33. Viktor Katvalyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՀՀ ԳԱԱ ՀՐ. ԱՃԱՌՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ ԼԵԶՎԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

(Հիմնադրման 75-ամյակի առթիվ)

ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում արդեն 75 տարի համակարգված աշխատանքներ են ընթանում լեզվի հետազոտության հիմնարար ուղղություններով, տասնամյակների ընթացքում ստեղծվել են գիտական մեծարժեք բազմաթիվ աշխատություններ, պատրաստվել գիտական հետաքրքրությունների լայն շրջանակ ունեցող և հմուտ լեզվաբաններ: Ինստիտուտի տարբեր սերունդների գիտաշխատողներ զբաղվել ու զբաղվում են հայոց լեզվի կառուցվածքի և գործառության, պատմության և համեմատական քերականության ուսումնասիրությամբ, գրական արևելահայերենի ու արևմտահայերենի քննությամբ, հաստատությունում կարևորվում է ստուգաբանական, երկլեզվյան, բարբառային բառարանների և տերմինարանների ստեղծումը: Գիտնականների հետաքրքրությունների ոլորտում են նաև գրական լեզվի կանոնարկման, տերմինաբանության մշակման, ուսուցողական լեզվաբանության հարցերը: Ինստիտուտի աշխատակիցները հեղինակել են ընդհանուր-տեսական և հայերենի կառուցվածքի ու պատմական զարգացման առանձին հարցերի վերաբերող մենագրական ու խմբային աշխատություններ, մշակել կամ առաջադրել են հայ քերականագիտության զարգացման համար կարևոր սկզբունքներ: Հաստատությունը զգալի նվաճումներ ունի հայերենագիտական հետազոտությունների բոլոր բնագավառներում:

Ներկայում էլ ինստիտուտի համար բնութագրական են գիտաշխատողների մասնագիտական բարձր որակները, գիտական աշխատանքների նկատմամբ պատասխանատվության բարձր զգացումը և պահանջկոտությունը, որոնք տասնամյակների ընթացքում ավանդաբար ձևավորվել ու փոխանցվում են սերնդեսերունդ: Հրապարակվող արժեքավոր հոդվածների և գրքերի քանակի տարեցտարի աճը վկայում է ինստիտուտի վերընթաց զարգացման մասին: Մասնավորապես, վերջին հինգ տարիների ընթացքում ինստիտուտի գիտաշխատողները հրապարակել են վեց տասնյակից ավելի մենագրություն, ժողովածու և դասագիրք, 340 հոդված ու զեկուցում: Ժամանակակից հայերենի ուսումնասիրությանը նվիրված աշխատանքներում դիտարկվել են արդի փուլում լեզվի զարգացման հիմնական միտումները, գործառության էական առանձնահատկությունները, քննվել են գրական լեզվի կանոնարկման, կանոնի ու կիրարկության խնդիրներ, տեքստի վերլուծության, բազմաբաղադրիչ բարդ նախադասությունների դասակարգման, դրանց փոխակերպման լեզվաոճական արժեքի և այլ հարցեր, կատարվել են բառապաշարի առանձին շերտերի, տերմինային համակարգի վերլուծություններ, ժողովրդախոսակցական լեզվի՝ մեր օրերին բնորոշ որոշ յուրահատկությունների վերհանում և ուսումնասիրում, խոսակցական հայերենի ու գրական լեզվի փոխազդեցությունների դիտարկում:

Հրապարակված բազմաթիվ աշխատանքներում կատարվել են գրաբարյան և միջինհայերենյան մի շարք մատյանների լեզվական քննություն, լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում տերմինային համակարգերի հետազոտություն, լեզվի ու քերականագիտության պատմական զարգացման առանձնահատկությունների դիտարկում, վեր են հանվել ձեռագիր բառարանների, հիշատակարանների, բժշկարանների բառապաշարի առանձնահատկությունները, հետազոտվել և մեկնաբանվել են V դարի մատենագրության մեջ բառերի մեկնությունների փորձերը: Արդի տիպաբանական լեզվաբանության լույսի ներքո հետազոտվել են հայերենի որոշ տիպաբանական առանձնահատկություններ, դիտարկվել է հնդեվրոպասեմական առնչությունների ուսումնասիրության մեջ հայերենի տվյալների օգտագործման խնդիրը, անդրադարձ է կատարվել ավանդական և արդի հնդեվրոպաբանական մոտեցումների որոշ առանցքային տարբերություններին: Հանգամանորեն քննության են ենթարկվել Սփյուռքի տարբեր համայնքներում գործառող գրական արևմտահայերենի տարբերակային ձևերը, վիճահարույց խնդիրները, համակարգված ձևով ներկայացվել են քերականական օրինաչափություններն ու կանոնական ձևերը, արևմտահայերենի և արևելահայերենի տերմինային մի շարք ենթահամակարգերի զուգադրական քննությամբ վեր են հանվել դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները, մատնանշվել են երկու ճյուղերի տերմինահամակարգերի փոխհարստացման, մերձեցման և միասնական զարգացման հնարավորություններն ու ուղիները, դիտարկվել է արևմտահայերենի ուսումնասիրության ընթացքը: Բարբառագետները կատարել են նախկինում չուսումնասիրված բարբառային մի շարք միավորների համակարգերի նկարագրություն, հետազոտել են ՀՀ տարածքում գործառող Կը ճյուղի բարբառների և գրական արևմտահայերենի փոխհարաբերությունները ըստ հնչյունաքերականական ու բառապաշարային համակարգերի, քննել են հայ բարբառների քերականական, բառապաշարային, հնչյունական մի շարք իրողություններ՝ լեզվաբանական աշխարհագրության, ինչպես նաև համեմատական ու պատմական մեթոդներով: Հարկ է նշել, որ հրատարակված շատ աշխատանքներ կիրառելի են ոչ միայն լեզվաբանության ոլորտում, այլև կարող են հետաքրքրել հանրության լայն շրջանակների: Վերջին տարիներին ինստիտուտում կիրառական լեզվաբանության ուղղությամբ մշակվել և իրականացվել են մի շարք ծրագրեր, որոնք միտված են մի կողմից՝ լեզվաբանական հետազոտությունների բնագավառում նորագույն տեխնոլոգիաների, համացանցի հնարավորությունների, համակարգչային տեխնիկայի կիրառությանը, մյուս կողմից՝ հայերենի՝ որպես համացանցային լեզվի հաջող գործառությանը: Իրականացվել է “Հայկական էլեկտրոնային համաբարբառ” նախագիծը, որով գիտական հանրությանը մատուցվում է համակարգչային ծրագրերով ստեղծված, որոնողական ճկուն համակարգ ունեցող, համացանցում հասանելի էլեկտրոնային համաբարբառների մեծածավալ շտեմարան՝ արտակարգ լայն ընդգրկումով, գրաբարյան, միջինհայերենյան և աշխարհաբարյան շրջաններին վերաբերող երկերի շարունակական ներածման հնարավորություններով:

Հաստատությունում պարբերաբար կազմակերպվում են լեզվի ուսումնասիրության տարբեր ոլորտներին նվիրված հանրապետական ու միջազգային գիտաժողովներ, դրանց թվում՝ “Ջահուկյանական ընթերցումներ”, Երիտասարդ լեզվաբանների ամենամյա գիտաժողովները: 2017 թ. լեզվի ինստիտուտը հաջողությամբ կազմակերպեց առաջին առցանց գիտաժողովը, որին մասնակցեցին երեք տասնյակից ավելի հետազոտողներ ինչպես հանրապետության գիտակրթական տարբեր հաստատություններից, այնպես էլ արտերկրից: Կանոնավորապես կազմակերպվում են գիտական սեմինարներ, որոնցում գիտաշխատողները ներկայացնում են իրենց հետազոտությունների ուշագրավ արդյունքները, ինչպես նաև լեզվաբանության այս կամ այն ոլորտին վերաբերող նորագույն տեսություններ ու հրապարակումներ: Ինստիտուտը լեզվաքաղաքականությանը, լեզվի խնդիրներին նվիրված հանրապետական խորհրդակցություններ, կլոր սեղան-քննարկումներ է կազմակերպում ՀՀ սփյուռքի նախարարության, Գրողների միության, ակադեմիական ու բուհական հաստատությունների հետ՝ ներգրավելով բուհական հայերենագիտական ամբիոնների ներկայացուցիչներին: Միաժամանակ, ինստիտուտի գիտաշխատողներն ակտիվորեն մասնակցում են բուհերում կազմակերպվող գիտաժողովներին, քննարկումներին, վերապատրաստման դասընթացներին ու այլ աշխատանքների: Հաստատության հետազոտական աշխատանքների արդյունքները մեծապես նպաստում են հայ լեզվաբանական մտքի զարգացմանը, իրենց կիրառությունն են գտնում կրթական համակարգում, հարակից գիտաճյուղերի ուսումնասիրություններում:

Ինստիտուտի արևմտահայերենի բաժնում հետազոտական աշխատանքներ են ծավալել սիրիահայ մտավորականներ, բաժնին կից ձևավորվել և հասարակական կարգով ԱՄՆ-ում գործում է հայերենագետների խումբ, որի աջակցությամբ ընթանում են արևմտահայերենի գործնական բառարանի ստեղծման աշխատանքներ: Սկիզբ է դրվել Արամ Ա կաթողիկոսի հովանու ներքո գործող Արևմտահայերենի պաշտպանության հանձնախմբի հետ համագործակցությանը: Հաստատությունում պարբերաբար զեկուցումներով հանդես են գալիս հայագետներ Կանադայից, ԱՄՆ-ից, Ֆրանսիայից, Շվեդիայից, Նիդեռլանդներից, Իրանից, Լիբանանից, Եգիպտոսից: Վերջին ժամանակներս ինստիտուտում հյուրընկալվել են Իրանի և Ղազախստանի դեսպանները: Լեզվի ինստիտուտում պատշաճ ուշադրություն է դարձվում երիտասարդ լեզվաբանների պատրաստման խնդրին: Գիտխորհրդի նիստերում պարբերաբար քննարկվում են ասպիրանտներին ու հայցորդներին առնչվող խնդիրներ, տնօրենությունը երիտասարդ մասնագետների հետ հանդիպումներում անդրադառնում է նրանց ուսումնառության ընթացքին, հուզող հարցերին, արվում են եզրահանգումներ, և ցուցաբերվում է անհրաժեշտ աջակցություն: Ինստիտուտը պատրաստում ու տարին երկու համարով հրապարակում է “Լեզու և լեզվաբանություն” գիտական հանդեսը, որն ընդգրկված է ԲՈՀ-ի համար ընդունելի պարբերականների շարքում: Աշխատանքներ են տարվում հայերենագիտական էլեկտրոնային հանդեսի հրապարակումը սկսելու ուղղությամբ: Ինստիտուտում է գործում ԲՈՀ-ի 019 “Լեզվաբանություն” մասնագիտական խորհուրդը: Վերջին տարիներին ինստիտուտի 4 աշխատակից պաշտպանել է դոկտորական, 3 աշխատակից՝ թեկնածուական ատենախոսություն: Լեզվաքաղաքականության ու լեզվամշակույթի արդի խնդիրների լուծմանը նպաստելու նպատակով հաստատությունում կազմակերպվում են մայրենիի խնդիրներին առնչվող ամենամյա միջոցառումներ, պարբերական հանդիպումներ ու քննարկումներ լրագրողների, մանկավարժների, սովորողների հետ: Ինստիտուտի աշխատակիցները լեզվական հարցերի շուրջ մեկնաբանություններով հանդես են գալիս հեռուստատեսությամբ ու ռադիոյով, զանգվածային լրատվության այլ միջոցներով: Հաստատության համացանցային կայքը պարունակում է ինստիտուտի մասին անհրաժեշտ տեղեկություններ, ապահովում է տեղեկատվություն տարբեր ստորաբաժանումների գործունեության վերաբերյալ, ընթերցողներին հասանելի է դարձնում հրատարակված աշխատությունների էլեկտրոնային տարբերակները և այլն: Կայքում զետեղված նյութերով հաստատությունը ձգտում է նաև նպաստել գրական հայերենի անաղարտության պահպանմանը, արևմտահայերենի կանոնակարգմանը:

Ընդհանուր առմամբ, ինստիտուտի գործունեության վերջին հինգ տարիների ձեռքբերումներում էական պետք է համարել երկու կարգի իրողություններ.

1. նոր ստորաբաժանումների՝ արևմտահայերենի, բառարանագրության, ընդհանուր ու համեմատական լեզվաբանության բաժինների ձևավորում, որը հնարավորություն ստեղծեց տվյալ ուղղություններով ձեռնարկելու ավելի հիմնավոր և խորը ուսումնասիրություններ,

2. հետազոտական աշխատանքների նոր ուղղությունների և հնարավորությունների կիրառում (պատմահամեմատական մեթոդի կիրառում բարբառագիտության ոլորտում, կենդանի բարբառային խոսքի ու խոսակցական լեզվի ուսումնասիրում, նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառում, համակարգչային լեզվաբանության զարգացում և այլն), որը թույլ է տալիս ուսումնասիրության առարկան քննել նոր դիտանկյուններով ու դրսևորումներով՝ այդպիսով ավելի համակողմանի դարձնելով գիտական հետազոտությունը:

Գիտության զարգացման բնականոն ընթացքը ենթադրում է տարբեր ոլորտներում ավելի խորացված ուսումնասիրություն, գիտական արդյունքի որակի բարձրացում, նոր ուղղությունների գծով աշխատանքների ծավալում, հետազոտական նոր մեթոդների տիրապետում և գործադրում: Ինչ խոսք, մեծ կարևորություն ունեն նաև գիտակազմակերպական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացումն ու նոր եղանակների կիրառումը:

Հաստատությունում նախատեսվում է հետազոտական աշխատանքները շարունակել հետևյալ ուղղություններով.

1. արդի հայերենի բոլոր դրսևորումների կառուցվածքի և գործառության համակարգված ուսումնասիրություն, որ ներառում է՝

ա) գրական արևելահայերենի ու արևմտահայերենի բառապաշարի և հնչյունաքերականական իրողությունների ուսումնասիրում, կանոնարկում ու նորմավորում, գրական լեզվի երկու ճյուղերի զուգադիր քննություն և նկարագրություն, մերձեցման ու փոխներթափանցման հնարավորությունների ուղղությամբ հետազոտությունների ծավալում,
բ) հայոց լեզվի տերմինների մշակում, տերմինաբանական, ուղղագրական, երկլեզվյան բառարանների կազմում,
գ) խոսակցական հայերենի կառուցվածքի և գործառության համակարգված ուսումնասիրություն,
դ) բարբառագիտական ատլասի ամբողջացման, բարբառային զուգաբանությունների շտեմարանների կազմման աշխատանքների շարունակում, բարբառագիտության տեսական հարցերի արծարծում, առանձին բարբառների ամբողջական ուսումնասիրում, համեմատական, տարածքային բարբառագիտական աշխատանքների նախաձեռնում, ընդհանուրհայերենյան և բարբառային հատկանիշների տարանջատում, բարբառային հայերենի ամբողջական նկարագրության ուղղությամբ աշխատանքների ծավալում:

Այս ուղղությամբ կատարվելիք աշխատանքները միտված են լինելու հետևյալ ընդհանրական ծրագրերի իրագործմանը.

ա. արդի հայերենի ամբողջական քերականության ստեղծում, որը համակողմանիորեն ներկայացնելու է արդի հայերենի բոլոր դրսևորումների՝ արևելահայերենի, արևմտահայերենի, խոսակցական լեզվի և բարբառների հնչյունաքերականական իրողությունները՝ իրենց փոխադարձ կապերով ու առնչություններով,բ. արևմտահայերենի գիտական քերականության ստեղծում, որը կպարունակի արևմտահայերենի ձևավորման պատմությունը, գրական արևմտահայերենի հնչյունաքերականական համակարգերի ու բառապաշարի գիտական համակողմանի վերլուծություն, կանոնական, միասնական ձևերի առաջադրում և հիմնավորում՝ այդպիսով հավակնելով հիմք դառնալ արևմտահայերենի դասագրքերի ստեղծման,
գ. “Հայ բարբառագիտություն” աշխատության պատրաստում, որը կներկայացնի հայ բարբառագիտության պատմությունը, բարբառագիտության տեսական ու գործնական մի շարք խնդիրների նորովի մեկնաբանություններ, կամփոփի բարբառագիտության արդի փուլի ձեռքբերումները:

2. Հայոց լեզվի պատմական զարգացման, ժամանակային տարբեր դրսևորումների ուսումնասիրություն, որ ներառում է՝

ա) հայոց լեզվի ծագման, ձևավորման ու լեզվական շփումների հարցերի հետագա խորացված ուսումնասիրում,
բ) գրաբարյան բառապաշարի ամբողջացման, նորահայտ բառերի ուսումնասիրության ուղղությամբ աշխատանքների շարունակում,
գ) գրաբարի բառապաշարի և քերականական կառուցվածքի համակարգված ուսումնասիրություն ու գրաբարի ակադեմիական քերականության ստեղծման ուղղությամբ աշխատանքների ձեռնարկում,
դ) հայերենի ստուգաբանական բառարանի ցանկում ճշգրտումներ և լրացումներ կատարելու ուղղությամբ աշխատանքների շարունակում,
ե) միջին հայերենի բառապաշարի և կառուցվածքի հետագա քննություն, բարբառների ուսումնասիրության ժամանակ միջինհայերենյան լեզվական տվյալների հաշվառում,
զ) հայերենի ամբողջական պատմական քերականության ստեղծման ուղղությամբ աշխատանքների շարունակում:

Այս ուղղությամբ կատարվելիք աշխատանքները միտված են լինելու հետևյալ ընդհանրական ծրագրերի իրագործմանը.

ա. ըստ զարգացման տարբեր փուլերի՝ գրաբարի համակարգային քննության իրականացում՝ հստակորեն տարբերակելու բնիկ իրողություններն ազդեցություններից, որոշելու տարբերակային ձևերն ու դրանց հնարավոր բարբառային հիմքերը, ունենալու լեզվական փոփոխությունների ամբողջական պատկերը՝ գրաբարի տարբեր փուլերը համեմատելու միջոցով,բ. միջին հայերենի ամբողջական քերականության ստեղծում, որը կպարունակի միջին հայերենի կազմավորման և ուսումնասիրության ամբողջական նկարագրություն, հնչյունաքերականական համակարգերի ու բառապաշարի համակարգային վերլուծություն, կներկայացնի միջինհայերենյան շրջանի գրականության լեզվի մանրազնին ուսումնասիրություն՝ ըստ ժամանակային ու տարածական հատկանիշների:

3. Ընդհանուր և համեմատական, կիրառական լեզվաբանական ուղղություններով ուսումնասիրությունների ծավալում ու խորացում, որ ներառում է՝
ա) հայերենի ու հնդեվրոպական տարբեր լեզուների, հայերենի և փոքրասիական հին ու հնագույն լեզուների առնչությունների ուսումնասիրություն, քերականական իրողությունների համեմատական և տիպաբանական դիտարկում,
բ) իմաստային տարբեր խմբերի մեջ մտնող բառերի ծագումնային, իմաստային և բառակազմական քննություն, բառաքննական և ստուգաբանական ճշգրտումներ ու լրացումներ,
գ) նորագույն լեզվաբանական ուղղությունների ուսումնասիրում և լեզվի հետազոտման ոլորտում նոր մեթոդների գործածում,
դ) համակարգչային լեզվաբանության զարգացում, փորձառական հետազոտությունների, լեզվաբանությանը հարակից գիտաճյուղերի հետ ուսումնասիրությունների ծավալում:

Այս ուղղությամբ կատարվելիք աշխատանքները միտված են լինելու հետևյալ ընդհանրական ծրագրերի իրագործմանը.

ա. ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանության արդի նվաճումները, լեզվաբանական նորագույն ուղղությունների հետազոտական խնդիրներն ու մեթոդները, արդի հայ լեզվաբանական հետազոտություններում դրանց կիրառման հեռանկարները ներկայացնող աշխատության պատրաստում,
բ. հայերենի ուսումնասիրության գործում նորագույն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ փորձառական հնչյունաբանության զարգացում, մանավանդ որ փորձառական հետազոտության կարիք ունեն հայերենի բոլոր դրսևորումների հնչյունական իրողությունները,
գ. էլեկտրոնային շտեմարանների, համակարգչային քերականական բառարանների, համաբարբառների, գրադարանի ձևավորում, էլեկտրոնային ուսուցողական ուղղագրական, ուղղախոսական համակարգերի ստեղծում,
դ. բարբառային խոսքի ձայնագրում և բարբառային ձայնադարանի ընդլայնում, համացանցային շտեմարանի ստեղծում, որը մեծապես կնպաստի բարբառների շարունակական հետազոտությանը:

Լեզվի ինստիտուտի բնականոն և արդյունավետ գործունեությունն ու զարգացումն ապահովելու նպատակ ունեն գիտակազմակերպական աշխատանքները, որոնք միտված են համակարգելու կատարվող հետազոտությունները, բարձրացնելու գիտաշխատողների պատասխանատվությունը և հաշվետվողականությունը, գիտական արդյունքների որակն ու ներկայացման մակարդակը, կիրառելու ուսումնասիրության նոր և նորագույն եղանակներ, պատրաստելու գիտական բարձրորակ կադրեր տարբեր ուղղությունների գծով, նաև զանազան գիտական միջոցառումներում գիտական խնդիրների քննարկումներով, հայրենի և օտարերկրյա գիտնականների ու գիտական կազմակերպությունների համագործակցությամբ, տեխնիկական նորագույն միջոցների օգտագործմամբ նպաստելու առավել համակողմանի ու ամբողջական հետազոտությունների իրականացմանը, գիտական մտքի առաջմղմանը և այլն:

ՎԻԿՏՈՐ ԿԱՏՎԱԼՅԱՆ