29. Lusine Vardanyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝ “ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ԱՐԵՎԵԼԱՔՐԻՍՏՈՆԵԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ. Գ” ԹԵՄԱՅՈՎ

Մայիսի 17-ին ՀՀ ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում բացվեց ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի կազմակերպած “Հայաստանը և արևելաքրիստոնեական քաղաքակրթությունը. Գ” թեմայով երրորդ հանրապետական գիտաժողովը: Այն նվիրված էր պատմաբան, հայագետ-կովկասագետ Պավել Չոբանյանի ծննդյան 70-րդ տարեդարձին և մահվան տարելիցին: Գիտաժողովը, որը կայացավ Արևելագիտության ինստիտուտի “Քրիստոնյա Արևելք” (բաժնի վարիչ՝ Ալեքսան Հակոբյան) և “Արևելյան աղբյուրագիտություն ու պատմագրություն” (բաժնի վարիչ՝ Ազատ Բոզոյան) բաժինների առաջնորդությամբ, իր թեմատիկ սահմանումներում փորձել էր ներառել Պ. Չոբանյանի գիտական հետաքրքրությունների ողջ ծավալը: Այն է՝

– հայ-վրացական և հայ-աղվանական քաղաքական ու պատմամշակութային առնչություններ, կովկասյան մշակութային աշխարհ,

– հայ-ռուսական քաղաքական և մշակութային առնչություններն ուշ միջնադարում,

– հայ և արևելաքրիստոնեական ձեռագրագիտություն, վիմագրություն, պատմագրություն, տեղանվանագիտություն, արվեստ ու ճարտարապետություն,

– արևելյան աղբյուրագիտություն,
– քրիստոնյա Երուսաղեմ,
– արդի Կովկաս:

Գիտաժողովին մասնակցում էր 36 զեկուցող Հայաստանի, Վրաստանի, Ռուսաստանի, Հունաստանի ակադեմիական և բուհական հաստատություններից՝ ԳԱԱ արևելագիտության, պատմության, հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտներից, Մաշտոցի անվ. հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտից (Մատենադարան), Վրաստանի ԳԱ Կ. Կեկելիձեի անվան ձեռագրերի ազգային կենտրոնից, Երևանի պետական համալսարանից, Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանից, ՀՀ ԿԳՆ կրթության ազգային ինստիտուտից և այլն:

Ութ նիստերից բաղկացած գիտաժողովի առաջին նիստում (նախագահողներ՝ Հակոբ Սիմոնյան, Լուսինե Ղուշչյան) ողջույնի խոսքերով հանդես եկան ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար Յուրի Սուվարյանն ու Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Ռուբեն Սաֆրաստյանը: Ապա ելույթ ունեցան Պ. Չոբանյանի գործընկերները՝ ՀՀ պաշտպանության նախարարության պաշտպանական ազգային հետազոտական համալսարանի պետ, գեներալ-լեյտենանտ Հայկ Քոթանջյանը, ԵՊՀ Հայաստանի հարակից երկրների պատմության ամբիոնի վարիչ Հայրապետ Մարգարյանը, ամերիկահայ հայագետ Աբրահամ Տերյանը, համակուրսեցի հնագետներ Հակոբ Սիմոնյանը և Մկրտիչ Զարդարյանը: Գիտնականի կերպարը ներկաների համար ամբողջական դարձավ դստեր՝ Հայկանուշ Չոբանյանի՝ հոր մասին հուշերով:

Այնուհետև նիստը շարունակվեց Վրաստանից ժամանած մասնակիցների՝ Խաթունա Գափրինդաշվիլու և Իրմա Խոսիտաշվիլիու (“Թվագրված հայերեն Ավետարանները Վրաստանի ձեռագրերի ազգային կենտրոնում”) զեկուցմամբ: Այն Վրաստանի ձեռագրերի ազգային կենտրոնում պահպանված 37 հայերեն Ավետարանների մասին էր, որոնցից 25-ը թվագրված են և ընդգրկում են ԺԳ – ԺԸ դարերը: Հաղորդվեց, որ Ավետարաններում եղած հիշատակարանները, ինչպես նաև ձեռագրերի ձևավորումն ու զարդանկարները կարևոր տեղեկություններ են տալիս ոչ միայն այս ձեռագրերի մասին, այլև ընդհանրապես հայ ձեռագրային արվեստի զարգացման վերաբերյալ: Ազատ Բոզոյանի (“Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունը Հայոց եկեղեցու նվիրապետական համակարգում”) և Քրիստինե Կոստիկյանի (“Աղվանից կաթողիկոսության ներքին խնդիրներն ըստ Մատենադարանի ԺԸ դարի պարսկերեն վավերագրերի”) զեկուցումները նվիրված էին հայ ու աղվանից եկեղեցիների որոշ կարևոր հարցերի լուսաբանմանը:

Երկրորդ նիստի (նախագահողներ՝ Հայրապետ Մարգարյան, Խաթունա Գափրինդաշվիլի) զեկուցողներն էին Հակոբ Սիմոնյանը (“Աղձքի վաղ միջնադարյան նորահայտ արձանագիր տապանաքարերը”), Տորք Դալալյանը (“Մասքութների ծագման և տեղորոշման խնդիրները”), Վահագն Հակոբյանը (“Մատենադարանի պարսկալեզու վավերագրերը որպես Էջմիածնի վանական հողատիրության պատմության սկզբնաղբյուր”) և Գեորգի Միրզաբեկյանը (“Մակուի նահիեն 1728 թ. օսմանյան հարկամատյանում”):

Երրորդ նիստում (նախագահող՝ Ազատ Բոզոյան) ներկայացվեցին Հայրապետ Մարգարյանի (“Հայոց կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցու դեգերումները Վրաստանում”), Մերուժան Կարապետյանի (“Զաքարիա Աղամ մատենագիր (1611–1688)”), Արթուր Մաթևոսյանի (“Հայոց եկեղեցու վարդապետական աստվածաբանության հիմնադրույթները սբ. Գրիգոր Տաթևացու “Ոսկեփորիկում”“), Գևորգ Ղազարյանի (“Կյուրեղ Սկյութապոլսեցու տեղեկությունները Ե–Զ դդ. Պաղեստինի հայ վանականների մասին”) և Գոհար Մխիթարյանի (“Աստրախանի հայկական համայնքը Ս. Գմելինի ուղեգրության մեջ”) գիտական հետազոտությունների արդյունքները:

Չորրորդ նիստը (նախագահողներ՝ Արթուր Մաթևոսյան, Գոհար Մխիթարյան) բացվեց Սանկտ Պետերբուրգից ժամանած մասնակցի՝ Լուսինե Ղուշչյանի զեկուցմամբ (“Երուսաղեմ: Տեղը և ժամանակը”), որում դիտարկված էին Երուսաղեմի էթնոդավանական խմբերի փոխհարաբերությունները:Դրանք կարևոր դեր ունեն քաղաքի ներկայիս կրոնական ու աշխարհիկ կերպարի ձևավորման մեջ: Այնուհետև լսվեցին Բենիամին Մաիլյանի (“Կրասնոդարի երկրամասի հայերը. պատմամշակութային և ժողովրդագրական ակնարկ”), Էլինա Ղազարյանի (“Հայկական բնակավայրերն ըստ Համդալլահ Ղազվինիի “Նուզհաթ ալ-ղուլուբ” աշխատության”), Սարգիս Բալդարյանի (“Մի ֆրանսիացի դեսպան Երևանում. Պիեռ Վիկտոր Միշելի անտիպ հուշագրությունն ու հայերը”) և Արման Մալոյանի (“Եվրոպացի ուղեգիրների տեղեկությունները Մարդինի մասին (ԺԸ դարի վերջին քառորդ – ԺԹ դարի սկիզբ”) զեկուցումները:

Մայիսի 18-ին ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում շարունակվեցին գիտաժողովի աշխատանքները: Հինգերորդ նիստում (նախագահողներ՝ Մկրտիչ Զարդարյան, Նորա Ենգիբարյան) իրենց զեկուցումները ներկայացրին Զարուհի Հակոբյանը (“Բրդաձորի մեծ կոթողի պատկերագրական շարքը”), Ռուբեն Հակոբյան-Թարումյանը (“Հայոց այբուբենի Ճ տառի ծագումը”), Քնարիկ Միրզոյանը (“Հայ-ռուսական քաղաքական և մշակութային առնչություններն ուշ միջնադարում”):

Թեմատիկ առումով այս նիստի սերտ շարունակությունն էր նաև վեցերորդ նիստը (նախագահող՝ Զարուհի Հակոբյան): Զեկուցումներով հանդես եկան Նորա Ենգիբարյանը և Գագիկ Սարգսյանը (“Կարկառի երկաթեդարյան դամբարանները”), Նյուրա Հակոբյանը (“Նորահայտ բուրվառ Անիից”), Մկրտիչ Զարդարյանը (“Սյունիք–Արցախի առևտրային ուղիները որպես Մերձավոր Արևելքի ճանապարհագիտության հետազոտման մոդուլ”), Աղավնի Ժամկոչյանը (“Աղթամիր–Ոսկեվազ գյուղավանը միջնադարում”):

Վահե Հովսեփյանի “Կովկասի փոխարքայության ձևավորումը և վարչատարածքային բաժանումների հիմնախնդիրը 1844–1849 թթ.” զեկուցումն արդեն հայոց պատմության նոր շրջանի իրողությունների լուսաբանումն էր, ինչը շարունակվեց նաև յոթերոդ նիստի (նախագահող՝ Ալեքսան Հակոբյան) աշխատանքներում: Այս նիստին իրենց զեկուցումները ներկայացրին Գրիգորի Այվազյանը “Ուտիների ապաինտերգրման և ապազգայնացման հարցի շուրջ”), Խաչատուր Ստեփանյանը (“Հայդար Բամաթը և Հայկական հարցը”) և Գուրգեն Մուրադյանը (“Ահաբեկչության տարածման միտումները և կանխարգելման ուղիները Հարավային Կովկասում”): 290

Վերջին՝ ութերորդ նիստի (նախագահողներ՝ Խաչատուր Ստեփանյան, Մերուժան Կարապետյան) առաջին զեկուցողն Ալեքսան Հակոբյանն էր: Զեկուցման թեման էր՝ “Աշխարհացույցյան Փայտակարան նահանգի գավառների տեղորոշման նոր փորձ”: Արամ Պողոսյանի զեկուցումը կրկին միջնադարյան իրողությունների վերլուծություն էր (“Մոնղոլական նվաճողական ռազմավարությունը կովկասյան տարածաշրջանում”), իսկ արդեն վերջին երեք զեկուցումները՝ Արաքս Փաշայան “Սուննի սալաֆիականությունը Ադրբեջանում”, Վարդան Գալստյան “Ադրբեջանի ժողովրդագրական իրական պատկերի վերհանման փորձ՝ ըստ ադրբեջանական պաշտոնական տվյալների” և Անի Մելքոնյան “Ադրբեջանական մամուլի անդրադարձը Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացմանը”, բացահայտում էին հարևան երկրի քաղաքական ու ինֆորմացիոն ծուղակները:

Նկատենք, որ զեկուցումներին հաջորդում էին հետաքրքիր և ուղղորդիչ քննարկումներ, լուսաբանվում խնդիրները: Գիտաժողովի աշխատանքային լեզուներն էին հայերենը, ռուսերենը և անգլերենը:

Գիտաժողովի ավարտին նախագահողներն ամփոփեցին արդյունքները՝ արժևորելով հատկապես զեկուցումների գիտական նորույթն ու գրեթե բոլոր ելույթներին բնորոշ խորքային վերլուծությունը: Կարևորվեց նաև Արևելագիտության ինստիտուտի՝ արդեն լավ ավանդույթ դարձած այս գիտաժողովների թեմատիկ բազմազանությունը, ինչն առավել շահեկան է դառնում մեկ ընդհանուր լսարանի պարագայում, երբ նիստերն համատեղ են, չունեն բաժանմունքային առանձնացում՝ այդպիսով առավելապես ընդգծելով գիտաժողովի միջգիտակարգային բովանդակությունը:

ԼՈՒՍԻՆԵ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ,

ԱՐՄԱՆ ՄԱԼՈՅԱՆ