11. Robert Tatoyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԲԻԹԼԻՍԻ ՆԱՀԱՆԳԻ ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՄԻԳՐԱՑԻՈՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

(1880-ական թվականներ – 1914 թ.)

ՌՈԲԵՐՏ ԹԱԹՈՅԱՆ

Այն տարածքից, որտեղ 1870-ական թվականների վերջերին ստեղծվեց Բիթլիսի նահանգը, հայերի արտագաղթն ու պանդխտության մեկնելը դարերից եկող երևույթներ էին, սակայն 1877–1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո դրանք նոր թափ ստացան՝ պայմանավորված հետզհետե վատթարացող քաղաքական ու տնտեսական պայմաններով: Պանդխտությանն ու արտագաղթին նպաստող քաղաքական գործոններն էին՝ օսմանյան իշխանությունների և տեղի քրդական ցեղերի՝ հայերի նկատմամբ հետզհետե ուժգնացող հալածանքները՝ կոտորածները, հարստահարությունները (բռնություններ, սպանություններ, հրդեհումներ, հայերին պատկանող ունեցվածքի, անասունների կողոպուտ), օրինական ու ոչ օրինական հարկահանությունը, հողազրկման և ունեզրկման գործընթացները, ու այս ամենի արդյունքում՝ հայերի ընդհանուր անապահովության վիճակը: Նշված գործոնները մեծ դեր ունեցան, հատկապես, սուլթան Աբդուլ Համիդ II կառավարման տարիներին (1876–1909 թթ.) տեղի ունեցած ջարդերի և հայերի նկատմամբ քրդերի հարստահարությունների՝ նրա կողմից փաստացի քաջալերման արդյունքում:

Բիթլիսի նահանգից արտագաղթի և պանդխտության տնտեսական պատճառներն էին՝ երկրամասի աստիճանաբար խորացող ընդհանուր սոցիալ-տնտեսական թերզարգացածությունը, դրանից բխող՝ հողագործության ու անասնապահության ցածր եկամտաբերությունը: Քաղաքական գործոններով էր հատկապես պայմանավորված հայերի տեղաշարժ-արտագաղթի գործընթացը, տնտեսական գործոններով՝ պանդխտության երևույթը:

Դեպքերին ժամանակակից, ծնունդով մշեցի Սարգիս Բդեյանը, ի մի բերելով Տարոնից և ընդհանրապես Բիթլիսի նահանգից արտագաղթի և պանդխտության պատճառները, արձանագրում է. “Շատեր որեւէ պատճառով մը կը կորսնցնէին իրենց ունեցածը, կամ սալաֆի[1] պատճառով, կամ տոկոսով պարտքի տակ կ’իյնային, կամ երկրագործութենէ անպակաս փորձանքներու կ’ենթարկուէին. ինչպէս՝ մարախ, տաւարի ցաւ, երաշտ, և այլն, և յուսահատ վիճակի մը մէջ կը ստիպուէին դիմելու պանդխտութեան: Իսկ 1890 էն յետոյ, գաղթականութիւնը ընդհանուր երեույթ դարձաւ, ամենամեծ մասով՝ երկրէն հեռանալու, փախչելու դիտաւորութեամբ, հարստահարութենէ ազատելու, իր կեանքը փրկելու համար”[2]:

Դրա հետ մեկտեղ պետք է արձանագրել, որ 1908 թ. երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո երկրում սահմանադրական կարգերի հաստատման, աբդուլհամիդյան ճնշումների մթնոլորտի թուլացման և արևմտահայ հասարակական-քաղաքական կյանքի որոշակի աշխուժացման պայմաններում, արտագաղթի ու պանդխտության գործընթացներին զուգահեռ նկատվեցին դեպի Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի նահանգներ հայրենադարձության միտումներ, հատկապես, Կովկաս պանդխտության մեկնած և/կամ արտագաղթած հայերի շրջանում:

Ստորև փորձենք դիտարկել 1880-ական թվականներից 1914 թ. Բիթլիսի նահանգի հայ բնակչության միգրացիոն գործընթացների երեք դրսևորումները՝ արտագաղթ, արտագնա աշխատանքի մեկնում (պանդխտություն) և ներգաղթ (հայրենադարձություն)[3]:

Ա. Արտագաղթ

Ինչպես արդեն նշեցինք, Բիթլիսի նահանգի հայերի տեղաշարժ-գաղթերը պայմանավորված էին և՛ քաղաքական, և՛ տնտեսական պատճառներով: Եթե քաղաքական պատճառները, հատկապես, իրենց ամբողջ ուժգնությամբ դրսևորվեցին Աբդուլ Համիդի իշխանության տարիներին՝ մինչև 1908 թ., ապա տնտեսական գործոնները դեր ունեցան ուսումնասիրության ամբողջ ժամանակաշրջանում:

Այսպես, 1890-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստան այցելած անգլիացի ճանապարհորդ Հենրի Լինչը արձանագրում էր, որ Բիթլիսի նահանգից հայերի արտագաղթի թափը փոփոխական է իր ուժգնությամբ՝ կախված այն բանից՝ բերքը լա՞վ է, թե՞՝ աղետալի, իսկ քրդերը քաջալերվա՞ծ են, թե՞՝ զսպված: Նա նշում էր, որ նահանգում իր մնալու ժամանակ բազմաթիվ շրջանների հայ գյուղացիներ ջանքեր էին գործադրում իրենց պարտքերը մարելու և երկրից հեռանալու թույլտվություն ստանալու ուղղությամբ[4]:

Աշխարհագրական առումով կարելի է առանձնացնել Բիթլիսի նահանգի հայ բնակչության գաղթի երեք ուղղություններ՝ ներնահանգային, հարևան նահանգներ, Օսմանյան կայսրության այլ շրջաններ և դեպի արտերկիր: Հայ բնակչության զանգվածային ներնահանգային և դեպի հարևան նահանգներ շարժ է նկատվում, հատկապես, Սասունի՝ 1894 և 1904 թթ. ապստամբությունների և համիդյան կոտորածների ժամանակ, երբ սեփական կյանքը փրկելու նպատակով փախուստի էին դիմում ու փախստական դառնում, օսմանյան բանակի պատժիչ գործողությունների թիրախ՝ հայաբնակ բնակավայրերի հայերը: Ներնահանգային շարժերը, որպես կանոն, կարճաժամկետ բնույթ ունեին. կոտորածների դադարից և հարաբերական անդորրի հաստատումից հետո բնակչության մեծ մասը վերադառնում էր լքված բնակավայրեր[5]:

Ավելի տևական էր քրդերի սիստեմատիկ հարստահարությունների հետևանքով իրենց բնակավայրը թողած հայերի արտագաղթը: Քրդերից պաշտպանություն գտնելու նպատակով հայ բնակչությունը տեղափոխվում էր կամ տվյալ շրջանի կենտրոնական բնակավայր, կամ հարևան՝ ավելի խոշոր հայկական բնակավայրեր, կամ նահանգի սահմաններից դուրս դեպի երկրի հյուսիս-հյուսիսարևելյան շրջաններ՝ Էրզրումի նահանգի՝ Բիթլիսի նահանգին սահմանակից (հատկապես Խնուս) և/կամ Ռուսաստանին մոտ շրջաններ (Բայազետի գավառ), կամ արտերկիր՝ Ռուսաստան ու ԱՄՆ[6]:

1880–1890-ական թվականներին հայերի կողմից լքվեցին Բիթլիսի նահանգի տասնյակ բնակավայրեր: Այսպես, 1902 թ. Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք Մաղաքիա Օրմանյանի կարգադրությամբ Օսմանյան կայսրության, այդ թվում՝ Բիթլիսի նահանգի հայկական թեմական իշխանությունների կողմից անցկացված հայ բնակչության “վիճակագրության” տետրակներում և տեղեկագրերում իրենց հայ բնակչությունից զուրկ էին նշվում Խութի հետևյալ 14 բնակավայրը՝ Գործվար, Պարծղենք, Տափ, Սխուրս, Կոտըշկանք, Փիրիվանք, Ռաբաթ, Փարիզանք, Հավաստիկ, Դառնճի կհոռ, Խիվերք, Թաղ, Խաչթաղ, Ակներ[7]: Գենջի գավառակում որպես “այժմ քրդաբնակ” էին նշվում հետևյալ ութ բնակավայրը՝ Հովիտ, Շարկիր, Կինճ, Քարուտ, Վերսըք, Կարմիր վանք, Բողքար, Ավերբերդ[8]: Սղերդի գավառի Սղերդի գավառակում նախկինում հայաբնակ էր նշվում Փաթան գյուղը, Էրուհի գավառակում՝ 17 բնակավայր (Միլիանս, Փլվելա, Պեշի, Տերե Սերե, Կովիթա, Չարխիա, Կուրճիտա, Քերի, Տերե Հասթա, Գավլե Շուխա, Ավանս, Թերհան, Շերիքա, Հըլելա, Քիաշե, Նիտ, Քելհոք), Շիրվանի գավառակում 1895 թ. կոտորածների արդյունքում հայաթափված և 1902 թ. դրությամբ տաճկաբնակ էին նշվում 21 բնակավայր (Տարզըն, Շըմելան, Պեյթհարուն, Տեր Րապան, Սեմատար, Մուրատ, Պեմլա, Կունտո, Ներպան, Հավել, Ռըճլե, Ռըճլաի, Հարոնք, Սոգ, Սեֆոր, Փուլ, Մեզրե, Ղարուե, Սաբ, Ֆելունա, Ալենզա): Խարզանի գավառակում հիշատակվում է 28 հայաթափված բնակավայր (Հըլլար, Բեյթ Համմ, Սալաց, Սուլան, Թափի, Կանըշըրք, Ղարֆաս, Տերբեսա, Պաճըֆթ, Մելքա, Տելան, Պաշտըրմ, Հաֆըգ, Գանիգուլ, Զենկովիլ, Կոլամասի, Ճըմզարկ, Սեյտ Մերիամ, Մերճե, Մելհա, Կըրկոլըգ, Տուվիք, Բզեզի, Բիրհապիպ, Սըլեվանք, Սեր Խոշի, Գայնտար, Գոմըք)[9]:

Համիդյան կոտորածների տարիներին մեծապես տուժեց Խիզանի գավառակի հայ բնակչությունը: Ըստ Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի՝ 1895 թ. դեկտեմբերի 19-ի տեղեկագրի՝ Խիզանի գավառակի Խիզանի շրջանի գյուղերում կոտորածներին զոհ էր գնացել 400, Սպարկերտի շրջանում՝ 298, Ստորին Կարկառում՝ 68 հայ[10]: Կողոպտվեցին Խիզանի գավառակի հայաբնակ գյուղերի մեծ մասը, 29 հայաբնակ գյուղերի հայ բնակչությունը բռնի մահմեդականացվեց[11]: Այս աղետն էլ ավելի խթանեց գավառակից հայերի՝ ներքին (դեպի Մուշ, Մանազկերտ և Բուլանըխ) ու արտաքին (դեպի Ռուսաստան) արտագաղթը, գործընթաց, որը սկիզբ էր առել դեռևս XIX դարի կեսերից և չդադարեց մինչև Մեծ եղեռնը[12]:

Ինչպես Արևմտյան Հայաստանի այլ նահանգների, այնպես էլ Բիթլիսի նահանգի հայ բնակչության մշտական արտագաղթի հիմնական ուղղություններն էին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Ռուսական կայսրությունը: Բիթլիսի նահանգից հայերի՝ դեպի ԱՄՆ արտագաղթին նպաստեցին XIX դ. կեսերին Մուշ և Բիթլիս քաղաքներում ավետարանական համայնքների հաստատումն[13] ու ամերիկյան բողոքական միսիոներների կրթական գործունեությունը[14]: Բիթլիսում հաստատված ամերիկյան միսիոներներից մեկը 1887 թ. թվագրված իր զեկուցագրում նշում էր, որ բողոքական ուսումնական հաստատությունների հայ ուսանողներից և ուսուցիչներից շատերը մեկնում են ԱՄՆ՝ Կալիֆորնիայում փող վաստակելու ակնկալիքով. “Այստեղի խեղճ, ծեծված մարդկանց կարծիքով գնացողները մեծ կարողության տեր են դառնում կամ աներևակայելի մեծ աշխատավարձ են ստանում: Երևակայությունը գրգռող վառ պատմությունները քաջալերում են երիտասարդների մեջ արտագաղթը, ինչին նպաստում է նաև նրանց կողմից անգլերենի իմացությունը”[15]:

Աբդուլ Համիդի վարչակարգը շատ դեպքերում ձգտում էր խոչընդոտել հայերի՝ դեպի ԱՄՆ արտահոսքը՝ երկյուղ կրելով, որ նրանցից ոմանք ԱՄՆ քաղաքացիություն ձեռք բերելուց հետո կարող են վերադառնալ և հեղափոխական գործունեություն ծավալել՝ որպես ԱՄՆ քաղաքացիներ օժտված լինելով համապատասխան անձեռնմխելիությամբ[16]: Հայերի արտագաղթը դեպի ԱՄՆ սահմանափակելու քայլերից էր 1892 թ. կեսերին Օսմանյան Թուրքիայի նավահանգիստներ ճանապարհորդական թույլտվությունների՝ թեսքերեների, տրամադրելու կարգի խստացումը[17]: Բիթլիսի նահանգից հայերի արտագաղթը դեպի ԱՄՆ աճի միտումներ դրսևորեց 1908 թ. երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո, երբ վերացվեցին երկրից դուրս մեկնելու՝ աբդուլհամիդյան վարչակարգի կողմից սահմանափակումները[18]:

Դեպի ԱՄՆ և Ռուսաստան հայերի արտագաղթը մեծ ծավալներ ընդունեց հատկապես համիդյան կոտորածների տարիներին: 1894–1896 թթ. Այսրկովկասի տարածք ներգաղթեցին հազարավոր արևմտահայեր: 1896 թ. միայն Կարսի մարզում գաղթականների ընդհանուր թիվը կազմում էր 12.334 շունչ՝ հիմնականում Էրզրումի և Վանի նահանգների՝ Ռուսական կայսրությանը սահմանամերձ շրջաններից հայեր[19]: Գաղթական այս բազմության մեջ, անշուշտ, պատկառելի թիվ պետք է կազմեին նաև Բիթլիսի նահանգի արևելյան շրջաններից (Մանազկերտ, Բուլանըխ) հայ փախստականները:

Աբդուլ Համիդի վարչակարգի կողմից իրականացվող հակահայկական քաղաքականության՝ Վանի և Բիթլիսի նահանգների հայ բնակչության համար ժողովրդագրական հետևանքների ամփոփ պատկերն է տալիս դեպքերին ժամանակակից, 1895–1899 թթ. Վանում Ռուսաստանի փոխհյուպատոս Վ. Մաևսկին. “1894–1896 թթ. Վանի և Բիթլիսի վիլայեթների սահմաններում տեղի են ունեցել բավականին էական փոփոխություններ բնակչության տեղաշարժի մեջ: Հազարավոր հայեր գնացել են մասամբ Ռուսաստան, մասամբ Պարսկաստան, մասամբ վերաբնակվել են մի կազայից (գավառակ– Ռ. Թ.) մյուսը: Ինձ հայտնի են ընտանիքներ, որոնք անգամ տեղափոխվել են Ամերիկա: Որոշ կազաներ գրեթե ամբողջությամբ զրկվել են իրենց նախկին հայ բնակչությունից, որի փոխարեն մասամբ այլ կազաներից, մասամբ այլ վիլայեթներից և մասամբ անգամ Պարսկաստանից տեղափոխված քրդեր են հայտնվել”[20]:

Բ. Հայ արական բնակչության արտագնա աշխատանքի մեկնելը (պանդխտություն)

Վերն արդեն նշել ենք, որ Բիթլիսի նահանգից հայ արական բնակչության արտագնա աշխատանքի մեկնելու (պանդխտության) երևույթը գլխավորապես պայմանավորված էր տնտեսական գործոններով:

Նահանգի հայ բնակչության գլխավոր զբաղմունքը գյուղատնտեսությունն էր: Հողագործությամբ ու անասնապահությամբ զբաղվող հայերի մեծ մասը գտնվում էր ծանր պարտքերի տակ, և պանդխտությունը դիտվում էր դա թոթափելու հիմնական միջոցներից մեկը: “Տարօնցի հայք ամենն ալ գրեթէ պարտուց տակ ընկճուած են, ստակի տէր մարդ դժուարին է գտնել մէջերնին, իրենց պարտք ընդհանրապէս տաճիկներու և քրդերու է ծանր տոկոսով”[21],– նշվում է 1890-ական թվականներին վերաբերող մի վկայության մեջ: Որպես պարտքի կուտակման պատճառ՝ առանձնացվում էին “երկրագործութեան անյաջողութիւնները և հարստահարութիւնները”[22]: Հայը դիմում էր պանդխտության “...պարտքէն ազատելու և ապրելու ճար մը գտնելու յուսով, ուր կամ ...կը մեռնի կամ քանի մը տարիէն կը վերադառնայ քիչ ստակով և կամ ձեռնունայն, և պանդխտութիւնը, որուն արդէն վարժուած կըլլայ, երկրագործութենէն լաւ համարելով՝ նորէն շուտով կը վերադառնայ, մինչև որ պանդխտութեան զոհ ըլլայ”[23]:

Պանդխտության պատճառների մեջ իրենց դերն էին խաղում նաև սուբյեկտիվ գործոններ՝ արագ և գյուղատնտեսության զբաղմունքի համեմատ՝ ավելի հեշտ եկամուտ ստանալու ձգտումը: “Գիւղացին ամբողջ տարին կ’աշխատէր և հազիւ կրնար հագուստի մը գինը ճարել և իր ընտանիքի անդամներուն մերկութիւնը ծածկել, մինչդեռ տեսաւ, որ ոմանք Պոլիս կ’երթան, անկից Աթենա, կամ ուրիշ տեղ մը և օրական 10–20 ղրուշ կը շահին: ... Ան հաշիւ չ’ըներ թէ մարդը կըրնայ գործ չըգտնել, կըրնայ հիւանդանալ, կըրնայ որեւէ դժուարութեան հանդիպիլ...” [24],– գրում է Ս. Բդեյանը:

Հայտնի գրող և հրապարակախոս Րաֆֆին դեռևս 1875 թ. հետևյալ կերպ էր նկարագրում երևույթը. “Գաղթականութեան հարցը ամենագլխաւոր տեղն է բռնում Տաճկաստանի հայերի վիճակի մէջ: Ամեն տարի հազարաւոր երիտասարդներ Վանից, Մուշից, Բաղեշից, Կարինից և այլ գաւառներից դիմում են դէպի Կ. Պօլիս իրենց ընտանիքի համար ապրուստ շահելու: Այդ հոսանքը գնալով աւելի ընդարձակ քանակութիւն է ստանում, քանի նոյն երկրներում ժողովրդի ապրուստի հնարները դժուարանում են”[25]:

Բիթլիսի նահանգից պանդխտության հիմնական ուղղություններն էին Կովկասը, որտեղ գնում էին նահանգի արևելյան շրջաններից հայերը, Պոլիսն ու Զմյուռնիան՝ նահանգի արևմտյան շրջանների հայերի նախընտրելի ուղղությունն էր, Կիլիկիան և Հալեպը՝ այդ ուղղություններով էլ մեծ էր Սասունի ու Սասունից հարավ ընկած այլ շրջանների հայության հոսքը[26]:

Մշեցի և սասունցի պանդուխտները, չլինելով որևէ արհեստի տեր, որպես ոչ որակյալ աշխատուժ, իրենց պանդխտության վայրերում ներգրավված էին ամենածանր աշխատանքների մեջ՝ հիմնականում ծառայելով որպես բեռնակիրներ մայրաքաղաքի և ծովեզրյա առևտրային այլ քաղաքների նավահանգիստներում, օրավարձու բանվորներ՝ փռերում ու ջրաղացներում (Հալեպ), երկաթգծի շինարարության մեջ (Կիլիկիա) և այլն:

Մուշի տարբեր բնակավայրերից պանդխտության աշխարհագրության մասին պատկերացում է տալիս Ս. Բդեյանի հուշերից հետևյալ հատվածը. “Այդ շրջանին զանազան կեդրոններու մէջ, բեռնակրութեան որոշ դիրքեր Մշեցւոց ձեռքը մնացած էին: ...Պոլսոյ մաքսատան բանուորներուն մէջ մեծ թիւ մը կը կազմէին Մշեցի ջրհանկիրները և անուն հանած էին իրենց կռուազանութեամբ: ... Շատ մը վաճառատուններու պահապաններն էին Մշեցիները: Իզմիրի մէջ, կարգ մը հայ վաճառականներու քով՝ նորէն Մշեցիներ տեղաւորուած էին իբրեւ բեռնակիր և պահապան: Սպարթալիի, Սիվրիսարեանի, Պաքըրճեանի, եւ այլն, խաներուն մէջ բաւական թիւով Խասգիւղցիներ, Արաղցիներ կ’աշխատէին: Էտիրնէ, քանի մը շոգեշարժ ջրաղացներու մէջ կ’աշխատէին Արտօնքցիներ, Խարսեցիներ, Վարդենիսցիներ: Տէտէաղաճ, իբրեւ նաւահանգիստ, բաւական թիւով գիւղացիներ կ’աշխատէին: Հոս աւելի յարմար գետին մը գտան՝ ընտանիքով հաստատուելու համար: ... Շատերը ցրուած են Պուլկարիոյ զանազան քաղաքները և կայարանները, ուր որ կրցած են գործ գտնել: ... Նոյնպէս մեծ թիւով Մշեցիներ կը գտնուէին Ռումանիոյ Կալաց, Իպրայիլ և Ճորճովա քաղաքներուն մէջ”[27]:

Պանդուխտները, որպես կանոն, իրենց կյանքն անցկացնում էին ծայրահեղ թշվառության մեջ՝ կենցաղային տարրական պայմաններից զուրկ նկուղային կացարաններում՝ հաճախ իրենց տալով գինեմոլության, ծխամոլության ու խաղամոլության: Նման ապրելակերպը, անշուշտ, հանգեցնում էր պանդուխտների բարձր մահացության մակարդակի: Այսպես, 1900-ական թվականների սկզբներին Հալեպում սասունցի պանդուխտների կյանքը նկարագրող մի վկայությունում կարդում ենք. “Սասունցիք փուռերու վատառողջ մթնոլորտին տակ կեղտոտ ու անխնամ կեանք մը վարող դժբախդ արարածներէ կազմուած են, որոնք հակառակ իրենց զօրաւոր հսկայ կազմին, հետզհետէ կը ծիւրին ... եւ անհամար զոհեր կուտան, իսկ նիւթապէս ալ իրարու դէմ մրցելով իրարու կը վնասեն եւ շահածնին եւս վաշխառուներու քսակը կը լեցնեն ... այս խեղճերը իրենց տգիտութեան հետ խաղամոլ, ծխամոլ ու գինեմոլ ալ են”[28]:

Հալեպ պանդխտության մեկնած սասունցիները “գետնափոր նկուղներու տամուկ անկիւնները կեանք վարելով, տարաժամ կը զառամին ու կը կորսնցնեն իրենց առողջութիւնը”: Որպես հետևանք՝ նրանց մահվան տարիքի միջին թիվը 27-ից չէր անցնում[29]:

Պանդխտությունը բազմաթիվ դժվարություններով ուղեկցվող զբաղմունք էր: Պանդուխտի վաղվա օրվա անորոշությանն ու մտահոգությանը գումարվում էր անվտանգության ի սպառ բացակայությունը: Նրանցից շատերը ճանապարհին հարձակման էին ենթարկվում, ձերբակալվում, սպանվում, վիրավորվում: Մանավանդ վտանգավոր էր ռուս-թուրքական սահմանն անցնելը, ինչը շատերին չէր հաջողվում, և ամիսներ շարունակ նրանք մուրացկանի վիճակում թափառում էին սահմանամերձ շրջաններում: Պանդխտությունից վերադարձողներին սպառնում էր ճանապարհին ոչ միայն կողոպտվելու, իրենց վաստակած փողից, այլ հաճախ նաև կյանքից զրկվելու վտանգը: Բազմաթիվ պանդուխտներ այդպես էլ չէին կարողանում կամ չէին ուզում վերադառնալ՝ համալրելով նահանգից ընդմիշտ հեռացած հայերի թիվը[30]:

Բիթլիսի նահանգից հազարավոր հայերի համար պանդխտության հիմնական ուղղություններից էր Կ. Պոլիսը: Անվանի հայագետ Հրաչյա Աճառյանի տվյալներով՝ Սկյուտար թաղամասի հայ բնակչությունն ի սկզբանե կազմված էր Մուշից գաղթած հայերից[31]:

XIX դարի 90-ական թվականներին Կ. Պոլսի մեջ կար 60.000 հայ գաղթական, որոնք, ըստ իրենց նախկին բնակության վայրերի, մասնագիտացած էին տարբեր զբաղմունքների մեջ: Այսպես, ակնեցի հայերի հիմնական զբաղմունքն էր սեղանագործությունը, վանեցիների՝ բեռնակրությունն ու խոհարարությունը, մշեցիների՝ բեռնակրությունը, կեսարացիների՝ որմնադրությունը և ներկարարությունը, սեբաստացիների՝ բաղնեպանությունը, երզնկացիների՝ սուրճի վաճառքը[32]:

Կ. Պոլիս մեկնած պանդուխտներից շատերը ծայրահեղ թշվառ կյանք էին վարում, սովի, զրկանքների և հիվանդությունների զոհ էին դառնում մայրաքաղաքի քարվանսարաների, բաղնիքների ու սրճարանների նկուղների “մութ և գաղջ պատերի մեջ”[33]:

Հայ համալները՝ որպես Կ. Պոլսի հայ բնակչության առավել անպաշտպան և խոցելի խումբ, Բանկ Օտոմանի գրավման գործողությունից հետո՝ 1896 թ. օգոստոսի 26–29-ին, մայրաքաղաքում տեղի ունեցած ջարդերի հիմնական թիրախներից էին՝ տալով մեծ թվով զոհեր: Դեպքերին ժամանակակից գերմանացի լրագրող Մագդա Նեյմանը գրում է. “Համալները Բիթլիսի, Վանի, Խարբերդի վիլայեթների հողագործ բնակչության թարմ ուժերն էին, որոնք քրդերի ճնշումների և թուրք պաշտոնյաների գռփողականության հետևանքով կտրվել են իրենց սնող հողից: Ամեն տարի հազարներով նրանք ձգտել են Կոստանդնուպոլիս, Զմյուռնիա և եվրոպական ու ասիական Թուրքիայի այլ ծովեզրյա քաղաքներ՝ ծանր ֆիզիկական աշխատանքով վարձատրվելու նպատակով .... 1896 թ.՝ Կոստանդնուպոլսում համալների կոտորածից հետո, թուրքերը ստիպված էին նրանց (առժամանակ – Ռ. Թ.) փոխարինել քրդերով”[34]:

Մուշից մեկնած պանդուխտները երկար ժամանակ՝ երբեմն վեց-յոթ և ավելի տարիներ, չէին վերադառնում հայրենի բնակավայրեր, հաճախ իրենց մասին չէին տեղեկացնում անգամ սեփական ընտանիքներին: Տեղական հայ եկեղեցական կառույցները քայլեր էին ձեռնարկում՝ խնդրին լուծում տալու համար: Այսպես, 1899 թ. Մշո վիճակի առաջնորդական տեղապահ Բաբկեն ծայրագույն վարդապետ Կյուլեսերյանը շրջաբերական նամակով հատուկ դիմում է գավառից երկար ժամանակով բացակա հայ պանդուխտներին՝ նրանց հորդորելով սեփական որպիսության մասին լուր ուղարկել իրենց կանանց: Շրջաբերականում ասվում էր, որ եթե երեք ամսվա ընթացքում պանդուխտները նման նամակներ չուղարկեն, ապա տեղապահն իրեն իրավունք է վերապահելու անգամ նրանց կանանց արտոնել վերստին ամուսնանալ[35]:

Բիթլիսի նահանգից հայերի արտագաղթի և պանդխտության ամբողջական վիճակագրություն գոյություն չունի: Առկա են տվյալներ առանձին բնակավայրերից, լավագույն դեպքում՝ առանձին գավառակների հայաբնակ գյուղերից պանդուխտների թվի վերաբերյալ: Այսպես, 1883 թ. Արևմտյան Հայաստանի նահանգներով ճանապարհորդած հայ ազգագրագետ և մանկավարժ Մանուել Միրախորյանը նշում է, որ Մշո դաշտի խոշոր հայկական բնակավայրերից մեկից՝ Խասգյուղից, Կ. Պոլիս էր պանդխտել մոտ 400 մարդ (գյուղում նա հաշվում է 300 տուն հայ), իսկ համաձայն 1913–1914 թթ. Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի մարդահամարի[36] տվյալների՝ Խաս գյուղից պանդուխտների թիվը 380 էր (340 տուն հայ)[37]: 1880-ական թվականների վերջերին միայն Հունաստանի Կորնթոսի պարանոցի ջրանցքի կառուցման աշխատանքներում ներգրավված էր 2.000–3.000 մշեցի պանդուխտ[38]:

Մեծ եղեռնի նախօրյակին Բիթլիսի նահանգից պանդխտության ծավալների մասին պատկերացում են տալիս Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի կողմից 1913–1914 թթ. կազմակերպված մարդահամարի տվյալները: Հարցաթերթի հարցերից մեկը վերաբերում է պանդուխտների թվին: Նույն հարցաթերթի՝ “ընդհանուր ծանոթություն” սյունակում առաջարկվում էր նաև նշել, թե հատկապես որ երկրներում են գտնվում տվյալ շրջանից պանդուխտները: Համաձայն հավաքված տվյալների՝ Մուշի գավառի Սասունի գավառակում հաշվառվել էր 706 պանդուխտ. որպես պանդխտության վայր գրեթե բացառապես նշվել էր Հալեպը[39]:

Բիթլիսի գավառի Բիթլիսի և Խլաթի գավառակներում հաշվառվել էր 4.449 պանդուխտ (համեմատության համար՝ նույն տարածքում մարդահամարի ընթացքում հաշվառված առկա ընդհանուր բնակչության թիվը 35.776 էր, այսինքն՝ պանդխտության մեջ էր գտնվում Բիթլիսի և Խլաթի գավառակների հայ բնակչության շուրջ 10 %-ը և, համապատասխանաբար, քանի որ պանդխտության էին դիմում գրեթե բացառապես տղամարդիկ, հայ արական բնակչության շուրջ 20 %-ը): Նշված տարածքի համար որպես պանդխտության երկրներ նշվում էին Ռուսաստանը և ԱՄՆ[40]:

Բուլանըխի գավառակում 1913–1914 թթ. մարդահամարի տվյալներով գրանցվել էր 5.691 պանդուխտ (հայ բնակչության ընդհանուր թիվը՝ 24.476 շունչ): Որպես պանդխտության վայր նշվում էր բացառապես Ռուսաստանը[41]:

1913–1914 թթ. մարդահամարի ընթացքում Մուշի գավառակում (մոտավորապես համապատասխանում էր Մշո դաշտի տարածքին) գրանցվել էր 3.026 պանդուխտ (առկա հայ բնակչության թիվն ըստ նույն տվյալների՝ 65.441 շունչ): Պանդխտության աշխարհագրությունը խայտաբղետ էր՝ ինչպես երկրի ներքին շրջաններ՝ Կ. Պոլիս, Հալեպ, Իզմիր, Խնուս, Կարին, այնպես էլ արտերկիր՝ Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ռումինիա[42]:

Գենջի գավառի Խուլփի գավառակում (Խիանքի և Խուլփի գյուղախմբեր) 1913–1914 թթ. մարդահամարի տվյալներով հաշվառվել էր 405 պանդուխտ (հաշվառված առկա հայ բնակչության թիվը՝ 8.316 շունչ): Այսինքն՝ պանդխտության մեջ էր շրջանի հայ արական բնակչության շուրջ 10 %-ը: Որպես պանդխտության վայր գրեթե բացառապես նշվում էր Հալեպը, առանձին դեպքերում՝ Կարինը և Դիարբեքիրը (“Տիգրանակերտ”)[43]:

Վերոնշյալ տվյալների հիման կարելի է ենթադրել, որ Մեծ եղեռնի նախօրյակին պանդուխտ էր Բիթլիսի նահանգի Բիթլիսի և Մուշի գավառների ընդհանուր հայ բնակչության շուրջ 7–8 %-ը կամ հայ արական բնակչության շուրջ 14–15 %-ը: Հաշվի առնելով, որ աղբյուրները չեն հաղորդում Սղերդի գավառի հայ բնակչության շրջանում պանդխտության երևույթի տարածված լինելու մասին, և մարդահամարի հարցաթերթերում նշված գավառից պանդուխտների թվաքանակի վերաբերյալ տվյալները բացակայում են, ապա նշված գավառի հայ բնակչության թվի ավելացմամբ պանդխտության տոկոսային հարաբերակցությունն ամբողջ Բիթլիսի նահանգի հայ բնակչության համեմատ պետք է մի փոքր նվազ լինի՝ 12–13 %[44]:

Գ. Ներգաղթի (հայրենադարձության) միտումները 1908 թ. երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո

1908 թ. հուլիսին Օսմանյան կայսրությունում իշխանության եկած երիտթուրքերը վերականգնում են դեռևս 1876 թ. ընդունված սահմանադրության գործողությունը, ինչպես նաև քայլեր են ձեռնարկում Աբդուլ Համիդի վարչակարգի “զուլումի” քաղաքականության որոշ տարրեր վերացնելու, հասարակական-քաղաքական կյանքն ազատականացնելու ուղղությամբ: Արևմտահայության օգտին անցկացվում են որոշ բարելավումներ. վերացվում է Արևմտյան Հայաստանում հաստատված արտակարգ ռեժիմը, որը սահմանափակում էր հայերի՝ գավառից գավառ, գյուղից քաղաք տեղափոխվելու, արտերկիր մեկնելու իրավունքը, թույլատրվում է կոտորածների ու հալածանքների հետևանքով երկրից փախած հայերին վերադառնալ, բանտերից և աքսորավայրերից արձակվում են բազմաթիվ հայ կալանավորներ, դադարեցվում է հայդուկների հետապնդումը, ինչի շնորհիվ շատերը դուրս են գալիս թաքստոցներից ու վերադառնում իրենց տները, մեծացվում են հայերի ներկայությունն և կշիռը տեղական կառավարման մարմիններում և այլն[45]:

Ծնունդով մշեցի, դեպքերին ականատես Միսակ Բդեյանը, անշուշտ, որոշակի չափազանցությամբ, հետևյալ կերպ է նկարագրում 1908 թ. սահմանադրության հռչակումից հետո առաջ եկած նոր իրողությունները. “Մշոյ գաւառի ամբողջ հայութիւնը լայն շունչ մը առաւ. այլեւս չկային նախկին հարստահարութիւնները, տուրքերու ապօրինի գանձումները, ժանտարմներու վատ արարքները, միւլթազմճիներու կողմէ գիւղերու թալանումը, խաֆիրութեան[46] տուրքը ... Հայութիւնը, որ իր հոգեվարքի վերջին օրերը կ’ապրեր, նորէն սկսաւ վերակենդանանալ, իր աշխատունակութեամբ, տոկունութեամբ և ջանասիրութեամբ, դեռ մէկ երկու տարի չանցած, ամէն բանի տէր դարձաւ”[47]:

Աբդուլ Համիդի իշխանության տարիներին քրդերի միջոցով հայերին զսպելու քաղաքականության հետևանքով, քաղաքականություն, որով քուրդ ցեղապետերին փաստացի արտոնվում էր անպատիժ գործել հայերի նկատմամբ ցանկացած ապօրինություն, քրդերին հաջողվել էր տիրանալ հայերին պատկանող բազմաթիվ վարելահողերի, քրդացնել բազմաթիվ հայկական բնակավայրեր, դրամի շորթման ռեժիմ հաստատել Բիթլիսի նահանգի առանձին շրջանների հայկական գյուղերի նկատմամբ: Երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո քուրդ ցեղապետերը՝ որպես Աբդուլ Համիդի “հետադիմական” ռեժիմի հենարան ուժ, որոշ չափով կորցրին իրենց նախկին արտոնյալ կարգավիճակը: Զգալիորեն թեթևացավ նահանգի հայերի նկատմամբ նրանց լուծը:

Վերոնշյալ գործընթացների հետևանքով սկսեցին Արևմտյան Հայաստան վերադառնալ նախկինում Բալկանյան երկրներում և Կովկասում հանգրվանած տարագիրներից շատերը: Համաձայն Բիթլիսում Ռուսաստանի հյուպատոս Վ. Շիրկովի 1909 թ. սեպտեմբերի զեկուցագրի՝ 1909 թ. սկզբներին արդեն Տարոն էր վերադարձել մոտ 5.000 մարդ: Հյուպատոսը նաև նշում էր, որ Ռուսաստանից Թուրքիա վերադարձող հայերի քանակն աստիճանաբար մեծանում է[48]: Ըստ մամուլում հրապարակված տվյալների՝ 1909 թ. սեպտեմբերի դրությամբ Արևմտյան Հայաստան էր հայրենադարձվել մոտ 20.000–25.000 վանեցի ու մշեցի հայ[49]:

Սկսեցին աստիճանաբար Բիթլիսի նահանգ վերադառնալ նաև քրդերի ճնշումների հետևանքով ներքին տեղահանված, այսինքն՝ հարևան նահանգներում ապաստան գտած որոշ հայեր: Մասնավորապես, այդ երևույթի մասին իր նոթերում արձանագրում է 1910 թ. սեպտեմբերին Խութ–Բռնաշենի գյուղերով ճանապարհորդած Արշակ Սաֆրաստյանը, ով այդ ժամանակ զբաղեցնում էր Դիարբեքիրում Մեծ Բրիտանիայի փոխհյուպատոսի պաշտոնը[50]: Այսպես, նա նշում է, որ Խութ–Բռնաշենի շրջանի Գեղոնք (Գելոնք) բնակավայրում 1907 թ. գրեթե հայ չէր մնացել, սակայն 1910-ին իր այցելության ժամանակ գյուղը համեմատաբար շեն էր և բարգավաճ: Գյուղի հայ մեծավորի խոսքերով՝ շուտով գյուղ պետք է վերադառնային նախկինում Խնուս փախած չորս ընտանիք[51]:

Իր բնակչությունը սկսել էր վերականգնել և նույն շրջանի Լորտնձոր (Լոդըձոր) բնակավայրը: Եթե 1907 թ. Ա. Սաֆրաստյանի այցելության ժամանակ այնտեղ կար ընդամենը 7 տուն հայ, ապա 1910-ին գյուղի հայ տների թիվը հասել էր 23-ի: “Այժմ սահմանադրութենէն յետոյ վերադարձած էին փախստականներ եւ դեռ պիտի գային ուրիշներ”[52],– հաղորդում է հեղինակը:

Դրա հետ մեկտեղ 1912 թ. հոկտեմբերին Տարոնի թեմի հոգևոր առաջնորդ Ներսես եպիսկոպոս Խարախանյանը տեղի հայության վիճակին նվիրված իր զեկուցագրերից մեկում արձանագրում էր. “Օսմանեան սահմանադրութեան հռչակումը որքան որ մեծ խանդավառութեամբ ընդունուեցաւ բոլոր հայերու կողմանէ՝ սակայն անոր արդիւնքը չեղաւ այն, ինչ որ կ’ակնկալէր ճնշուած ժողովուրդը. իրաւ է, մէկ երկու տարի մասնակի խաղաղութիւն մը և ապահովութիւն տիրեց ու երթևեկութիւնները դիւրացան, բայց հիմնական բարենորոգում մը և բարեկարգութիւն մը երբէք չգործադրուեցաւ և մեր թեմի մութ անկիւնները, ինչպէս են Սասուն, Խոյթ, Բռնաշէն, Մօտկան և այլն, նոյն իսկ ենթարկուած մնացին հնէն ի վեր տիրող բռնութեանց ներքև և որ աստիճան մը աւելի ծանրացաւ. որովհետև ի լուր սահմանադրութեան ճնշուածները շարժում մ’ըրին անոնց լուծը թօթափելու, սպանութիւններ, առևանգութիւններ և աւարառութիւններ ու գողութիւններ շարունակուեցան և չարագործները մնացին անպատիժ”[53]:

Բիթլիսի նահանգ վերադարձող հայերը բախվեցին մի շարք խնդիրների, որոնցից ամենակարևորն ու սուրը հողայինն էր՝ աբդուլհամիդյան բռնաճնշումների տարիներին քուրդ և թուրք խոշոր հողատերերի կողմից տարբեր ճանապարհներով հայերից խլված հողակտորները հետ ստանալու հարցը: “Հայերը բռնութեան շրջանին ոչ միայն կողոպտած էին, ոչ միայն հազարաւոր պատուական կեանքեր զոհուած էին, այլ Համիտի հայաջինջ քաղաքականութենէն քաջալերուած թուրք ու քիւրտ պէյեր ու աղաներ հայերու կալուածներ յափշտակած էին. գիւղ չկայ, որ այդ զրկանքին ենթարկուած չըլլար: ... Այս մասին մանաւանդ անտանելի է այն հայերու վիճակը, որոնք ժամանակին սուրէ և հուրէ փախչելով գաղթած էին աստ ու անդ. մեծ մասը ռուսական հողի վրայ ապաստանած ու սահմանադրութեան լուրը առնելով վերադարձած էին հայրենիք. ասոնք մինչև այսօր էլ չկրցան ձեռք ձգել իրենց կալուածները ու կը մնան երեսի վրայ դռնէ դուռ թափառական, ոչ վարելահող ունեն և ոչ տուն–բնակարան, ոչ ոք կը գթայ անոնց արտասուքներուն”,[54] – գրում էր Ն. Խարախանյանը:

Թեպետ Օսմանյան կայսրության հայերի առջև ծառացած բազմաթիվ խնդիրները մնում էին չլուծված՝ ամեն դեպքում կենտրոնական իշխանությունների կողմից սիստեմատիկ հալածանքների թուլացման փաստը դրական ազդեցություն ունեցավ այդ թվում՝ նաև ներգաղթի (հայրենադարձության) միջոցով Բիթլիսի նահանգի հայ բնակչության թվաքանակի աճի վրա:

1914 թ. փետրվարի 8-ին ստորագրվեց ռուս-թուրքական համաձայնագիրը, որով նախատեսվում էր բարենորոգումներ իրականացնել Օսմանյան կայսրության արևելյան հայաբնակ նահանգներում: Այդ համաձայնագրի դրույթների կյանքի կոչելը, անշուշտ, բարելավելու էր հայության կացությունը և դրանով նպաստելու էր դեպի Բիթլիսի նահանգ հայերի հայրենադարձության միտումների ամրապնդմանը: Սակայն հայտարարված բարեփոխումներն այդպես էլ մնացին թղթի վրա. երիտթուրքական կառավարությունն Առաջին աշխարհամարտի բռնկումից անմիջապես հետո չեղյալ հայտարարեց բարեփոխումների համաձայնագիրը՝ մեկնարկ տալով Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության բնաջնջման միջոցով Հայկական հարցի վերջնական լուծման իր ծրագրին:

ИЗ ИСТОРИИ МИГРАЦИОННЫХ ПРОЦЕССОВ АРМЯНСКОГО НАСЕЛЕНИЯ БИТЛИССКОГО ВИЛАЙЕТА

(1880-е годы – 1914 г.)

РОБЕРТ ТАТОЯН

Резюме

Миграционные процессы армянского населения Битлисского вилайета Западной Армении за период с 80-х гг. XIX века до начала Первой мировой войны в 1914 г. характеризуются массовым внутренним и внешним оттоком армян. Главными причинами эмиграции битлисских армян были систематические преследования со стороны османских властей и местных курдских племен – погромы, убийства, общая незащищенность, двойное налоговое бремя, включающее в себя как законное налогообложение, так и незаконные поборы, случаи захвата земельных наделов и собственности.

Распространение получил также процесс отъезда армянского мужского населения Битлисского вилайета на заработки (пандхтутюн). Главными направлениями рабочей миграции битлисских армян являлись столица и прибрежные города Османской империи, Алеппо, Киликия, сопредельные страны – Российская империя (Восточная Армения и Кавказ), Греция, Румыния. Все большие темпы набирал процесс рабочей миграции в направлении США. Миграция рабочей силы была обусловлена главным образом экономическими причинами: общей экономической отсталостью региона и низкой производительностью земледелия и скотоводства– главных отраслей занятости армянского населения Битлисской провинции.

Вместе с этим, после Младотурецкой революции 1908 г. в атмосфере восстановления конституционного порядка, ослабления антиармянских репрессий эпохи правления султана Абдул-Гамида и оживления западноармянской общественно-политической жизни, параллельно с процессами эмиграции, наблюдалась и определенная тенденция к возвращению в родные места битлисских, ванских и эрзерумских армян, в особенности тех, кто ранее эмигрировал в Восточную Армению и на Кавказ.

FROM THE HISTORY OF THE MIGRATION PROCESSES OF THE ARMENIAN POPULATION OF BITLIS VILAYET

(1880s – 1914)

ROBERT TATOYAN

Summary

The migration processes of the Armenian population of Bitlis vilayet of Western Armenia in the period from the 1880s until the eve of the First World War in 1914 are characterized by mass internal and external outflow of Armenians. The main causes of emigration of the Armenians were systematic persecutions by the Ottoman authorities and local Kurdish tribes– pogroms, killings, general insecurity, legal and illegal taxation, as well as cases of land-grabbing and deprivation of property.

The process of labor migration (pandkhtutyun) of the Armenian male population from Bitlis vilayet also became widespread. The main directions of the labor migration of the Bitlis Armenians were the capital and coastal cities of the Ottoman Empire, Aleppo, Cilicia, and the neighboring countries: the Russian Empire (Eastern Armenia and the North Caucasus), Greece, and Romania. The process of labor migration to the United States was gaining momentum. The labor migration was mainly due to economic reasons: the region’s overall economic backwardness and low productivity of agriculture and cattle breeding which were the main areas of employment of the Armenian population of the Bitlis province.

At the same time, after the 1908 Young Turk Revolution, in the climate conducive to the restoration of constitutional order, the easing of the anti-Armenian repression during the rule of Abdul Hamid, and the revival of the Western Armenian public and political life, parallel with the processes of emigration a definite trend emerged towards the return of the Bitlis, Van and Erzurum Armenians, especially those who previously emigrated to Eastern Armenia and the Russian Caucasus, to their home areas.

Заметки

[←1]

Սալաֆ՝ հողի գրավադրում: Դրա մասին մանրամասն տե՛ս Գ. Տեր-Կարապետեան. Հողային հարցը հայաբնակ նահանգներու մէջ, Կ. Պօլիս, 1911, էջ 28–29:

[←2]

Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ, խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, էջ 29:

[←3]

Թեև պետք է ընդունել, որ սկզբնաղբյուրներում ոչ միշտ է առկա գաղթի և պանդխտության երևույթների տարանջատումը:

[←4]

Տե՛ս H.F.B. Lynch. Armenia: Travels and Studies, Volume II: The Turkish Provinces, London, 1901, p. 426.

[←5]

Այսպես, բրիտանական դիվանագիտական զեկուցագրերից մեկում նշվում է, որ 1894 թ. Սասունի ապստամբության ժամանակ Տալվորիկի փախստական հայերն ապաստան էին գտել Փսանքի հայկական գյուղերում, անգամ Դիարբեքիրի նահանգում և արդեն 1895 թ. գարնանը սկսել էին վերադառնալ իրենց հայրենի բնակավայրեր (տե՛ս Turkey №1 (1895), Correspondence relating to the Asiatic Provinces of Turkey Events at Sassoon, and Commission of Inquiry at Moush – presented to both Houses of Parliament by Command of Her Majesty; September 1895, London, 1895, p. 132): Բրիտանացի դիվանագետ, Սասունի դեպքերը քննող հանձնաժողովում Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչ Համոնդ Սմիթ Շիփլին հաղորդում է, որ 1895 թ. ամռան դրությամբ ջարդի ընթացքում ավերված Սասունի Տալվորիկի, Վերին Գավառի, Գավառի և Շատախի քսանչորս հայաբնակ գյուղեր էին վերադարձել 6.000–7.000 սասունցի հայեր (նշված շրջանների բնակչության թիվը նախքան Սասունի ինքնապաշտպանական մարտերը, ըստ նույն հեղինակի, մոտ 10.000 շունչ էր) (նույն տեղում, էջ 204):

[←6]

Բիթլիսի նահանգից հայերի՝ քրդական ճնշումներից փրկվելու նպատակով ռուսական սահմանին մոտ տեղափոխվելու փաստն արձանագրում է Հ. Լինչը (տե՛ս H.F.B. Lynch. Նշվ. աշխ., էջ 426):

[←7]

Տե՛ս “Վիճակագիր Մշոյ Առաջնորդական բոլոր թեմին – վարժարանաց, եկեղեցեաց, վանօրէից, վկայարանաց, շէն եւ աւեր (ի դաշտ Մշոյ եւ շրջակայս) – Մատրանց, Նուիրական տեղեաց, բնակչութեան Աւանայ եւ Շինից եւ Եկեղեցական պաշտօնեից Հավաքեալ ըստ հրահանգի Ազգ. Պատրիարքարանի 1902 Յունվ. 5 եւ Յունիս 21 թիւ Շրջաբերական Գրութեանցն Գեր. Պատր. Փոխանորդ Տ. Խոսրով ծ. վրդ. Պէհրիկեան”.– Հ. Յ. Դաշնակցության Բոստոնի արխիվ, Անձնական գրութիւններ, Տէր–Կարապետեան Գեղամի (Տատրակ) ֆ., պահ. 16, դ. 1, էջ 153:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 180:

[←9]

Տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 412, ց. 1, գ. 1856, թ. 4, 5, 7, 8–12 (“Վիճակագրութիւն Սղերդի եւ իր թեմերուն, 12 մարտ, 1902”): Բնակավայրերի անունների գրությունը տալիս ենք ըստ սկզբնաղբյուրի: Համեմատության համար՝ Սղերդի, Բարվարի, Շիրվանի, Էրուհի հայաբնակ բնակավայրերի ցուցակը տե՛ս Գ. Մ. Բադալյան. Արևմտյան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը Մեծ եղեռնի նախօրեին: Մաս յոթերորդ: Բիթլիսի նահանգի հարավ-արևելյան գավառները.– “Վէմ համահայկական հանդես” (Երևան), Ը (ԺԴ) տարի, 2016, թիվ 4, հոկտեմբեր-դեկտեմբեր,էջ XIX–XXIX:

[←10]

Տե՛ս “Արարատ” (Էջմիածին), ԻԹ տարի, 1896, փետրվար, էջ 246:

[←11]

Տե՛ս Մշո թեմի առաջնորդական փոխանորդ Վարդան վարդապետ Հակոբյանի՝ 1895 թ. դեկտեմբերի 26-ով թվագրված տեղեկագիրը.– Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում: Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու: Կազմ., խմբ. և առաջաբ.՝ Մ. Գ. Ներսիսյան, Ռ. Գ. Սահակյան, Երևան, 1991, էջ 131–135:

[←12]

Տե՛ս նաև Գ. Մ. Բադալյան. նշվ. հոդվ., էջ VII–XIX:

[←13]

1855 թ.՝ Մուշում (տե՛ս Կ. Սասունի. Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի, Պէյրութ, 1956, էջ 304), 1864 թ.՝ Բիթլիսում (տե՛ս R. Mirak. Torn Between Two Lands, Armenians in America, 1890 to World War I, Cambridge, Massachusetts, 1983, p. 42):

[←14]

Նշված ժամանակաշրջանում Բիթլիս քաղաքում գործում էին ավետարանական համայնքին պատկանող երկու գիշերօթիկ վարժարան՝ նախատեսված առանձին աղջիկների ու տղաների համար, ինչպես նաև՝ ամերիկյան որբանոց [կրթարանների ցանկը տե՛ս Յուշարձան հայ ավետարանականաց և ավետարանական եկեղեցիոյ (Քննական ծանօթութիւններով), գրեց՝ վեր. Կ. Պ. Ատանալեան, Ֆրեզնո, Կալիֆորնիա, 1952, էջ 472–474]:

[←15]

R. Mirak. Նշվ. աշխ., էջ 42:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 43:

[←17]

Նույն տեղում, էջ 46:

[←18]

Տե՛ս Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 28:

[←19]

Տե՛ս А. Амбарян. Численность и национальный состав §временно-проживающих¦ в Закавказье и Восточной Армении в
1914 г.– §Вестник общественных наук¦ АН АрмССР, 1979, № 8, с. 38. Տե՛ս նաև Մ. Մալխասյան. Կարսի մարզի բնակչությունը, Երևան, 2015, էջ 32:

[←20]

В. Т. Маевскiй. Военно-Статистическое описанiе Ванскаго и Битлисскаго вилаетовъ. Статистическiй очеркъ. Тифлисъ, 1904, с. 194.

[←21]

Մշոյ աշխարհ.– “Լումայ” (Տփխիս), 1899, № 1, էջ 122:

[←22]

Նույն տեղում:

[←23]

Նույն տեղում, էջ 123:

[←24]

Տե՛ս Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 28:

[←25]

“Մշակ” (Թիֆլիս), 16. I. 1875:

[←26]

Դեպի Հալեպ սասունցիների պանդխտության մասին մանրամասն տե՛ս Վ. Քէշիշեան. Սասուն-Հալէպ պատմական առնչութիւններ. սասունցիներ Հալէպի մէջ.– “Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս” (Պէյրութ), հ. ԻԴ, 2004, էջ 93–138: Տե՛ս նաև՝ L. Vahram Shemassian. The Sasun Pandukhts in Nineteenth–Century Aleppo.– Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush, R. Hovannisian (ed.), Costa Mesa, Calif., 2001, pp. 175–189.

[←27]

Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 27–28:

[←28]

Տե՛ս Վ. Քէշիշեան. նշվ. հոդվ., էջ 128:

[←29]

Նույն տեղում:

[←30]

Ս. Պողոսյան. Պատմագիտական ուսումնասիրություններ: Հայոց ցեղասպանության պատմություն, հ. 1, Երևան, 2008, էջ 315–316:

[←31]

Հր. Աճառյան. Հայ գաղթականության պատմություն, Երևան, 2002, էջ 631:

[←32]

Նույն տեղում: Տե՛ս նաև Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 27:

[←33]

Տե՛ս Հայ գաղթաշխարհի պատմություն (միջնադարից մինչև 1920 թ.), հ. 2, Երևան, 2003, էջ 117:

[←34]

Նույն տեղում, էջ 116:

[←35]

Տե՛ս “Արեւելեան մամուլ” (Զմյուռնիա), 15. XI. 1899 (“Ընկեցիկ անայր կիներ”): Արձագանքելով խնդրին՝ 1900 թ. սկզբին “Մշեցի պանդուխտներու լքեալ կիները” հոդվածով է հանդես գալիս նաև ծնունդով մշեցի, անվանի մտավորական Գեղամ Տեր-Կարապետյանը [տե՛ս “Ծաղիկ” (Կ. Պոլիս), 14. I. 1900, 15. I. 1900]:

[←36]

“Մարդահամար” եզրույթն օգտագործում ենք որոշակի վերապահությամբ՝ հետևելով սկզբնաղբյուրին: Օսմանյան կայսրությունում ինչպես օսմանյան կառավարության, այնպես էլ Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի կողմից անցկացվող բնակչության հաշվառման միջոցառումները չեն համապատասխանում ժամանակակից մարդահամարներին ներկայացվող պահանջներին (միասնական ծրագիր, ընթացակարգ, միաժամանակություն, ընդգրկունություն և այլն):

[←37]

Տե՛ս Մ. Միրախորեան. Նկարագրական ուղեւորութիւն ի հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, Մասն Ա, Կ. Պօլիս, 1884, էջ 45–46, տե՛ս նաև Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության (ՀԲԸՄ) Նուբարյան գրադարանի արխիվ (Փարիզ), APC/BNu, DOR 3/3, f. 58: 1913 թ. հայկական մամուլում շրջանառվող մեկ այլ տվյալով Խասգյուղից պանդուխտների թիվը շուրջ 600 էր՝ 400 տուն հայ բնակչության պայմաններում (տե՛ս “Մշակի” խմբագիր Հ. Առաքելյանի “Թիւրքահայ ժողովրդի վիճակագրութիւնը” ակնարկը, “Արօր. միամսեայ հանդէս. Ընդհանուր գրական, գիտական-ժողովրդական եւ խաղաղասիրական”, IV տարի, 1913 թ. դեկտեմբեր, էջ 77):

[←38]

Տե՛ս Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 27:

[←39]

Տե՛ս ՀԲԸՄ Նուբարյան գրադարանի արխիվ, APC/BNu, DOR 3/3, ff. 45–48: Համեմատության համար նշենք, որ 1880 թ. Հայոց պատրիարքարանի հանձնարարությամբ կատարված մարդահամարի տվյալներով Հալեպում կար 303 սասունցի պանդուխտ (տե՛ս Վ. Քէշիշեան, նշվ. հոդվ., էջ 114): Ծնունդով սասունցի Մկրտիչ քահանա Մուրադյանը 1910 թ. գրած “Սասունցիները Հալեպի մեջ” հոդվածում մոտ 4.000 սասունցի պանդուխտ է հաշվում Հալեպում և շրջակայքում (նույն տեղում, էջ 127):

[←40]

ՀԲԸՄ Նուբարյան գրադարանի արխիվ, APC/BNu, DOR 3/3, ff. 48–52.

[←41]

Նույն տեղում, էջ 61:

[←42]

Նույն տեղում, էջ 55–59:

[←43]

Նույն տեղում, էջ 61:

[←44]

1913–1914 թթ. Հայոց պատրիարքարանի մարդահամարների տվյալների հիման վրա ֆրանսահայ ուսումնասիրող Ռայմոն Գևորգյանի կատարած հաշվարկով Բիթլիսի նահանգի Բիթլիսի և Մուշի գավառներից Մեծ եղեռնի նախօրյակին պանդուխտ էր 15.307 հայ, իսկ առկա հայ բնակչության թիվը 196.840 շունչ էր (տե՛ս R. H. Kevorkian, P. B. Paboudjian. Les Armeniens dans l’Empire Ottoman a la veille du genocide, Paris, 1992, pp. 59–60): Համապատասխանաբար, պանդուխտ էին նշված տարածքի ընդհանուր հայ բնակչության մոտ 7 %-ը և արական սեռին պատկանող հայ բնակչության մոտ 14 %-ը:

[←45]

Տե՛ս Ա. Ս. Համբարյան. Երիտթուրքերի ազգային ու հողային քաղաքականությունը և ազատագրական շարժումներն Արևմտյան Հայաստանում, Երևան, 1979, էջ 20–21: Տե՛ս նաև Վ. Բայբուրդյան. Օսմանյան կայսրության պատմություն, Երևան, 2011, էջ 608:

[←46]

“Խաֆիրը” կամ “խաֆիրությունն” առաջացել է արաբերեն խաֆիր կամ ղաֆիր բառից, որ նշանակում է պահապան: Դրա էությունն այն էր, որ մի դեպքում գյուղացիներն էին դիմում աղաներին կամ քուրդ ցեղապետերին՝ խնդրելով պաշտպանություն կողմնակի հարձակումներից, պարտավորվելով, որ կվճարեն դրա համար, մի այլ դեպքում աղաներն իրենք էին իրենց հայտարարում գյուղացիներին կողմնակի հարձակումներից պաշտպանողներ և այդ պաշտպանության համար ստիպում էին նրանց վճարել զանազան տուրքեր [տե՛ս Ա. Ս. Համբարյան. Սոցիալական տերմիններն Արևմտյան Հայաստանում (XIX դար – XX դարի սկիզբ).– ՊԲՀ, 1992, - 2–3, էջ 137–138]:

[←47]

Ս. Բդէեան, Մ. Բդէեան. նշվ. աշխ., էջ 269:

[←48]

Տե՛ս Ա. Ս. Համբարյան. նշվ. աշխ., էջ 20–21:

[←49]

Տե՛ս “Վաթանը ձեզ կանչում է”.– “Հորիզոն” (Թիֆլիս), 4. IX. 1909:

[←50]

Տե՛ս Ա. Սաֆրաստեան. Խոյթ–Բռնաշէն գաւառները. ուղեւորական տեղեկագրութիւններ.– “Հանդէս ամսօրեայ” (Վիեննա), 1933, ԽԷ տարի, սեպտեմբեր–հոկտեմբեր, էջ 612 (“Սահմանադրութենէն ի վեր զգալապէս թեթեւցած էր Շէկօցի եւ Խութեցի աշիրէթների լուծը՝ այս (նկատի ունի Խութ–Բռնաշենի Թաղվըձոր հայաբնակ բնակավայրը – Ռ. Թ.) եւ շրջակայ հայ գիւղերի վրայէն, եւ ցիրուցան գաւառացիները տակաւ կը վերադառնային իրենց հողերի վրայ”): Դրա հետ պետք է արձանագրել, որ քրդերի կողմից հայկական գյուղերի ասպատակումները և հարստահարությունը չէին վերացել. Ա. Սաֆրաստյանն իր նոթերում նշում է նման մի քանի օրինակներ:

[←51]

Նույն տեղում, էջ 613:

[←52]

Նույն տեղում, էջ 615: Հայերի ներգաղթի մասին հեղինակն արձանագրում է նաև Խութ-Բռնաշենի Թաղավանք և Շամեանք բնակավայրերի մասին խոսելիս (տե՛ս Ա. Սաֆրաստեան. Խոյթ–Բռնաշէն գաւառները. ուղեւորական տեղեկագրութիւններ.– “Հանդէս ամսօրեայ”, 1934, ԽԸ տարի, մայիս-հուլիս, էջ 308):

[←53]

“Հողային խնդիրը Տարօնում (Քաղուածք մի զեկուցագրից)”.– “Արարատ” (Էջմիածին), 1913, Տարի ԽԷ, հունվար, համար Ա, էջ 90: Տե՛ս նաև Հ. Մ. Պողոսյան. Սասունի պատմություն, Երևան, 1985, էջ 288:

[←54]

“Հողային խնդիրը Տարօնում (Քաղուածք մի զեկուցագրից)”, էջ 90–91: Երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո արևմտահայության կողմից առաջ քաշած հողային խնդրի մասին մանրամասն տե՛ս Գ. Տեր–Կարապետեան. նշվ. աշխ. (Բիթլիսի նահանգում հողի գրավման օրինակները՝ էջ 8–28): Տե՛ս նաև Հ. Մ. Պողոսյան. նշվ. աշխ., էջ 283–290, Ա. Ս. Համբարյան. նշվ. աշխ., էջ 48–105: