14. Anush Apresyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՀԱՆԳԻ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑՈՒ “ՄԱՏԵԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԵԱՆ” ԵՐԿՈՒՄ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ
ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ԱՆՈՒՇ ԱՊՐԵՍՅԱՆ

Պոեզիան միշտ չէ, որ հանգավոր է եղել: Ինչպես անտիկ գրականության մեջ, այնպես էլ հնագույն էպոսներում հանգի չենք հանդիպում: Այն ավելի ուշ շրջանի երևույթ է՝ առաջացած միջին դարերում[1]: Այդ շրջանում ավելի կարևոր տեղ է գրավել ներքին ռիթմն ու խոսքի գեղեցիկ մատուցումը: Հայ հին բանահյուսության մեջ հանդիպում ենք դրա վառ օրինակի՝

Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,

Երկնէր եւ ծովն ծիրանի.

Երկն ի ծովուն ունէր եւ զկարմրիկն եղեգնիկ...[2]

Հանգը ոտանավորի մեջ տողերի համահնչյուն վերջավորությունն է, որը կրկնվում է երկու կամ ավելի անգամ[3]: Միջնադարում արդեն հանգը ոչ միայն երանգավորում էր խոսքը՝ դառնալով որևէ տրամադրության, հույզի, ապրումի արտահայտիչ, այլև այն բովանդակային դեր էր կատարում: Դրանով հեղինակն ընթերցողի ուշադրությունն էր կենտրոնացնում հատուկ հատվածների, մտքերի և բառերի վրա:

Գրիգոր Նարեկացին հանճարեղ բանաստեղծ էր, և նրա “Մատեանում” հանդիպում ենք ամենաբազմազան հանգերի կիրառության, որոնց միջոցով հեղինակը բարձրացրել է խոսքի հուզականությունը, ինչպես նաև ընթերցողին ասելիք ու գաղափար է ուղղել և հասել է դրա ընկալմանը: Ինչպես նկատել է Ա. Ղազինյանը, “... թեև Նարեկացու ստեղծագործությունն ընդհանրապես ունի խառն ու ազատ տողերի համակարգ, իսկ հանգի զարգացումն ավելի շուտ կապված է կանոնավոր տողակարգ ունեցող ոտանավորի հետ, այնուհանդերձ, հեղինակի հանգավորման արվեստն առանձնանում է բարձր վարպետությամբ”[4]:

“Մատեանի” ամենառիթմիկ, երաժշտական հատվածը ԻԶ գլուխն է, որի 21–84-րդ տողերը, որոնք հեղինակը տուն է անվանել, ավարտվում են նույն՝ ի հանգով: Նարեկացին այս հանգին կամ, ինչպես “Մատեանի” ձեռագրերից մեկի գրիչն է նշում, “… յաղագս լալական եղանակին”[5] է դիմել՝ խոսքն ավելի ողբագին դարձնելու համար: Ի հանգին դիմելու նպատակի մասին Նարեկացին նշել է “Մատեանում”.

Ի նոյն գիր բերեալ զաւարտմունս տանցն,

Որովք առաւել սաստիկ մորմոքեալ ճմլեցուցանեն[6]:

Միջնադարյան լուծմունքներից մեկի հեղինակը նույնպես գրել է, որ Նարեկացին “…զամէն տան յետք ի մի գիր աւարտեալ՝ կրկին շուք տայ բանին կարգաց”[7], քանի որ այդ էր ամենահարմար եղանակը՝ թախիծը նկարագրելու և հոգու տխուր հույզերն առավել սրտառուչ հնչեցնելու.

Կրկին ողորմելի այսու երեւեցեալ,

Որք ի մի գիծ սահմանեալ (345, տ. 17–18):

Նարեկացու համար նույնպես հանգը միայն միջոց չէր՝ խոսքը երանգավորելու համար, այլև հաճախ ձև էր՝ բովանդակային էական հատվածները տեսանելի դարձնելու: Եվ այստեղ “... չափածո խոսքի ձևական հատկանիշը ներկայացնող հանգի առանձնահատկությունը նա փորձել է բացատրել բանաստեղծության բովանդակության հետ ունեցած կապի մեջ”[8]:

“Մատեանի” աշխարհաբարի նույնիսկ այն թարգմանիչները, որոնք արձակ են թարգմանել (Մ. Գոչունյան, Թ. Գուշակյան, Գ. եպիսկոպոս Տրապիզոնի)՝ հաճախ չպահպանելով առանձին հատվածների հանգավորումը, ստորև բերված հատվածը ներկայացրել են՝ հավատարիմ մնալով բնագրային ձևին.

Բազմահատուած էութիւն բնութեանս, ներհակք միմիեանց ի պատերազմի,

Երկչոտութեամբ կարծեաց վարանեալ, ամենայնիւ կայ ի վտանգի (ԻԶ, 346, տ. 72–73):

Բնութեանս տարբեր մասերը մղուած են իրարու դէմ պատերազմի.

Երկչոտ կասկածներով շուարած, ենթարկուած է գոյութիւնս՝

վտանգի[9]:

Բարդ էութեանըս տարրերուն միջեւ սաստիկ դէպք կայ ռազմի.

Ամէնքն երկչոտ ու վարանոտ, ամեն բան հոն մէջ է վտանգի[10]:

Բնական կազմուածքիս բազում հատուածներն՝ իրարու ներհակ ելել են մարտի.

Ու կասկածոտ վախով վարանած ահա մատնըւեր են սրտադողի[11]:

Մ. Խերանյանը, որն իր թարգմանությունում հավատարիմ է մնացել “Մատեանի” հանգին բնորոշ գրեթե բոլոր առանձնահատկություններին, նշված հատվածում նույնպես պահպանել է ի հանգը.

Էությանս բազում մասերը՝ ներհակ իրար դեմ ելել են պատերազմի.

Կասկածանքների վախով վարանած՝ մատնվել եմ ես անհուն տագնապի[12]:

Սակայն այլ է Վ. Գևորգյանի թարգմանությունը. նա, ով “Մատեանն” ամբողջությամբ չափածո է թարգմանել, հրաժարվել է հիշյալ հատվածի հանգավոր ձևից.

Իմ իսկ էության մասերն համորեն, մեկնելու ներհակ,

Պատերազմում են անվերջ իրար դեմ.

Երկչոտությամբ ու տագնապով վարան՝

Վտանգի մեջ է այնտեղ ամեն ինչ[13]:

Մ. Աբեղյանը ԻԶ գլխի նշված հատվածի օրինաչափությունը համարել է “…հայերենի չափին բնորոշ հնգավանկ անդամներով գրված լինելը”[14]: Սակայն հնգավանկ անդամներով չափը որոշ տեղերում խախտվել է. ԻԶ գլխի Ի հանգով վերջացող հատվածի բոլոր տողերում վանկերի քանակը տատանվում է՝ 14-ից 20 վանկանի տողերի միջև: Կարելի է եզրակացնել, որ Նարեկացու նպատակը ոչ թե հավասար թվով վանկերից բաղկացած տողեր ստեղծելն էր, այլ՝ տողերի միահանգությունն ապահովելը: Ամենաուշագրավն այն է, որ նշված հատվածի բոլոր տողերն ավարտվում են յամբ-անապեստյան հնգավանկ բարդ ոտքով.

Պարտուցն ժխտեալ տաղանդացն՝ ճեպով մեծաւ ի տուժի,

Ես ապիկարս՝ մատնեալ անարժան գործովքս յիրաւի,

Վատնիչ արքունի գանձուց՝ կրկնադատ եւ անթափելի (345, տ. 21–23):

Հանգի պահպանումը գտնում ենք միայն Մ. Խերանյանի թարգմանությունում.

Դրամական պարտքն ուրանալով, ես վատս, հիրավի,

Գործովս անարժան մատնվել եմ վաղ տույժ ու տուգանքի.

Կրկնահանցագործ վատնիչս կորած՝ գանձին արքունի (Մ. Խերանյան, 109):

Իսպառ ուրացած պարտքը տաղանդի՝

Ես ապիկարս, գործերով անարգ,

Որպես արքունի գանձերի վատնիչ(Վ. Գևորգյան, 152):

Նարեկացին ոչ միայն հատվածներ է ստեղծել նույն հանգով, այլև հաճախ տվյալ գլխում փոխել է խոսքի եղանակը և ոճը, ինչպես Բան ԻԶ-ում՝ “… նոյն ինքն, որ զայս բան տպաւորեաց, ընդ երջանկացն պսակեսցի” (346, տ. 78): Այն մաղթողական բնույթ է ստացել, որտեղ հեղինակը դիմել է արտահայտության մեկ այլ հնարանքի, Գ. Ավետիքյանի խոսքերով ասած՝ “… ի բերան աղօթողացն դնէ աղարել վասն իւր”[15]: Նշված գլխի տողերը ոչ միայն ոճով են տարբերվում մնացածներից, այլև դրանք ամենականոնավորներից են: Թերևս, այդ հատվածի՝ դժվարթարգմանելի լինելու համար այն չեն թարգմանել:

Հանգը ոչ միայն ապահովում է տողերի համահնչունությունը, արտահայտում հոգեվիճակ, այլև “… հաճախ այն մեզ վերադարձնում է նախորդ տողին, ստիպում է հիշել այն, հարկադրում է մի միտք ձևակերպող բոլոր տողերին միատեղ լինել”[16]: Այսպես, “Մատեանի” ԼԹ գլուխը մեզ մտովի տանում է դեպի ԻԶ հատվածը, որը դարձյալ գրված է լալյաց երգերի նմանությամբ՝ “... զայս նմանութիւն աւաղականաց” (406, տ. 26): ԼԹ գլխի 20–24, 27–35 տողերը վերջանում են նույն՝ ոյս հանգով, որը շատ քիչ է միջնադարում գործածվել:

Ինչպես նշվեց, հանգը նաև իմաստային զգալի դեր է կատարում: Բանաստեղծները ձգտում էին տողերի վերջում դնել և հանգավորել առավել կարևոր բառերը, որոնք կրկնվող հնչյունների շնորհիվ ավելի մեծ ուշադրություն էին գրավում[17].

Որ ամաւթոյն դառն պատուհաս պահեալ կայ հիքոյս,

Կրճումն ատամանց եւ անկէտ լալումն՝ աչաց եղկելոյս,

Հայրական ցասումն անսպուժելի՝ դառնութեան որդւոյս (406, տ. 27–29):

Հանգավոր բառերի միջոցով հեղինակը ոչ միայն հուզական ու ազդեցիկ է դարձրել խոսքը, այլև ընթերցողի ուշադրությունն է կենտրոնացրել դրանց վրա՝ հիշյալ դեպքում այդպես ընդգծելով նաև իրեն տրված բնորոշումները՝ “հիքոյս, եղկելոյս, որդւոյս”:

Հանգը նույնությամբ են թարգմանել Մ. Խերանյանը և Վ. Գևորգյանը.

Ամոթի դառն պատուհասն է պահված հեգիս,

Կրճտումն ատամների և աչքերի լաց անվերջ՝ եղկելիիս,

Հայրական անսպասելի ցասում՝ ստահակիս (Մ. Խերանյան, 172):

Այն, որ պահված են հեգիս՝ ամոթի դաժան պատուհաս,

Ատամնակրճում ու անհատնում լաց՝ եղկելուս աչքին,

Անողոքելի հայրական ցասում՝ դառնացած որդուս (Վ. Գևորգյան, 238):

Նարեկացին դիմել է նաև ներքին հանգավորման.

Մանաւանդ զի դու լոյս ես եւ յոյս,

Եւ ես՝ խաւար եւ յիմար,

Դու՝ իսկութեամբ բարի, գովելի,

Եւ ես՝ համայնիւն չար, ապիկար (ՁԳ, 583, տ. 32–35):

ՁԳ գլխի 32–45 տողերի վերջին բառը նա հանգավորել է նրան նախորդող բառերից մեկի հետ՝ բացառությամբ 36 և 40–րդ տողերի.

Դու՝ տէր ստորիցս եւ երկնից (583, տ. 36),

Դու՝ ի վեր քան զկիրս երկրիս (583, տ. 40):

Սա այն հատվածներից է, որտեղ բանաստեղծը բնորոշումների միջոցով (“լոյս... յոյս, խաւար... յիմար, բարի… գովելի, չար… ապիկար, շնչոյս… հոգւոյս, բարձրեալ… զատեալ, տաժանաւոր… վտանգաւոր, անարգութեան… գարշութեան, մթութիւն… նենգութիւն”, 583, տ. 32–45) իրեն հակադրել է Աստծուն: Տողի ներսում հանգավորվել են Աստծուն ու իրեն տրված բնորոշումները, ինչից խախտվել է հնգավանկ անդամների չափը, քանի որ դժվար է պահպանել և՛ մեկը, և՛ մյուսը: Թարգմանչի համար ևս դժվար էր հավատարիմ մնալ և՛ հանգին, և՛ չափին:

Ինչպես նկատել է Է. Ջրբաշյանը, “… չափածոյի թարգմանության մեջ բնագրի տաղաչափության ճշգրիտ պահպանումը հաճախ ոչ միայն հնարավոր, այլև ցանկալի չէ, քանի որ կարող է չհամապատասխանել թարգմանվող լեզվի օրինաչափություններին և պատճառ դառնալ բովանդակության ավելի էական կողմերի կորստյան: Ընդհակառակը, շեղվելով բնագրի տաղաչափական ինչ-ինչ գծերից, տաղանդավոր թարգմանիչը կարող է շատ ավելի մերձենալ նրա ոգուն”[18]: Այդ պատճառով թարգմանիչները միայն որոշ տողերում են պահպանել ներքին հանգավորումը: Սակայն դրա փոխարեն ՁԳ գլխի վերոնշյալ տողերը ստեղծել են՝ հավատարիմ մնալով “Մատեանի” հնգավանկ անդամներով չափին, որից հատվածը չի կորցրել իր ռիթմը.

Մանավանդ որ դու լույս ես ու հույս,

Իսկ ես խավար ու խենթ.

Դու ի բնե բարի ու գովելի,

Իսկ ես՝ չար համակ ու ապիկար (Մ. Խերանյան, 359):

Մանավանդ չէ որ դու լույս ես ու հույս,

Իսկ ես խավար եմ ու հիմարամիտ.

Դու՝ փառաբանված բարի իսկություն,

Ես՝ ամեն ինչով չար ու ապիկար (Վ. Գևորգյան, 502):

Նարեկացին դիմել է նաև այլ հանգերի՝ դերբայական եալ (ԻԳ, տ. 17–58), բայի սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակի առաջին դեմքի՝ ցայ (ԻԴ, տ. 2–29), կիրառությանը, որոնք թարգմանիչները վերստեղծել են աշխարհաբար համարժեքներով.

Յորժամ իցէ մարմինն մեղաւք գրաւեալ (ԻԳ, 332, տ. 17),

Երբ մեղքերով է տարված մարմինն ամբողջովին (Մ. Խերանյան, 94),

Երբ որ մարմինդ մեղքով է լափված (Վ. Գևորգյան, 133):

Թէ փառա՞ցդ վայելչութեան, յորմէ զրկեցայ (ԻԴ, 335, տ. 2),

Թե՞ վայելուչ փառքիդ որից զրկվեցի (Մ. Խերանյան, 98),

Փառքիդ վայելքի՞ն, որից զրկվեցի (Վ. Գևորգյան, 138):

Երբ հանգավորվում են համասեռ բառեր՝ բայը բայի հետ, գոյականը՝ գոյականի, միատեսակ արմատների կամ հոլովների ժամանակ և այլն, ապա այդպիսի հանգը թուլացնում է հետագա ողջ հակադրությունը[19]: Այդ պատճառով Նարեկացին ամենաբնորոշ բառը դնում է տողի վերջում և ինչ գնով էլ լինի դրա համար հանգ է գտնում. հեղինակի հանգավորումը միշտ անսովոր, բայց հնչեղ է լինում:

Նարեկացին ստեղծել է նաև նոր հանգավորում. ԻԵ (դ) հատվածը եզրափակել է բայերի անցյալ դերբայի ձևերով՝ հանգավորված աւտ հանգով: “Մատեանն” ունի միահանգ բազմաթիվ հատվածներ, սակայն նշված քառատողը, ԻԶ գլխի հետ միասին, այդ իմաստով ամենաուշագրավն է.

Եթէ լինիցի՞ խաւարասնունդս մթացելոյ ծագման առաւաւտ,

Եթէ հասցէ՞ տեսանել զտագնապեալս մշտասառոյց յեղանակս
գարնանն մաւտ,

Եթէ տեսի՞ց զցաւղ անձրեւոյն կանաչացուցանողն հոգւոց ինձ
արաւտ,

Եթէ իցէ՞ երբէք նկատել զգազանաբեկ հերքելի ոչխարս վերստին
կամաց գթութեան քո հաւտ (342, տ. 81–84):

Այստեղ հեղինակը տողերը հանգավորել է ոչ թե բայերի միևնույն ժամանակային ձևի (զրկեցայ... հերքեցայ, ամաչեաց... պատկառեաց), միևնույն դերբայի (գրաւեալ… մեկուսացեալ) կամ նույն վերջածանցն ունեցող գոյականների (տխրութիւնս… ծանրութիւնս) կրկնությամբ, այլ բառերի չթեքված, ուղիղ ձևերի միջոցով: Տողերում հանգակապ բառերն են “առաւաւտ, արաւտ, հաւտ” գոյականները և “մաւտ” կապը[20]:

Թարգմանիչները մասամբ են պահպանել այս հատվածի հանգավորումը.

Մթնածիս վրա խավարասնունդ կծագի՞ արդյոք պայծառ առավոտ.

Եվ մշտասառույց տագնապյալս ես կհասցնե՞մ արդյոք գարուն տեսնելու,

Կտեսնե՞մ արդյոք ճարակ ինձ համար հոգիները դալարեցնող ցողն
անձրևային.

Կլինի՞, որ տեսնեմ գազանաբեկ մերժելի ոչխարս կրկին քո ամենա-

գութ կամքի հոտը (Մ. Խերանյան, 105–106):

Խավարասունդ մթնածիս վրա

Կծագի՞ արդյոք պայծառ առավոտ.

Տագնապահարս հավերժասառույց

Կարո՞ղ եմ հասնեմ գարնանամուտին.

Կտեսնե՞մ առատ ցողն անձրևային՝

Հոգուս արոտը կանաչազարդող,

Եվ գազանակուր ոչխարս, մերժված

Կտեսնե՞մ արդյոք նորից գթառատ կամքիդ հոտի մեջ

(Վ. Գևորգյան, 148):

ԻԵ գլխի նշված հատվածում հանգը նաև ընգծել է Նարեկացու ստեղծած բանաստեղծական տան սահմանը, քանի որ իմաստով և ռիթմով միմյանց հետ սերտորեն կապված տողերը միացել ու կազմել են ավելի մեծ ռիթմական և արտասանական միավոր:

“Մատեանի” որոշ հատվածներ աչքի են ընկնում նաև բազմահանգությամբ, ինչպես՝ ԺԳ գլուխը: Հեղինակն այս գլխում դիմել է տարբեր՝ թիւնս (տ. 48–51), մունս (տ. 53–55), իս (տ. 56–59), ոյս (տ. 61–63), հանգերի կիրառության.

Փարատեա՜, ամենապարգեւ, զամաւթական տխրութիւնս

(291, տ. 53),

Փարատի՜ր, ամենապարգև՜, ամոթալի տխրություններս

(Մ. Խերանյան, 49),

Փարատի՜ր իսպառ, ամենապարգև՛,

Տխրությունն իմ այս նշավակելի (Վ. Գևորգյան, 72):

Վ. Գևորգյանը թեև նույնությամբ է ստեղծել բնագրի հանգը, բայց այն նախադաս կամ միջադաս կիրառություն է ստացել: Նա նաև տողի վերջում է դրել կոչականները, որոնք նշված հատվածում Աստծուն են տրվում՝ թերևս, ջանալով առավել շեշտված դրանք ներկայացնել.

Կնքեա՜, կեցուցիչ, զկորուսչին ընթացմունս (291, տ. 53),

Կասեցրո՜ւ, կեցուցիչ, ընթացքի կորուսչի (Մ. Խերանյան, 49),

Խափանի՜ր, փրկի՛չ, հարձակումները կորուստ նյութողի (Վ. Գևորգյան, 72):

Պարփակեա՜ քո ձեռամբդ զառաստաղ տաճարիս (291, տ. 57),

Պարփակիր քո ձեռքով առաստաղը տաճարիս (Մ. Խերանյան, 49),

Պարփակի՜ր ձեռքովդ առաստաղն իմ տան (Վ. Գևորգյան, 72):

Պահեսցե՜ս քո կամաւքդ զտառապեալ անձն ոգւոյս (291, տ. 63),

Պահպանիր քո կամքով տառապած հոգիս (Մ. Խերանյան, 49),

Կամքովդ պահպանի՜ր հոգիս տառապյալ (Վ. Գևորգյան, 73):

Այսպիսով, “Մատեանի” հանգին բնորոշ առանձնահատկությունները կարևոր էր արտահայտել նաև թարգմանություններում, քանի որ Նարեկացին հանգին դիմել էր գիտակցաբար՝ ինչպես նոր և ինքնատիպ ձևեր ստեղծելու, այնպես էլ բովանդակային կարևոր հատվածների վրա ընթերցողի ուշադրությունը սևեռելու համար: Եվ թարգմանիչները “Մատեանի” իրենց աշխարհաբար թարգմանություններում կարողացել են պահպանել բնագրի՝ այդ հանգավոր հատվածների առանձնահատկությունները:

Սակայն “Մատեանի” նույնիսկ այն հատվածները, որոնք հեղինակը հանգավոր չի ներկայացրել, նույնպես հնչեղ են ստացվել, իսկ “... բանաստեղծություններն ինքնին պետք է գրեթե հանճարեղ լինեն, որպեսզի հնչեն առանց հանգի”[21]: Հետևաբար, էական չէ, թե Նարեկացին հանգավոր է ներկայացրել իր հույզերը, թե անհանգ. նա իր հանճարով կարողացել է բազմազան միջոցներով ամեն միտք, ամեն տող, ամեն բառ դարձնել հնչեղ և իմաստալից:

ПРОЯВЛЕНИЯ РИФМЫ В «КНИГЕ СКОРБНЫХ ПЕСНОПЕНИЙ» ГРИГОРА НАРЕКАЦИ И В ПЕРЕВОДАХ НА СОВРЕМЕННЫЙ АРМЯНСКИЙ ЯЗЫК

АНУШ АПРЕСЯН

Резюме

Григор Нарекаци построил свою «Книгу скорбных песнопений», обращаясь и к уже существующим в то время в армянской поэзии разновидностям рифмы, и создавая их новые и самобытные формы. Однако тот факт, что «Книга скорбных песнопений» имеет глубокое и своеобразное звучание на древнеармянском языке, еще не являлся гарантией того, что и на современном армянском она могла произвести впечатление. Переводчики на современный армянский пытались сохранить особенности, присущие рифме «Книге скорбных песнопений». По этой причине все те части, которые автор рифмовал по настроению души, они переводили, оставаясь верными форме оригинала. Остальные части создавали по своему внутреннему ощущению, не считая, что перевод является слепым подражанием стихосложению, рифме и ритму оригинала, благодаря чему их переводы «Книги скорбных песнопений» на современный армянский язык получились благозвучными.

THE MANIFESTATIONS OF RHYME IN “BOOK OF LAMENTATION” BY GRIGOR NAREKATSI AND ITS TRANSLATIONS INTO MODERN ARMENIAN LANGUAGE

ANUSH APRESYAN

Summary

Grigor Narekatsi structured his “Book of Lamentation” using either diverse forms of rhyme already existing in the Armenian poetry of that time, or creating their new and original forms. Nevertheless, the fact that “Book of Lamentation” has a profound and peculiar sounding in Old Armenian language did not give any guarantee that translated into Modern Armenian it may leave an impression. Translators into Modern Armenian tried to preserve peculiarities proper to the rhyme of “Book of Lamentation”. So, they translated all the parts which the author rhymed according to his spiritual mood, as “Book of Lamentation” is mainly written without rhyme, remaining faithful to the original form. They created the other parts according to their internal sensation, not considering that a translation must be the blind imitation of the versification, rhyme and rhythm of the original. Thanks to that, their translations of “Book of Lamentation” into Modern Armenian have a harmonious sounding.

Заметки

[←1]

Է. Ջրբաշյան. Գրականության տեսություն, Երևան, 1972, էջ 319:

[←2]

Մատենագիրք հայոց, հ. Բ, Ե դար, Անթիլիաս–Լիբանան, 2003, էջ 1830:

[←3]

Է. Ջրբաշյան. նշվ. աշխ., էջ 318:

[←4]

Ա. Ղազինեան. Գրիգոր Նարեկացի, Բանաստեղծական արուեստը, Անթիլիաս–Լիբանան, 1995, էջ 230:

[←5]

Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ Մատենադարան (այսուհետև՝ ՄՄ), ձեռ. 5707, թ. 27բ:

[←6]

Գրիգոր Նարեկացի. Մատեան ողբերգութեան, աշխատասիրությամբ՝ Պ. Խաչատրյան և Ա. Ղազինյան, Երևան, 1985, էջ 344 (այսուհետև՝ Գրիգոր Նարեկացի. Մատեան ողբերգութեան): Այս հրատարակությունից տեքստում հղումներ տալիս կնշենք էջը, տողը:

[←7]

ՄՄ, 5650, թ. 359բ–360ա:

[←8]

Վ. Ներսիսյան. Հայ միջնադարյան տաղերգության ժանրերն ու տաղաչափությունը (X–XVIII դդ.), Երևան, 2008, էջ 117:

[←9]

Աշխարհաբար Նարեկ, աշխարհաբար վերածեց՝ Միսաք Գոչունյան, Կ. Պոլիս, 1902, էջ 127:

[←10]

Նարեկ. Աղօթամատեան ս. Գրիգոր Նարեկացւոյ, արդի հայերէնի վերածեց Թորգոմ եպիսկոպոս Գուշակյան, Գահիրէ, 1926, էջ 79:

[←11]

Նարեկ. Ողբերգութիւն Ս. Գրիգոր Նարեկացիի, աշխարհաբար վերածեց Գարեգին եպիսկոպոս Տրապիզոնի, Կ. Պոլիս, 1926, էջ 122:

[←12]

Գրիգոր Նարեկացի. Մատյան ողբերգության, գրաբարից թարգմանեց Մկրտիչ Խերանյան, Երևան, 1960, էջ 111 (այսուհետև՝ Մ. Խերանյան և էջը):

[←13]

Գրիգոր Նարեկացի. Մատյան ողբերգության. Տաղեր, թարգմանություն Վազգեն Գևորգյանի, Երևան, 1979, էջ 155–156 (այսուհետև՝ Վ. Գևորգյան և էջը):

[←14]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Գ, Երևան, 1968, էջ 615:

[←15]

Գ. Աւետիքեան. Նարեկ աղօթից, համառօտ եւ զգուշաւոր լուծմամբք բացայայտեալ միանգամ եւ այժմ երկրորդ անգամ յաւելուածով, Վենետիկ, 1827, էջ 125, ծնթ. 24:

[←16]

Վ. Մայակովսկի. Ընտիր երկեր, հ. 2, Երևան, 1950, էջ 376:

[←17]

Է. Ջրբաշյան. նշվ. աշխ., էջ 320:

[←18]

Նույն տեղում, էջ 315:

[←19]

Վ. Մայակովսկի. նշվ. աշխ., էջ 378:

[←20]

Գրիգոր Նարեկացի. Մատեան ողբերգութեան, էջ 1015, ծնթ. 15:

[←21]

Ե. Չարենց. Երկերի ժողովածու, հ. 6, Երևան, 1967, էջ 440–441: