12. Arpine Bablumyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՄԱԼԱԹԻԱ ԳԱՎԱՌԻ ՀԱՅԱԲՆԱԿ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ
(1835–1870-ական թվականներ)

ԱՐՓԻՆԵ ԲԱԲԼՈՒՄՅԱՆ

Մալաթիա գավառը գտնվում էր Արևմտյան Հայաստանի հարավային հատվածում, այն նախկինում մաս էր կազմել Մարաշի էյալեթի[1], ապա՝ Դիարբեքիրի վիլայեթի: 1882–1883 թթ. սկսած գավառը մտնում էր նորաստեղծ Խարբերդի նահանգի մեջ: Գավառն ընդգրկում էր Փոքր Հայքի հարավային ու արևելյան շրջանները, նաև պատմական Կոմմագենեի տարածքը (Հյուսնի Մանսուր, Պեհեսնի, Սամոսատ):

Մալաթիայի վերաբերյալ հաղորդումներ կան ինչպես հայկական, այնպես էլ օտար աղբյուրներում: Նախ անդրադառնանք օտար աղբյուրներին: Գավառի հայաշատ կենտրոնը Մալաթիա քաղաքն էր, որը հայտնի էր պտղատու այգիների առատությամբ, գեղեցիկ բնապատկերներով: Բնակավայրի վերաբերյալ հետաքրքիր տեղեկություններ է հրապարակել 1838–1839 թթ. Մահմուդ II սուլթանի կողմից թուրքական բանակի խորհրդատու նշանակված գերմանացի զինվորական, գեներալ ֆելդմարշալ Հ. Մոլտկե Ավագը: Նա անձամբ եղել է Մալաթիայում, որի մասին էլ հիշատակել է 1841 թ. գերմաներեն լեզվով լույս տեսած նամականիում՝ □Նամակներ 1835–1839 թթ. Թուրքիայում տիրող իրավիճակի և իրադարձությունների վերաբերյալ□[2]: Մալաթիան, ըստ նրա, հազվագյուտ, շատ ջրառատ բնակավայր էր[3], ինչը նպաստում էր, որ մշակվող այգիներն առանձնանային իրենց բերրիությամբ: Մալաթիայի գեղեցկության, այգիների տված առատ բերք ու բարիքի մասին Մոլտկեն գրում է 1838 թ. սեպտեմբերի 2-ի նամակում[4]: Հարկ է նշել, որ Մալաթիայի բազմատեսակ մրգերն ու բանջարեղենն արտահանվում էին այլ վայրեր:

1840 թ. է վերաբերում անգլիացի աշխարհագրագետ, ճանապարհորդ Ու. Էինսվորֆի ուսումնասիրությունը[5], որը ևս եղել է Մալաթիայում: Նա գրում է, որ Մալաթիան ուներ 500 տուն, որոնցից ամեն երկրորդն ավերված էր: Քաղաքը շրջապատված էր քանդվող աշտարակներով, պարիսպների ավերակներով[6]: Հեղինակը, թերևս, խոսում է հին Մալաթիայի մասին: Բանն այն է, որ XIX դ. վերջերին հիշատակվող Մալաթիան գավառի կենտրոնական բնակավայր է դարձել ավելի ուշ, քան բուն՝ հին Մալաթիան: Հին Մալաթիան հիշատակվում է նաև որպես Էսկիշեհիր, այն այլ բնակավայր էր, թեև գտնվում էր նոր քաղաքի հարևանությամբ: Ինչ վերաբերում է Նոր Մալաթիա բնակավայրին, ապա այն նախապես անվանվում էր Ասփուզի: Վերջինս գտնվում էր պտղատու այգիների մեջ և Մալաթիայի բնակիչների ամառանոցն էր: Էրզրումում անգլիացի հյուպատոս Ջ. Բրանտը գրում է, որ Մալաթիայի բնակիչները տարվա ընթացքում Ասփուզիում ապրել են 7 ամիս, ապա ձմեռել՝ Մալաթիայում: Ամռան ընթացքում Մալաթիան դատարկվում էր, մնում էին մի քանի պահակներ: Մալաթիան ու Ասփուզին միասին որպես մեկ բնակավայր, ըստ Բրանտի, ունեին 3923 ընտանիք, որից 2800-ը՝ թուրք, 1123-ը՝ հայ[7]: 1835 թ., երբ Բրանտն այցելել է Մալաթիա, Ասփուզին դեռևս ծառայում էր որպես ամառանոց:

Մալաթիա քաղաքի և շրջակա բնակավայրերի բնակիչների խաղաղ կյանքն էապես փոխվում է պատերազմական իրադրության պայմաններում: Խոսքը Եգիպտոսի և Օսմանյան կայսրության միջև 1839–1841 թթ. ծավալված երկրորդ պատերազմի մասին է: Թուրքական զորքը 1838–1839 թթ. ձմեռն անցկացնում է Մալաթիայում: Բնակչությունը չի կարողանում վերադառնալ քաղաք և մնում է ամառանոցում՝ Ասփուզիում: 1838 թ. դեկտեմբերի 8-ի մտերիմներին գրած նամակում Հ. Մոլտկեն, անդրադառնալով այս խնդրին, հայտնում է, որ հնարավոր չէր զորքի և բնակչության կեցությունը նույն բնակավայրում համատեղել, հետևաբար, որոշվել է Մալաթիան վերածել զորանոցի, իսկ բնակչությունը պետք է մնար ամառանոցում[8]: Սա է պատճառը, որ տարիների ընթացքում, երբ արդեն զորքը հեռացել էր, հին քաղաքը վերածվում է ավերակների, իսկ քանդված տների շինանյութի մի մասը բերվում է Ասփուզի: Այսպիսով, հին քաղաքի հաշվին նորն է մեծացել ու բարգավաճել:

Ըստ Հ. Մոլտկեի՝ 1839 թ. Մալաթիա քաղաքն ուներ 12000 բնակչություն[9]: Այս տվյալը գրեթե համընկնում է Էինսվորֆի վկայության հետ, որի համաձայն՝ քաղաքի բնակչությունը 1840 թ. հաշվվում էր մինչև 11000 շունչ, որից 8000-ը՝ մահմեդական, 3000-ը՝ հայ[10]: Նշենք, որ բնակչության թվաքանակը վերոհիշյալ տվյալներից կարող էր ավել լինել, քանի որ հին քաղաքում դեռևս կարող էին բնակիչներ լինել, բացի այդ, պատերազմական իրավիճակում հնարավոր չէր ավելի ստույգ հաշվարկել բնակչության քանակը:

Ռուս զինվորական, գեներալ Ե. Չիրիկովը ևս հաստատում է, որ Հին Մալաթիան բնակիչների կողմից վերջնականապես լքվել է 1838 թ., երբ Հաֆեզ փաշան, պարտվելով Նիսիբի մոտ, իր զորքի հետ հանգրվանել է այստեղ[11]: Դաժան ձմռան ընթացքում զինվորները քանդել և որպես վառելանյութ են օգտագործել քաղաքի շուրջ 200 տները: Ե. Չիրիկովը գրում է, որ հին քաղաքից դեպի հարավ՝ 2 ժամ հեռավորության վրա, գտնվող Ասփուզին դարձել է բնակիչների համար հիմնական բնակավայր և ստացել Նոր Մալաթիա անունը[12]: Հետագայում արդեն այս բնակավայրը հիշատակվում է ուղղակի Մալաթիա: Պատերազմի տարիներին ինչպես Մալաթիայում, այնպես էլ Ասփուզիում տարածված էին հիվանդությունները: Էինսվորֆը վկայում է, որ միայն մի աշնան ընթացքում զինվորներից 400-ը մահացել են[13]: Բրանտը ևս հավաստում է, որ ժանտախտը, խոլերան և քրդերի ասպատակությունները բերում են բնակչության նվազեցմանը. հետևաբար, ըստ հեղինակի, Մալաթիայի ընդարձակ ու բերրի դաշտը վերածվում էր գրեթե ամայի ու անմշակ տարածքի[14]: Այնուամենայնիվ, խաղաղության վերահաստատման պայմաններում բնակչությունը հետզհետե անցնում է բնականոն կյանքի և Նոր Մալաթիան կրկին վերականգնում է իր բարգավաճ դիրքը:
1840-ականներին, ըստ Չիրիկովի, այստեղ արդեն բնակվում էր մինչև 1500 տուն բնակիչ, որից հայեր էին 500 տունը[15]:

1830-ականների վերջերին Մալաթիա է այցելել նաև ֆրանսիացի հնագետ, ճարտարապետ Շ. Թեքսիեն: Նա գրում է, որ Մալաթիան ուներ 30000 բնակիչ, հայերը կազմում էին 1200 տուն[16]: Շ. Թեքսիեն Մալաթիայի բնակչության մեջ նաև հաշվել էր քաղաքում կայանած զորքին, նրանց ընտանիքների անդամներին:

1850-ական թվականներից Մալաթիան հայտնվում է բողոքական միսիոներների և կաթոլիկ քարոզիչների տեսադաշտում. հետևաբար, հատկապես, հայ բնակչության թվաքանակի, նրանց զբաղմունքի վերաբերյալ արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդվում միսիոներների տարբեր գրառումներում: Մասնավորապես, “The Missionary Herald” ամսագրի մի քանի համարներում տեղեկություններ կան Մալաթիա գավառի որոշ բնակավայրերի, այդ թվում՝ Մալաթիա քաղաքի հայ բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ: Այսպես, 1852 թ. դրությամբ Մալաթիա քաղաքում ապրում էր 7000 հայ[17]: Այնթափում աշխատող միսիոներ Բ. Շնայդերը 1861 թ. գրում է, որ Մալաթիան մեծ ու գեղեցիկ քաղաք էր, ուներ 8000 հայ և մի քանի հազար □կզլբաշ□ բնակչություն[18]: Ամերիկացի միսիոներ Ս. Ռիչարդսոնը, ով աշխատում էր Արաբկիրում, 1862 թ. հաղորդում է՝ Մալաթիայում ապրում էր 8000–10000 հայ և 40000 քուրդ ու թուրք բնակիչ[19]:

Մալաթիայում ավետարանական եկեղեցին հիմնվել է 1863 թ.՝ 5 անդամով: Ամերիկացի միսիոներ Ջ. Բարտոնը գրում է, որ այդ շրջանում բողոքականները մայր եկեղեցու կողմից ենթարկվում էին մեծ հալածանքների. նրանք քարկոծվում էին, ժամերգության վայրերն ու տները □նզովվում էին, երեխաները փողոցներում ծեծվում էին, անգամ մահացածներին մերժվում էր թաղման տեղ տալ□[20]: Հետագա տարիներին արդեն իրավիճակը հանդարտվում է, աճում է բողոքականություն ընդունած հայերի թվաքանակը: Նրանք հիմնում են կրթարաններ, զբաղվում նաև կանանց ու աղջիկների կրթության խնդրով: 1866 թ. Մալաթիայում բացվում է ավետարանական երկսեռ վարժարանը[21]: Նկատենք, որ մինչ այդ՝ 1856–1860 թթ., Մալաթիայի Ս. Աստվածամայր եկեղեցու հարևանությամբ կառուցվել էր Սահակյան մայր վարժարանը, իսկ 1872–1873 թթ. Ս. Հարություն եկեղեցու հարևանությամբ բացվում է Ներսեսյան վարժարանը, 1875 թ. Ս. Երրորդություն եկեղեցու մոտ՝ Արամյան վարժարանը[22]: Նշենք, որ 1860–1870-ականների ընթացքում ինչպես Խարբերդում, Ակնում, Արաբկիրում, այնպես էլ Մալաթիա քաղաքում որոշակի աշխուժություն և կրոնական, կրթական կյանքի զարթոնք էր նկատվում, ինչին, հայտնի փաստ է, նպաստում էին նաև բողոքական քարոզիչները:

