան. Հայկական լեռնաշխարհի ճարտարապետությունը նախնադարյան-համայնական հասարակարգի և պետական առաջին կազմավորումների ժամանակաշրջանում.– Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ. 1, Երևան, 1996, էջ 80:

[←26]

Ամրոցի միջնաբերդի զբաղեցրած տարածքի տարբեր չափեր է նշում Կ. Լ. Հովհաննիսյանը՝ նախ՝ 6 հա [К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд (Ганли-тапа), ր. 80], ապա՝ 2 հա (նույնի՝ Арин-берд I, с. 16), այնուհետև՝ 8 հա (նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 43): Տես և հմմտ. նաև՝ А. А. Мартиросян. Армения в эпоху бронзы и раннего железа. Ереван, 1964, с. 236 (մինչև 3 հա); K. J a k u b i a k. The Development of Defence System of Eastern Anatolia (The Armenian Upland): From the Beginning of the Kingdom of Urartu to the End of Antiquity. Warszawa, 2003, p. 17 (2 հա):

[←27]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 17; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 40.

[←28]

Էրեբունիի համար տե՛ս, մասնավորապես, Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 29:

[←29]

К. Л. Ог а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 120.

[←30]

Մանրամասն տե՛ս Կ. Լ. Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յ ա ն. Ուրարտական ճարտարապետություն.– Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ. 1, Երևան, 1996, էջ 190–197:

[←31]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 17.

[←32]

Նույն տեղում, էջ 103, նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 118–119.

[←33]

В. А. П а л а н д ж я н. Древесные остатки из раскопок Аринберда.– «Известия» АН АрмССР, биологические науки, 1964, т. XVII, № 11, с. 49–53.

[←34]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 17, рис. 3; ÜáõÛÝÇª Крепость Эребуни, с. 42, рис. 22.

[←35]

К. Л. Ог а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 42.

[←36]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Üßí. ³ßË., ¿ç 124–126, ÝÏ. 3, 7; S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, J. T r a i n a, V. M u t a r e l l i, G. D a v t i a n. The Surroundings of the Khaldi, Temple, p. 150, Fig. 6, S. D e s c h a m p s. Erebuni in the context of Urartean Fortresses in the Ararat Plain: Sources and Problems.– “Quaternary International” 395, 2016, p. 212.

[←37]

S. Deschamps, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Նշվ. աշխ., էջ 127–128, 132:

[←38]

Տե՛ս, օրինակ, C h. A. B u r n e y. A First Season of Excavations at the Urartian Citadel of Kayalıdere.– “Anatolian Studies” 16, 1966, pp. 66–67, pl. III/b; O. B e l l i. 1994 Yılı Aşağı ve Yukan Anzaf Urartu Kaleleri Kazısı.– “Kazı Sonuçları Toplantısı” 17/1, 1996, s. 386–388, Res. 6–9.

[←39]

Y. H. G r e k y a n. When the Arrows are Depleted (Towards the Fall of the Urartian Empire).– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 4/2, 2009, pp. 98–126; Ե. Հ. Գ ր ե կ յ ա ն. Վանի թագավորության անկման խնդրի շուրջ.– Հայկազունիներ. առասպել և պատմություն, Երևան, 2013, էջ 64–82:

[←40]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 43.

[←41]

КУКН, 202; CTU I, A 8–24.

[←42]

К. Л. Оганесян. Арин-берд I, с. 51–57, рис. 25а-б, 27; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 59–65, рис. 45–46.

[←43]

Այս մասին տե՛ս, օրինակ, D. Stronach, H. T h r a n e, C. G o f f, A. Farahani, Y. G r e k y a n. Նշվ. աշխ., էջ 125–126, S. D e s c h a m p s, F. Fichet d e C l a i r f o n t a i n e, D. S t r o n a c h. Նշվ. աշխ., էջ 121–122, 125:

[←44]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Новые археологические данные по памятникам Армении Ахеменидского периода, с. 124–125; Նույնի՝ Раскопки крепости Эребуни, с. 154; Նույնի՝ Фрески Эребуни урартского и ахеменидского времени.– “Вестник общественных наук” НАН РА, 2005, № 1, с. 50–51; D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. G r e k y a n. Նշվ. աշխ., էջ 112–115, նկ. 9.

[←45]

Կ. Լ. Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յ ա ն. Էրեբունի քաղաքը.– ՊԲՀ, 1968, № 3, էջ 11, КУКН, 200, прим. 1.

[←46]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Новые археологические данные по памятникам Армении Ахеменидского периода, с. 124; Նույնի՝ Раскопки крепости Эребуни, с. 154; D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. Goff, A. F a r a h a n i, Y. G r e k y a n. Նշվ. աշխ., էջ 104, նկ. 6:

[←47]

D. Stronach, H. Thrane, C. Goff, A. Farahani, Y. Grekyan. Նշվ. աշխ., էջ 110–112, 127, նկ. 6, 8–9, աղ. 18/1:

[←48]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 43–44.

[←49]

КУКН, 199; CTU I, A 8–20.

[←50]

Մանրամասն նկարագրությունը տե՛ս К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 24–32, рис. 4–10; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 44–48; Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 30–35:

[←51]

Կ. Լ. Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յ ա ն. Էրեբունիի որմնանկարները, Երևան, 1973:

[←52]

Y. H. G r e k y a n. The Settlement Size and Population Estimation of the Urartian Cities.– Bridging Times and Spaces. Papers in Ancient Near Eastern, Mediterranean and Armenian Studies Honouring Gregory E. Areshian on the Occasion of His Sixty-Fifth Birthday. Oxford, 2017, pp. 107–110, Figs. 3.1–3.2, 4.1–4.2; Նույնի՝ Քաղաքաշինությունը և քաղաքաշինական միտքը Բիայնիլի-Ուրարտուում, էջ 228–231:

[←53]

КУКН, 203–206; CTU I, A 8–23 A-D.

[←54]

К. Л. Оганесян. Эребуни. К 2750-летию основания Еревана. Ереван, 1968, с. 37–39; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 48–49, рис. 37; Ա. Փ ի լ ի պ ո ս յ ա ն, Մ. Բ ա դ ա լ յ ա ն, Ա. Զաքյան, Տ. Զաքյան, Գ. Թ ո ւ մ ա ն յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 26:

[←55]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 44. Այդ նույն երևույթը նկատվում է նաև ամրոցի հարավային հատվածում (տե՛ս К. Л. Оганесян. Նույն տեղում, էջ 65):

[←56]

КУКН, 195–196; CTU I, A 8–21A-B. Մանրամասն նկարագրությունը տե՛ս К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 32–37, рис. 11–14; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 50–56, рис. 39–40.

[←57]

Նկատենք, որ սենյակների դռների լայնությունը 95 սմ է և բացվել են դեպի միջանցք: Մինչդեռ միջանցքի լայնությունը ցույց է տալիս, որ այդ դռները չէին կարող ամբողջությամբ բացվել: Հմմտ. Մ. Բադալյան. Էրեբունու susi տաճարի որոշ խնդիրների շուրջ.– Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները, միջազգային գիտաժողովի նյութեր, 2013 թ. սեպտեմբերի 28–27, Երևան, 2013, էջ 9:

[←58]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 65.

[←59]

Նույն տեղում, էջ 42:

[←60]

С. Е с а я н, Л. А б а д ж я н, Г. А в е т и с я н. Колонные залы и портики Урарту.– «История и культура: Арменоведческий журнал (сборник научных статей)», т. 3, 2014, с. 420–421.

[←61]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Фрески Эребуни урартского и ахеменидского времени, с. 50; R. D a n, R. L a F a r i n a. Arin-Berd: Una fortezza dell’etՈ del ferro nella valle dell’Arasse.– “L’Unione; Bollettino della Unione storia ed arte” 6, 2011, 231. Հմմտ. R. D a n. A New Interpretation of the ‘External Portico’ of Arin-Berd/Erebuni, Armenia.– “Ash-Sharq” 1/2, 2017, p. 221.

[←62]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. О г а н е с я н. Эребуни. Памятник урартского зодчества VIII–VI в. до н. э. М., 1979, с. 16.

[←63]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 47–48.

[←64]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 18–19, рис. 62–63; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 47.

[←65]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 29, 53; ÜáõÛÝÇª Крепость Эребуни, с. 46, 61.

[←66]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Նշվ. աշխ., էջ 128–129, աղ. XIV1–2, XV/1; S. D e s c h a m p s, F. Fichet de C l a i r f o n t a i n e, J. T r a i n a, V. M u t a r e l l i, G. Davtian. Նշվ. աշխ., էջ 151–152, նկ. 9, 15–16.

[←67]

Ê. Ë. Î ã à í å ñ ÿ í. Àðèí-áåðä (Ãàíëè-òàïà), ñ. 76.

[←68]

È. Ì. Ë î ñ å â à. Ðàñêîïêè öèòàäåëè óðàðòñêîãî ãîðîäà Èðïóíè.– «Êðàòêèå ñîîáùåíèÿ î äîêëàäàõ è ïîëåâûõ èññëåäîâàíèÿõ èíñòèòóòà èñòîðèè ìàòåðèàëüíîé êóëüòóðû», 1955, ¹ 58, ñ. 46; Ê. Ë. Îãàíåñÿí. Àðèí-áåðä (Ãàíëè-òàïà), ñ. 76; Նույնի՝ Êðåïîñòü Ýðåáóíè, ñ. 33.

[←69]

Ê. Ë. Î ã à í å ñ ÿ í. Àðèí-áåðä I, ñ. 15. Սակայն, հետագա հրատարակություններում Կ. Հովհաննիսյանը մի դեպքում նշում է 100 հա թիվը (К. Л. Оганесян, с. 26), մեկ այլ դեպքում՝ 200 հա (նույնի՝ Êðåïîñòü Ýðåáóíè, ñ. 33): Այդ թվերը հավաստի փաստարկել ոչ մի կերպ հնարավոր չէ և, ինչպես մեզ է թվում, խիստ չափազանցված է (տե՛ս Y. H. G r e k y a n. The Settlement Size and Population Estimation of the Urartian Cities, pp. 120–121 and n. 157.

[←70]

К. Л. О г а н е с я н. Эребуни, с. 59.

[←71]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. О г а н е с я н. Նշվ. աշխ., էջ 17–18, S. H o d j a s c h. Das Leben in der urartäischen Stadt Erebuni.– Vorträge gehalten auf der 28. Rencontre Assyriologique Internationale in Wien 6.-10. Juli 1981.– “Archiv für Orientforschung”, Beiheft 19, 1982, S. 271.

[←72]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки крепости Эребуни, с. 153.

[←73]

D. S t r o n a c h, F. T e r - M a r t i r o s o v, A. A y v a z i a n, W. Collins, C. D e m o s, S. G h a n i m a t i. Նշվ. աշխ., էջ 181–206, նկ. 2, աղ. 1–8:

[←74]

M. H e r l e s, J. W. E. F a s s b i n d e r. Magnetic Prospecting on Basaltic Geology: the Lower City of Erebuni (Armenia).– “Archaeologia Polona” 53, 2015, pp. 292–296, fig. 2.

[←75]

Կ. Լ. Հ ո վ հ ա ն ն ի ս յ ա ն. Ուրարտական ճարտարապետություն.– Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ. 1, Երևան, 1996, էջ 115:

[←76]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки крепости Эребуни, с. 156; Նույնի՝ Раскопки на северном склоне крепости Эребуни, с. 148; Նույնի՝ Stamps and Images on the Ceramics of the Urartian Period from Erebuni, pp. 135–136; Ա. Փ ի լ ի պ ո ս յ ա ն, Մ. Բ ա դ ա լ յ ա ն, Ա. Զ ա ք յ ա ն, Տ. Զ ա ք յ ա ն, Գ. Թ ո ւ մ ա ն յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 26–27:

[←77]

S. H o d j a s c h. Նշվ. աշխ., էջ 271–272; R. D a n, R. L a F a r i n a. Նշվ. աշխ., էջ 238:

[←78]

Y. H. G r e k y a n. The Settlement Size and Population Estimation of the Urartian Cities, pp. 114–120, Fig. 9.1–9.8, 10.1–10.7 (հղված գրականությամբ), նույնի՝ Քաղաքաշինությունը և քաղաքաշինական միտքը Բիայնիլի-Ուրարտուում, էջ 238:

[←79]

К. Л. Ог а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 34.

[←80]

Հ. Մ ա ր տ ի ր ո ս յ ա ն, Հ. Մ ն ա ց ա կ ա ն յ ա ն. Նոր-Արեշի ուրարտական կոլումբարին.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր”, Հասարակական գիտություններ, 1958, № 10, էջ 63–84, նկ. 1–2, 4, աղ. 1–6; А. А. Мартиросян. Армения в эпоху бронзы и раннего железа, с. 242–251, табл. XXIV–XXV.

[←81]

КУКН, 197–198; CTU I, A 8–17 A–B.

[←82]

КУКН, 187–188; CTU I, A 8–15 – 8–16.

[←83]

А. А. М а р т и р о с я н. Аргиштихинили.– «Археологические памятники Армении», 8: Урартские памятники I. Ереван, 1974, с. 24, рис. 7, 37.

[←84]

Г. А. А г а х а н я н, Р. С. М а р т и р о с я н. Водохозяйственное строительство в связи с основанием города Эребуни.– ИФЖ, 1984, № 4, с. 194–198.

[←85]

Н. В. А р у т ю н я н. Биайнили (Урарту). Военно-политическая история и вопросы топонимики. Ереван, 1970, с. 210–211.

[←86]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд (Ганли-тапа), с. 86; Նույնի՝ Арин-берд I, с. 18; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 59.

[←87]

Իհարկե, թեև քիչ հավանական է, բայց, այնուամենայնիվ, պետք է նկատի ունենալ, որ հիշյալ տեքստերի մի մասը կարող են լինել կրկնօրինակներ և վերաբերեն միևնույն շինությանը: Ցավոք, արձանագրությունների հայտնաբերման հնագիտական համատեքստը հնարավորություն չի տալիս ճշտելու այդ հարցը. դրանցից ոչ մեկը չի գտնվել in situ (տե՛ս С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. О г а н е с я н. Նշվ. աշխ., էջ 16):

[←88]

Ենթադրվում է, որ ուրարտական շրջանում մեկ հա-ից ստացվող հացահատիկի բերքն Արարատյան դաշտավայրում կարող էր կազմել 500–1000 կգ (տե՛ս Ս. Ա. Ե ս ա յ ա ն. Կարմիր բլուր, Երևան, 1982, էջ 19):

[←89]

Հաշվարկը պայմանական է: Որպես հիմք վերցնում ենք ուրարտական խոշոր կենտրոններում առնվազն մեկ արքունի ախոռի գոյության հնարավորությունը: Բաստամի (ուրարտական “Ռուսայի փոքր քաղաք”-ը) արքունի ախոռներից մեկում, օրինակ, կարող էր պահվել մինչև 70 ձի (տե՛ս W. K l e i s s. Bastam, an Urartian Citadel Complex of the Seventh Century B.C.– “American Journal of Archaeology” 84/3, 1980, pp. 299–300).

[←90]

А. А. Д е м с к а я. Кладовые Эребуни.– «Сообщения Государственного музея изобразительных искусств имени А. С. Пушкина», IV. К сорокалетию археологической деятельности музея. М., 1968, с. 176; Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 80–82:

[←91]

КУКН, 586–597; M. S a l v i n i. Corpus die testi urartei, vol. IV. Iscrizioni su bronzi, argilla e altri supporti nuove iscrizioni su pietra paleografia generale.– “Documenta Asiana” VIII/IV. Roma, CT Kb-101-2 (այսուհետև՝ CTU IV), p. 242–243.

[←92]

D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. Grekyan. Նշվ. աշխ., էջ 129–130 (այստեղ տե՛ս ուրարտական ծավալի միավորների մասին ամփոփ ակնարկը՝ համապատասխան գրականության հղումներով):

[←93]

К. Л. Ог а н е с я н. Раскопки урартского города Эребуни.– «Советская археология», 1960, № 3, с. 291, рис. 5; А. А. Д е м с к а я. Նշվ. աշխ., էջ 180, նկ. 4–7, С. И. Х о д ж а ш. Знаки на урартской керамике Эребуни.– Древний Восток и мировая культура. Юбилейный сборник, посвященный 70-летию со дня рождения Б. Б. Пиотровского. М., 1981, с. 88–89, рис. 71–72, 75; Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 81:

[←94]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 80, աղ. XV, С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. О г а н е с я н. Նշվ. աշխ., էջ 100–101.

[←95]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 85, նկ. 8:

[←96]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. О г а н е с я н. Նշվ. աշխ., էջ 101, 108–109, նկ. 123, Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Новые данные о культуре Урарту, с. 131–136; F. T e r – M a r t i r o s o v. Stamps and Images on the Ceramics of the Urartian Period from Erebuni.– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 4/2, 2009, pp. 127–145.

[←97]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 84:

[←98]

Б. Б. П и о т р о в с к и й. Кармир-блур. Альбом. Л., 1970, рис. 15.

[←99]

A. Ü. E r d e m. Potters’ Marks in Urartu on the Basis of New Evidence from Ayanis Fortress.– “Iranica Antiqua” 48, 2013, 195.

[←100]

A. Ü. E r d e m. Urartu Kalelerinde Çanak Çömleğin Depolanmasıyla İlgili Uygulamalar.– SCRIPTA. Arkeolojiyle Geçen Bir Yaşam İçin Yazılar. Veli Sevin’e Armağan / Essays in Honour of Veli Sevin. A Life Immersed in Archaeology. İstanbul, 2014, 149, Res. 1-7.

[←101]

CTU IV, CT Tk-1 Ro_13.

[←102]

CTU IV, CB An-1_1.

[←103]

К. Л. О г а н е с я н. Эребуни, с. 59–60; Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 88–89:

[←104]

ÊÓÊÍ, 214–220, 235; CTU IV, B 8-2 – 8-8, 8-21. Չի բացառվում, որ Թեյշեբայի քաղաքից գտնված Արգիշթի Մենուայորդու և Սարդուրի Արգիշթորդու արձանագրություններով իրերը նույնպես այստեղ են տեղափոխվել Էրեբունուց (տե՛ս, օրինակ, КУКН, 213, 221–225, 226, 230, 279–283; CTU IV, B 8-8 – 8-12, 8-14 – 8-16, 8-28, 9-1 – 9-3, 9-8A-B և այլն: Տե՛ս նաև D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. G r e k y a n. Նշվ. աշխ., էջ 115):

[←105]

С. И. Х о д ж а ш. Керамика Эребуни.– «Сообщения Государственного музея изобразительных искусств имени А. С. Пушкина», IV. К сорокалетию археологической деятельности музея, с. 134–163.

[←106]

К. Л. О г а н е с я н. Эребуни, с. 60.

[←107]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. Оганесян. Նշվ. աշխ., էջ 106–108, նկ. 114–121, Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 95–99, նկ. 12:

[←108]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 89–95, նկ. 9–10:

[←109]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. Оганесян. Նշվ. աշխ., էջ 103:

[←110]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки на северном склоне крепости Эребуни, с. 148–149.

[←111]

Տե՛ս, օրինակ, Б. Б. П и о т р о в с к и й. Ванское царство (Урарту). М., 1959, с. 24; A. T. S m i t h. The Making of an Urartian Landscape in Southern Transcaucasia: A Study of Political Architectonics.– “American Journal of Archaeology” 103/1, 1999, pp. 57–59 և այլուր:

[←112]

Ձեռք բերված տվյալները վերաբերում են 2016 թ. պեղումներին: Տե՛ս S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, M. Karapetyan. Nouvelles rռflexions relatives Ո la fin du royaume d’Ourartou – la forteresse d’Erebuni vers la fin du VIIe siՌcle av. J.-C.– Over the Mountains and Far Away. Studies on Archaeology and History of the Ancient Near East Presented to Mirjo Salvini on the Occasion of His 80th Birthday, Oxford (forthcoming).

[←113]

R. D a n. Some Remarks on Urartian Rusticated Masonary.– Metsamor. The Chronicle of Fifty Years of Excavations, Collection of Papers, Yerevan, 2015, pp. 142–144:

[←114]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Նշվ. աշխ., էջ 128; S. D e s c h a m p s. Նշվ. աշխ., էջ 213–214, M. Badalyan. The Urartian Weather God Teišeba (Based on Archaeological and Philological Data).– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 9/1, 2015, p. 133, Tab. XXXII/1–2. Չի բացառվում, որ այդ ժամանակ են Թեյշեբայի ամրոց փոխադրել Էրեբունու հարստությունները՝ թերևս, հնարավոր ոտնձգություններից ապահովագրելու նպատակով:

[←115]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Նշվ. աշխ., էջ 128, S. D e s c h a m p s. Նշվ. աշխ., էջ 213–214, նկ. 7, 10:

[←116]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки крепости Эребуни, с. 154; D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. Grekyan. Նշվ. աշխ., էջ 127:

[←117]

ÐÙÙï. Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Фрески Эребуни урартского и ахеменидского времени, с. 50.

[←118]

Նշված հատվածում պարսպապատի որմնահեցերը պատից դուրս են գալիս 110–120 սմ, լայնությունը տատանվում է 520–530 սմ միջև, որմնահեցերի միջև հեռավորությունը 640–650 սմ է: Կարմիր-բլուրում որմնահեցերը պարսպապատից դուրս են գալիս միջինը 100–110 սմ, որմնահեցերի լայնությունը տատանվում է 510–520 սմ միջև, միմյանցից հեռավորությունը կազմում է մոտ 550 սմ:

[←119]

Y. H. G r e k y a n. When the Arrows are Depleted (Towards the Fall of the Urartian Empire), p. 98; Նույնի՝ Վանի թագավորության անկման խնդրի շուրջ, էջ 64:

[←120]

î»°ë Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Новые данные о культуре Урарту, с. 132. Պարսպապատի պեղումների համար տե՛ս նաև նույնի՝ Новые археологические данные по памятникам Армении ахеменидского периода, с. 123; Նույնի՝ Раскопки крепости Эребуни, с. 157; Նույնի՝ Раскопки на северном склоне крепости Эребуни, с. 150–151.

[←121]

Տե՛ս նաև S. D e s c h a m p s. Նշվ. աշխ., էջ 215:

[←122]

Y. H. G r e k y a n. When the Gods Leave People (The climatological hypothesis of the collapse of the Urartian state).– The Black & the White. Studies on History, Archaeology, Mythology and Philology in Honor of Armen Petrosyan in Occasion of His 65th Birthday.– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 8/1–2, 2013–2014, p. 77.

[←123]

W. K l e i s s. Azerbaijan, II – Archaeology.– “Encyclopaedia Iranica” III. London – New York, 1989, p. 217.

[←124]

Մանրամասն տե՛ս Y. H. G r e k y a n. When the Arrows are Depleted (Towards the Fall of the Urartian Empire).– “Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies” 4/2, 2009, pp. 98–126.

[←125]

К. Л. О г а н е с я н. Крепость Эребуни, с. 125, рис. 93.

[←126]

M. B a d a l y a n. Նշվ. աշխ., էջ 133:

[←127]

Տե՛ս և հմմտ. նաև A. B a t m a z. Experiences of the Urartian Kingdom with Seismic Activities: An Attempt to Reconstruct the Earthquakes’ Effects.– Studies on the Archaeology of the Ancient Near East in Honour of Antonio Sagona.– “Orientalia Lovaniensia Analecta” 267. Leuven – Paris – Bristol, CT, 2018, pp. 335–337. Ստորգետնյա ջրերի մակարդակի վրա երկրաշարժերի ունեցած ազդեցության օրինակների համար տե՛ս Y. G o r o k h o v i c h, L. U l l m a n n. Ground Water Resources and Earthquake Hazards: Ancient and Modern Perspectives.– Ancient Water Technologies. Dordrecht – Heidelberg – London – New York, 2010, pp. 201–215.

[←128]

Y. H. G r e k y a n. When the Gods Leave People (The climatological hypothesis of the collapse of the Urartian state), pp. 78–79. A. W. S c h n e i d e r, S. F. A d a l ı. Further Evidence for a “Late Assyrian Dry Phase” in the Near East During the Mid-to Late Seventh Century B.C.?.– “Iraq” 78, 2016, pp. 159–174.

[←129]

Н. В. А р у т ю н я н. Земледелие и скотоводство Урарту. Ереван, 1964, с. 80.

[←130]

А. А. Д е м с к а я. Նշվ. աշխ., էջ 182:

[←131]

Y. H. G r e k y a n. When the Arrows are Depleted…, p. 102, Նույնի՝ When the Gods Leave People (The climatological hypothesis of the collapse of the Urartian state), p. 64.

[←132]

С. И. Х о д ж а ш, Н. С. Т р у х т а н о в а, К. Л. Оганесян. Նշվ. աշխ., էջ 17:

[←133]

Y. H. G r e k y a n. When the Arrows are Depleted (Towards the Fall of the Urartian Empire), pp. 102–105.

[←134]

S. D e s c h a m p s. Նշվ. աշխ., էջ 214, նկ. 11:

[←135]

И. М. Л о с е в а. Новые археологические исследования отряда ГМИИ им. А. С. Пушкина на холме Арин-берд.– «Советская археология», 1958, № 2, с. 191–193.

[←136]

D. S t r o n a c h, F. T e r – M a r t i r o s o v, A. A y v a z i a n, W. Collins, C. D e m o s, S. G h a n i m a t i. Նշվ. աշխ., էջ 187:

[←137]

И. М. Л о с е в а. Раскопки урартской крепости города Ирпуни (Эребуни) на холме Арин-Берд.– «Советское востоковедение», 1955, № 3, с. 144–150; Նույնի՝ Новые археологические исследования отряда ГМИИ им. А. С. Пушкина на холме Арин-берд, с. 179, 194–195; A. G. K a n e c j a n. Beziehungen zwischen urartäischer und achaimenidischer Baukunst in Armenien.– “ Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan” 32, 2000 [2001], S. 108. Տե՛ս և հմմտ. նաև D. S t r o n a c h, H. T h r a n e, C. G o f f, A. F a r a h a n i, Y. G r e k y a n. Նշվ. աշխ., էջ 120–125, 127–128, Կ. Ղ ա ֆ ա դ ա ր յ ա ն. Էրեբունիի միջնաբերդի բազմասյուն դահլիճի թվագրման հարցի շուրջ.– “Հուշարձան”, 6, 2010, էջ 121–130, С. Е с а я н, Л. А б а д ж я н, Г. А в е т и с я н, Նշվ. աշխ., էջ 421–422: Հմմտ., D. S t r o n a c h. Architectural and Other Observations Related to Erebuni in the Late Seventh/Early Sixth Centuries B.C.– The Adventure of the Illustrious Scholar. Papers Presented to Oscar White Muscarella. Leiden – Boston, 2018, p. 275.

[←138]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 78–85; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 95–101; Գ. Ա. Տ ի ր ա ց յ ա ն. Արին-բերդի սյունազարդ դահլիճը և սատրապական կենտրոնների հարցը Հայկական լեռնաշխարհում.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր”, Հասարակական գիտություններ, 1960,
- 7–8, էջ 99–108, նույնի՝ Культура Древней Армении. Ереван, 1988, с. 23–27; Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. К стратиграфии Армавирского холма.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1974, № 1, с. 62; Նույնի՝ Результаты археологических раскопок 2000–2001 гг. в Эребуни, с. 55–56; Նույնի՝ Новые археологические данные по памятникам Армении Ахеменидского периода, с. 125; Ի. Ա. Կ ա ր ա պ ե տ յ ա ն. Հայաստանի նյութական մշակույթը մ. թ. ա. VI–IV դդ. (Ըստ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կատարված հնագիտական պեղումների).– “Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները”, հ. 19, Երևան, 2003, էջ 10–11, 21–22:

[←139]

S. D e s c h a m p s, F. F i c h e t d e C l a i r f o n t a i n e, D. Stronach. Նշվ. աշխ., էջ 129–132, S. D e s c h a m p s. Նշվ. աշխ., էջ 214–215, D. S t r o n a c h. Նշվ. աշխ., էջ 275:

[←140]

D. S t r o n a c h. Նշվ. աշխ., էջ 274–275:

[←141]

Ե. Գ ր ե կ յ ա ն. Մարաստան.– Հայաստանի հարակից երկրների պատմություն, հ. I, Հին շրջան. Երևան, 2013, էջ 275–278:

[←142]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 88–102; Նույնի՝ Крепость Эребуни, с. 101–114.

[←143]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки крепости Эребуни, с. 158.

[←144]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Фрески из Армении Ахеменидского времени.– Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի “Տարեգիրք”, Երևան, 2004, էջ 158–174; նույնի՝ Фрески Эребуни урартского и ахеменидского времени, с. 49–65.

[←145]

Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 104–105:

[←146]

Б. Н. А р а к е л я н. Клад серебряных изделий из Эребуни.– «Советская археология», 1971, № 1, с. 143–158.

[←147]

Գ. Տ ի ր ա ց յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 108–114, նույնի՝ Культура Древней Армении, с. 69.

[←148]

Ж. Х а ч а т р я н, А. М а р г а р я н. Ритон со скульптурной протомой в виде всадника.– ВДИ, 2003, № 4, 121–122; Դ. Ստրոնախ. Էրեբունու արծաթյա պտյակները նոր լույսի ներքո.– ՊԲՀ, 2010,
№ 3, էջ 195, M. Y u. T r e i s t e r. A Hoard of Silver Rhyta of the Achaemenid Circle from Erebuni.– “Ancient Civilizations from Scythia to Siberia” 21, 2015, pp. 92–93. Հմմտ. նաև L. K h a t c h a d o u r i a n. Նշվ. աշխ., էջ 141 և ծնթ. 38:

[←149]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд (Ганли-тапа), с. 80.

[←150]

Ф. Т е р - М а р т и р о с о в. Раскопки крепости Эребуни, с. 153; Նույնի՝ Раскопки на северном склоне крепости Эребуни, с. 149: Հրդեհի հետքեր են հաստատագրվել նաև բլրի հյուսիսարևմտյան լանջին բացված դարավանդների կառուցապատումներում. տե՛ս Ա. Փիլիպոսյան, Մ. Բ ա դ ա լ յ ա ն, Ա. Զ ա ք յ ա ն, Տ. Զ ա ք յ ա ն, Գ. Թումանյան. նշվ. աշխ., էջ 27:

[←151]

И. М. Л о с е в а. Раскопки цитадели урартского города Ирпуни, с. 50, рис. 15.

[←152]

К. Л. О г а н е с я н. Арин-берд I, с. 8; Նույնի՝ Эребуни, с. 60. Հմմտ. Մ. Ի ս ր ա յ ե լ յ ա ն. նշվ. աշխ., էջ 106–108:

[←153]

Ե. Հ. Գ ր ե կ յ ա ն. Էթիունցիները ուրարտական պատկերագրության մե՞ջ.– “Հին Արևելք” 1, 2014, էջ 39–45: