31. Hasmik Stepanyan
Author: USER
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՄԱՆՈՒԿ ԲԵՅ ՄԻՐԶԱՅԱՆԻՆ

2018 թ. հունիսի 7-ին ՀՀ ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում բացվեց միջազգային գիտաժողով՝ նվիրված Մանուկ Բեյ Միրզայանին: Մանուկ Մարտիրոսի Միրզայանը XVIII–XIX դդ. Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների հպատակ, դիվանագիտական ասպարեզի ամենահայտնի դեմքերից է, պետական գործիչ և ազգային մեծ բարերար: Ահա այս անվանի հայի մահվան 200 և ծննդյան 250-ամյակներին ընդառաջ էր կազմակերպվել միջազգային գիտաժողովը:

Բացման խոսքով հանդես եկան ՀՀ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար, ակադեմիկոս Յու. Սուվարյանը և ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Ռ. Սաֆրաստյանը:

Գիտաժողովին իր օրհնությունը բերեց ռումինահայոց հոգևոր թեմի առաջնորդ Տաթև եպիսկ. Հակոբյանը: Մասնակիցներին ողջունեց նաև Արագածոտնի փոխմարզպետ, պատմաբան Մուշեղ Աբգարյանը: Նա հրավիրեց գիտաժողովի երրորդ, եզրափակիչ օրն անցկացնել Աշտարակում, մասնակցել Կարբի գյուղի հրապարակի անվանակոչությանը Մանուկ Բեյի անունով, հիշատակի ոգեգոչման պատարագին Կարբիի ս. Աստվածամայր եկեղեցում:

Գիտաժողովին մասնակցելու էին եկել գիտնականներ Ուկրաինայից, Մոլդովայից, Ռումինիայից, Ֆրանսիայից, Ռուսաստանից, Թուրքիայից: Աշխատանքային լեզուներն էին հայերենը, ռուսերենն ու անգլերենը:

Գիտաժողովը բացվեց Մանուկ Բեյ Միրզայանին նվիրված “Հետք պատմության մեջ” ֆիլմի ցուցադրմամբ:

Առաջին զեկուցողը Մոլդովայի Խընշչետ քաղաքում Մանուկ բեյի՝ արդեն վերականգնված ապարանքի տնօրեն Պլաչիդե Թյուդորն էր, ով նախաձեռնել էր ավերակի վերածված պալատի ապարանքի վերականգնման աշխատանքները և շուրջ 10 տարի հետազոտում է Մանուկ Բեյի կյանքն ու գործունեությունը: Նա խոսեց Բեսարաբիայում Մանուկ Բեյի ժառանգության մասին:

Ռումինահայոց հոգևոր թեմի առաջնորդ Տաթև եպիսկ. Հակոբյանը հանդես եկավ “Մանուկ բեյը և ռումինահայոց թեմը” զեկուցմամբ:

Բուխարեստի “Արարատ” և “Նոր կյանք” պարբերականների խմբագիր Էդուարդ Անտոնյանը զեկուցեց “Մանուկ բեյ Միրզայան հայը՝ Եվրոպայի խաչմերուկում” թեմայով:

Գիտաժողովի ընդմիջմանը կատարվեց Հակոբ Սիրունու “Էջեր Մանուկ Բեյի կյանքեն” գրքի գինեձոնը: Գիրքը ներկայացնում էր 1969–1970 թթ. “Բանբեր Հայաստանի արխիվների” ամսագրում տպագրված Հ. Սիրունու երկի լուսապատճենային տպագրությունը և ուսումնասիրության անգլերեն թարգմանությունը: Այն փաստագրական հարուստ նյութ է պարունակում ռուս-թուրքական պատերազմի, Մանուկ Բեյի դերակատարության և հաշտության դաշնագրի գործում ունեցած ներդրման մասին: Երկի լույս ընծայումը, մասնավորապես, անգլերեն թարգմանությամբ, կարևորագույն նվեր էր գիտաժողովի մասնակիցներին: Թարգմանիչն Աստղիկ Երանոսյանն էր, գլխավոր խմբագիրը՝ Գայանե Շաբունցը, իսկ առաջաբանի հեղինակը՝ պ. գ. դ. Հասմիկ Ստեփանյանը: Գինեձոնի արարողությունը կատարվեց Տաթև եպիսկ. Հակոբյանի ձեռամբ և օրհնության երգեցողությամբ:

Գիտաժողովի հաջորդ նիստը սկսվեց “Մանուկ Բեյ Միրզայան” ֆիլմով, որը ռումինահայերի նվերն էր գիտաժողովին՝ հատուկ արված հայերեն տողատակերով:

Այնուհետև լսվեցին մի շարք զեկուցումներ: Մատենադարանի գիտաշխատող Օքսաննա Կարապետյանը հանդես եկավ “Մանուկ Բեյ Միրզայան՝ Մուսթաֆա փաշա Բայրաքթարի խորհրդականից՝ Ցարական Ռուսաստանի հպատակ” թեմայով: Ստամբուլահայ պատմաբան, թարգմանչուհի Սիրվարդ Մալխասյանը խոսեց Մանուկ Բեյի՝ Օսմանյան կայսրության քաղաքական կյանքում ունեցած դերի մասին: Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն Վարդան Դևրիկյանը ներկայացավ “Մանուկ բեյը և ժամանակի հայ գրական կյանքը” զեկուցմամբ:

Հունիսի 8-ին գիտաժողովի նիստերը շարունակվեցին Արևելագիտության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում: Առավոտյան նիստի նախագահողներն էին Տաթև եպիսկ. Հակոբյանը և Պլաչիդե Թյուդորը: Ուկրաինայում հայ մշակութային արժեքների մասնագետ, կոթողային ուսումնասիրության հեղինակ Իրինա Հայուկը զեկուցեց XVIII–XX դդ. Ուկրաինայի հարավային շրջանների զարգացման գործում ռուս-թուրքական փոխհարաբերությունների կարևոր գործոն լինելու մասին: Ռումինիայի ակադեմիայի Հարավ-արևելյան եվրոպայի ինստիտուտի տնօրեն Անդրեյ Տիմոտինը խոսեց Ռումինիայի ազգային արխիվում գտնվող Հակոբ Սիրունու ֆոնդի փաստաթղթերի մասին և կարևորեց դրանց՝ ռումինացի ու հայ գիտնականների համատեղ ուսումնասիրությունը:

Այդ մասին խոսեց նաև Տաթև եպիսկ. Հակոբյանը, ում շնորհիվ Բուխարեստի եկեղեցուն կից գրադարանը, ձեռագրատունն ու թանգարանը դարձել են ոչ միայն հայ, այլև օտար գիտնականների համար հայագիտական բազմակողմանի ուսումնասիրությունների կարևորագույն կենտրոն:

ԳԱԱ “Հայկական Հանրագիտարան” հրատարակչության գլխավոր խմբագիր-տնօրեն Հովհաննես Այվազյանն անդրադարձավ 1969–1970 թթ. “Բանբեր Հայաստանի արխիվների” ամսագրում տպագրված և գիտաժողովի օրերին լույս տեսած Հակոբ Սիրունու “Էջեր Մանուկ Բեյի կյանքեն” աշխատությանը: Հակոբ Սիրունու եղբորորդին՝ փարիզաբնակ Պատրիս Ճօլօլյանը, պատմեց իրենց գերդաստանի մասին և ցուցադրեց իր հոր՝ հայտնի լուսանկարիչ Գրիգոր Ճօլօլյանի՝ պատմական արժեք ներկայացնող մի քանի տասնյակ լուսանկարներ: “Հայ իշխան Մանուկ Բեյը” գեղարվեստափաստագրական ռուսերեն պատումի հեղինակ, մոսկվայաբնակ գրող Գոհար Ռշտունին խոսեց տարիներ առաջ լույս տեսած իր գրքի համար կատարած հետազոտությունների մասին:

Գիտաժողովի երեկոյան նիստը (նախագահողներ՝ Սիրվարդ Մալխասյան ու Իրինա Հայուկ) սկսվեց ստամբուլահայ երիտասարդ հետազոտող Սարո Դադյանի՝ “Գազազ Արթին Ամիրան և հայ համայնքը Օսմանյան կայսրությունում 1808–1832 թթ.” զեկուցմամբ: Բուխարեստաբնակ Անդրեյ Պասլարիուն “Խան Մանուկ իջևանատունը Բուխարեստում” վերնագրով զեկուցումը կարդաց հայերենով:

Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Անուշ Հովհաննիսյանը խոսեց “Այանները և նրանց բանկիրները. իշխանության արտահոսքը Օսմանյան կայսրությունում (XVIII դ. վերջ – XIX դ. սկիզբ)” թեմայով:

Գիտաժողովի երրորդ, եզրափակիչ օրը՝ հունիսի 9-ին, մասնակիցները և հյուրերը մեկնեցին Կարբի: Կարբեցիները, որ համարյա անտեղյակ էին իրենց հռչակավոր համագյուղացու պատմությանը, արդեն պատրաստվում են հաջորդ տարի տոնել Մանուկ Բեյի ծննդյան 250-ամյակը և տեղադրել նրա կիսանդրին: Ողջույնի խոսքով հանդես եկավ Արագածոտնի հոգևոր դասը ներկայացնող Վրույր վարդապետը: Հանդիպմանը ներկա էր Արագածոտնի փոխմարզպետ Մուշեղ Աբգարյանը: Մանուկ Բեյի կենսագործունեության մասին պատմեց Արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, պ. գ. դ. Հասմիկ Ստեփանյանը: Երախտագիտության խոսքով հանդես եկան ստամբուլահայ գիտնական Սիրվարդ Մալխասյանը և Գոհար Ռշտունին: Ելույթ ունեցան գյուղի մանուկները: Ապա Կարբիի ս. Աստվածամայր եկեղեցում հոգեհանգստյան արարողություն կատարվեց՝ ի հիշատակ ծնունդով կարբեցի Միրզայան գերդաստանի: Ներկաները մասնակցեցին Կարբիի հրապարակի՝ Մանուկ Բեյ Միրզայանի անունով կոչելու արարողությանը: Հուշատախտակի բացումը կատարեց ու ելույթ ունեցավ Ռումինիայում ՀՀ արտակարգ և լիազոր նախկին դեսպան, այսօր՝ ՀՀ նախագահի խորհրդական Համլետ Գասպարյանը: Ի դեպ, նրան ենք պարտական այս գիտաժողովի անցկացման գաղափարի համար:

Այնուհետև գիտաժողովի մասնակիցները մեկնեցին Օշական՝ Մեսրոպ Մաշտոցի գերեզմանին ուխտագնացության, ապա շրջեցին հայկական քարե տառերի այգում:

Գիտաժողովի եզրափակիչ նիստը (նախագահող՝ Հ. Գասպարյան) տեղի ունեցավ Օշականի եկեղեցուն կից դահլիճում՝ Արևելագիտության ինստիտուտի աշխատակից, պ. գ. թ. Կարինե Ավետյանի “Կաթողիկոսական վավերագրերը Մանուկ Բեյի ընտանիքի մասին” զեկուցմամբ: Դրան հաջորդեցին նիստերի նախագահողների ելույթները: Որոշում կայացվեց գիտաժողովի նյութերն առաջիկայում հրատարակելու վերաբերյալ:

ՀԱՍՄԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