Գ. Սրվանձտյանցը ևս արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում Մալաթիայի վերաբերյալ: Նա գրում է, որ Մալաթիայում չկային հարուստ դրամատեր հայեր, չկային նաև կարիքավորներ, այլ կային մարդիկ, որոնք □իրենց մեծամեծ տներով, ընդարձակ այգեստաններով, ծառաստաններով, և քիչ մը շահով երջանիկ կը կարծեին ինքզինքնին□[23]: Հավելենք, որ Գ. Սրվանձտյանցի բերած տեղեկությունները վերաբերում են 1870-ական թվականների վերջերին:

Ամփոփելով վերոգրյալը՝ նշենք, որ, ամենայն հավանականությամբ, Մալաթիա քաղաքում 1870-ականների դրությամբ, հաշվվում էր շուրջ 1500 տուն կամ մոտ 10000 հայ բնակիչ:

Ու. Էինսվորֆն իր աշխատանքում նաև անդրադառնում է Մալաթիա գավառի մի քանի հայաբնակ բնակավայրերի, բերում բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ տվյալներ: Մասնավորապես, Պեհեսնի գյուղաքաղաքում, որը հեղինակը նշում է Պեսնի ձևով, 1830-ականների վերջերին բնակվում էր 2500 տուն մահմեդական, 250 տուն հայ բնակիչ[24]: “The Missionary Herald” ամսագրի 1852 թ. համարներից մեկում նշվում է, որ Բեսնեն (Պեհեսնի) ունի շուրջ 1000 հայ բնակիչ, ըստ միսիոներների վկայության՝ այստեղ արդեն զգացվում էր կրոնական զարթոնքի սկիզբը: Նույն համարում անդրադարձ կա նաև Մալաթիա քաղաքի հայ բնակչության թվաքանակի մասին, որը հաշվվում էր 7000 հոգի[25]:

Հյուսնի Մանսուր ավանում (Ադիաման), ըստ Ու. Էինսվորֆի, 1840 թ. ապրում էր 800 տուն մահմեդական, 300 տուն հայ բնակիչ[26]: “The Missionary Herald” ամսագրի 1852 թ. համարներից մեկում տպված միսիոներների տեղեկագրում նշված է, որ Հյուսնի Մանսուրն ունի 2000 հայ բնակիչ[27]: Տվյալներ կան, որ XIX դ. կեսերին այստեղ են հաստատվել նաև գաղթականներ: Մասնավորապես, Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի (այսուհետև՝ ԳԱԹ) Ս. Հայկունու ֆոնդում պահվում է մի տեղեկագիր, որի համաձայն՝ Ալաշկերտի Ամատ գյուղից մի խումբ գաղթականներ երկար դեգերումներից հետո՝ 1850 թ., ի վերջո, հաստատվել են Հյուսնի Մանսուրում կամ նրա հարակից գյուղերից մեկում[28]: Ըստ Մալաթիայի վերաբերյալ արժեքավոր ուսումնասիրության հեղինակ Կարապետ քահանա Պեննեյանի՝ հյուսնիմանսուրցիներն ավելի եռանդուն էին կրթական, ազգային գործերում, քան՝ մալաթիացիները[29]:

Գերգեն (Կարկառ) գյուղում, ըստ Ու. Էինսվորֆի, 1839–1840 թթ. ապրում էր 150 տուն բնակիչ, որից 25 տունը հայեր էին[30]: Չնայած փոքր թվաքանակին՝ հայերն այստեղ ունեին եկեղեցի ու քահանա: Մալաթիայի տարածքում Ու. Էինսվորֆը հիշատակում է նաև Օլդիշ գյուղը, որն ուներ 40 տուն հայ և նույնքան էլ՝ քուրդ բնակչություն[31]:

Գրեթե նույն ժամանակահատվածին՝ 1847 թ. է վերաբերում Աբդուլ Մեջիդ սուլթանի երրորդ սենեկապետ Րաղուպ բեյի հետ Բաբելոն ճանապարհորդած բժիշկ Բ. Ֆերուհխանի հիշատակությունը Հեքիմ Խան բնակավայրի մասին, որը, ըստ հեղինակի, ուներ 200 տուն քուրդ և 20 տուն հայ բնակիչ[32]: Մի փոքր այլ տվյալի ենք հանդիպում Ե. Չիրիկովի գրառումներում, ըստ որի՝ 1849–1850 թթ. Հեքիմ Խանն ուներ 150 տուն բնակիչ, որից հայ էր 40 տունը[33]: Ջ. Բրանտի տվյալներով էլ՝ 1835 թ. Հեքիմ Խանն աղքատիկ, փոքրիկ քաղաք էր, ուներ մոտ 250 թուրք և 35 հայ ընտանիք[34]:

Ըստ որոշ աղբյուրների՝ Հեքիմ Խանը նախկինում ունեցել է ստվար հայ բնակչություն, սակայն նրանց մի մասը փոխադրվել է այլ բնակավայր, մյուսներն էլ իսլամացել են: Այս բնակավայրի հայաթափման մասին բողոքական քարոզիչ, պատվելի Ջ. Բաջերը գրում է. □Մեծ էր մեր հիասթափությունը, երբ, հասնելով Հեքիմ Խան, լսեցինք, որ քրիստոնյաների մեծ մասն իրենց հարևան մահմեդականների կողմից շարունակվող բռնությունների պատճառով ստիպված են եղել լքել բնակավայրը: Այստեղ մնացել է 12–40 հայ ընտանիք, որոնց վիճակը խոսում է նրանց կեղեքումների մասին□[35]: Պեննեյանը ևս անդրադարձել է Հեքիմ Խան բնակավայրի հայ բնակչությանը, մասնավորեցնելով, որ իր աշխատանքը պատրաստելուց (20-րդ դ. սկիզբ) 50–60 տարի առաջ նրանց մի մասը գաղթել է Մալաթիա, Սեբաստիա, Յոզղատ, Կյուրին և այլ բնակավայրեր[36]:

Ըստ Ե. Չիրիկովի՝ 1849–1850 թթ. Աղջա Դաղ գավառակի Հասան Չելեբի բնակավայրը 70 տուն ունեցող գյուղ էր[37], ցավոք Չիրիկովը չի հստակեցնում հայերի թվաքանակը:

Ընդհանրապես, բնակչության տեղաշարժերը հատուկ էին նաև Մալաթիայի գավառի հայությանը, հետևաբար, կային բնակավայրեր, որոնք նախկինում մեծ կենտրոններ են եղել, սակայն ժամանակի ընթացքում վերածվել էին փոքրաթիվ հայությամբ գյուղական բնակավայրերի: Կ. Պեննեյանը հիշատակում է Քեսու, Անսուր գյուղերը, որոնք ժամանակին եղել են քաղաքատիպ ավաններ, սակայն XIX դ. վերջերին դարձել են փոքրաթիվ հայ բնակչությամբ գյուղեր: Մասնավորապես, Քեսուի հայերի մի մասը գաղթել էր Պեհեսնի, իսկ Անսուրի հայտնի գերդաստաններից հաստատվել էին Մալաթիա քաղաքում[38]:

Հայ բնակչության տեղաշարժերի պատճառները մի քանիսն էին, հիմնականը, սակայն, մահմեդական բնակչության կողմից ճնշումներն էին, որոնց տեղի տալով՝ բնակչության մի հատված հեռանում էր ծննդավայրից: Նախկինում հայաշատ գյուղական բնակավայրերից մի քանիսը դարձան ամբողջությամբ քրդաբնակ կամ թրքաբնակ, ինչպես Աղջա Դաղի, Պեհեսնիի ու մյուս բնակավայրերի բազմաթիվ գյուղեր: Ա. Ալպոյաճյանի կարծիքով, մասնավորապես, Աղջա Դաղի շրջանի քրդերն իսլամացած հայեր էին[39]: Այդ մասին է վկայում նաև Գ. Սրվանձտյանցի հիշատակությունը, ըստ որի՝ Աղջա Դաղի ձորերում և բլուրներում գտնվում էին բազմաթիվ խաչքարեր ու շինության ավերակներ[40]: Հարկ է նշել, որ Պեհեսնիի հայերի մի ստվար հատվածը, թեև պահում էր հայ ինքնությունը, այնուամենայնիվ, թրքախոս էր՝ զրկված եկեղեցի գնալու, քահանա ունենալու հնարավորությունից[41]:

Հայ բնակչության նկատմամբ իրականացվող հալածանքները, կրոնական ճնշումների գործելակերպը շարունակական բնույթ էր կրում և ընդգրկում էր Օսմանյան կայսրության գրեթե բոլոր հայաբնակ բնակավայրերը: 1878 թ. օգոստոսի 29-ին □Մշակ□-ում հրապարակվում է Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարանի կողմից 1876 թ. կազմված պաշտոնական տեղեկագիրքը գավառական հարստահարությունների վերաբերյալ, որում, ի թիվս այլ ճնշումների ու հալածանքների, հիշատակվում է Մալաթիա գավառում Մուսթաֆա բեկի՝ հայերի նկատմամբ ունեցած մոլեռանդ վերաբերմունքը, ինչպես նաև՝ մահմեդականների կողմից շան վզից խաչ կախելու և քաղաքի փողոցներում ու շուկաներում ման տալու նվաստացուցիչ իրողությունը:

Կրոնական, ազգային հալածանքները, ինչպես հայտնի է, բնորոշ էին Արևմտյան Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության մյուս հայաբնակ բնակավայրերի հայությանը: Հետևաբար, Մալաթիա գավառում ևս բազմաթիվ բնակավայրեր հայաթափ էին լինում, որոշներում էլ հայերը ենթարկվում էին իսլամացման, ոմանք էլ հարկադրաբար բնակություն էին հաստատում այլ վայրերում:

АРМЯНСКИЕ НАСЕЛЕННЫЕ ПУНКТЫ ОБЛАСТИ МАЛАТИЯ
(1835–1870-е годы)

АРПИНЕ БАБЛУМЯН

Резюме

Область Малатия, которая в 1882–1883 гг. была присоединена к провинции Харберд Западной Армении, включала южную и восточные части Малой Армении, а также историческую территорию Коммагена.

В 1870-е годы некоторые иностранные ученые, военные, миссионеры путешествовали по территории Малатии и в своих мемуарах и книгах описывали населенные пункты региона, приводили данные о жизни и численности армян. В частности, немецкий генерал - фельдмаршал Х. Мольтке старший рассматривает обстоятельства переселения населения старого города Малатия в дачный участок Аспузи. Аспузи переименовали в Малатию, а старый город упоминается как Эскишеир.

Интересные факты приводятся также в дневниках британского географа, путешественника У. Ейнсворфа, русского генерала Е. Чирикова, в воспоминаниях американских миссионеров С. Ричардсона, Дж. Бартона и других.

Об исламизации и переселениях армянского населения данного региона приводятся ценные сведения и в исследованиях армянских авторов, в частности, священников Г. Срвандзтянца и К. Пеннеяна.

По данным иностранных и армянских источников, в 1835–1870-е годы в городе Малатия проживало около 1500 домов или 10000 душ армян.

THE ARMENIAN SETTLEMENTS OF MALATIA REGION
(1835–1870s)

ARPINE BABLUMYAN

Summary

Malatia district, which was joined to Kharberd province of Western Armenia in 1882–1883 included also the southern and the eastern parts of Lesser Armenia as well as the historical territory of Commagene. Travelling in the mentioned territory in the 1870s several foreign scientists, military men and missioners described the settlements of the region in their memoirs and books providing data about the amount of Armenian population and their life. A German Generalfeldmarschall H. von Moltke wrote about the circumstances of resettlement of population from an old town Malatia to summer cottages named Aspuzi. Aspuzi was renamed into Malatia while the old town was mentioned as Eskisheir.

There are also interesting facts described in the diaries of British geographer, traveler W. Ainsworth, Russian general E. Chirikov, in the memoirs American missioners such as S. Richardson, J. Barton and others.

Armenian sources, particularly the studies of priests G. Srvandztyants, Kh. Penneyan also mentioned some valuable facts about islamization and resettlements of Armenians in Malatia region.

According to foreign and Armenian sources about 1500 houses or about 10000 Armenians lived in Malatia town in the 1835–1870s.

Заметки

[←1]

Վարչական միավոր Օսմանյան Թուրքիայում, հետագայում՝ վիլայեթ, որը համապատասխանում է նահանգին:

[←2]

H. Von Moltke. Briefe über Zustände und Begebenheiten in der Türkei aus den Jahren 1835 bis 1839, Berlin, 1841.

[←3]

ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 300:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 306:

[←5]

W. Ainsworth. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia, vol. I. London, 1840.

[←6]

Նույն տեղում, էջ 255:

[←7]

J. Brant. Journey through a part of Armenia and Asia Minor in the year 1835.– “Journal of the Royal Geographical Society of London”, vol. 6, 1846, p. 211.

[←8]

H. Von Moltke. Նշվ. աշխ., էջ 332:

[←9]

Նույն տեղում:

[←10]

W. Ainsworth. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, pp. 255 – 256.

[←11]

Путевой журналъ Е. И. Чирикова, русского комиссара - посредника по турецко-персидскому разграничению 1849–1852. Записки Кавказского отдела Императорского русского географического общества. СПб., 1875.

[←12]

Նույն տեղում, էջ XXXV:

[←13]

W. Ainsworth. Notes on a Journey from Kaisariyah, by Malatiyah to Bir or Birehjik, in May and June 1839.– “Journal of the Royal Geographical Society of London”, vol. 10, 1841, p. 321.

[←14]

J. Brant. Նշվ. աշխ., էջ 211:

[←15]

Путевой Журналъ Е. И. Чирикова, с. XXXV–XXXVI.

[←16]

Ch. Texier. Asie Mineure: Description géographique, historique et archéologique des provinces et des villes de la Chersonnése d’Asie. Paris, 1862, p. 589.

[←17]

“The Missionary Herald”, 1852, December, p. 359.

[←18]

“The Missionary Herald”, 1861, December, p. 364.

[←19]

“The Missionary Herald”, 1862, November, p. 351.

[←20]

“The Missionary Herald”, 1892, February, p. 64.

[←21]

Ա. Ալպոյաճեան. Պատմութիւն Մալաթիոյ հայոց, Պէյրութ, 1961, էջ 725:

[←22]

Նույն տեղում, էջ 707, 713–714:

[←23]

Գ. Սրվանձտեանց. Թորոս աղբար, հ. Ա, Կ. Պօլիս, 1879, էջ 309:

[←24]

W. Ainsworth. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, p. 265.

[←25]

“The Missionary Herald”, 1852, December, p. 359.

[←26]

W. Ainsworth. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, p. 267.

[←27]

“The Missionary Herald”, 1852, December, p. 359.

[←28]

ԳԱԹ, Ս. Հայկունու ֆ., վ. 69, թ. 1:

[←29]

Կ. քահանա Պէննէեան. Մալաթիոյ տեղագրական եւ ազգագրական աշխատասիրութիւնը եւ Գրիգոր Խանձեանի Մալաթիոյ գաւարաբարբառը, [Հալեպ, 1942], էջ 223:

[←30]

W. Ainsworth. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia p. 276.

[←31]

Նույն տեղում, էջ 273:

[←32]

Բ. Ֆերուհխան. Ճանապարհորդութիւն ի Բաբելոն ընդ Հայաստան, յամի Տեառն 1847, Տպագրութիւն ի վանս Ս. Աստուածածնի Յ’Արմաշ, 1876, էջ 40:

[←33]

Путевой Журналъ Е. И. Чирикова…, с. XXXIV.

[←34]

J. Brant. Նշվ. աշխ., էջ 212:

[←35]

G. Badger. The Nestorians and their Rituals, vol. 1. London, 1852, p. 32.

[←36]

Կ. քահանա Պէննէեան. նշվ. աշխ., էջ 234:

[←37]

Путевой Журналъ Е. И. Чирикова…, с. XXXIV.

[←38]

Կ. քահանա Պէննէեան. նշվ. աշխ., էջ 228, 233:

[←39]

Ա. Ալպոյաճեան. նշվ. աշխ., էջ 459:

[←40]

Գ. Սրվանձտեանց. նշվ. աշխ., էջ 321:

[←41]

Կ. քահանա Պէննէեան. նշվ. աշխ., էջ 227: