7. An. Zaqaryan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԶԱՊԵԼ ԵՍԱՅԱՆ. ԱԶԳԱՅԻՆ - ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉԸ

(Ծննդյան 140-ամյակի առթիվ)

ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ

Հայ նշանավոր գրող, թարգմանիչ, հրապարակագիր, “հայոց մեծագույն գրագիտուհի” (Ա. Չոպանյան), ազգային-հասարակական անվանի գործիչ Զապել Մկրտչի Եսայանը (Հովհաննիսյան) ծնվել է 1878 թ. Կ. Պոլսի Սկյուտար թաղամասում[1]: Նախ ուսանել է մասնավոր դպրոցում, ապա սովորել ու ավարտել է Սկյուտարի Սուրբ Խաչ վարժարանը: 1892 թ. մեկ տարի աշակերտել է Ա. Չոպանյանին: 1895 թ. դեկտեմբերին մեկնել է Փարիզ, որտեղ մասնակցել է Լուսինյանի բառարանի կազմմանը իբրև խմբագիր-սրբագրիչ, ունկնդրել Սորբոնի համալսարանի և Կոլեջ դը Ֆրանսի դասընթացները (գրականության ու փիլիսոփայության ճյուղերը): 1900 թ. Զապելն ամուսնացել է նկարիչ Տիգրան Եսայանի (1874–1921) հետ: Փարիզում աշխատակցել է հայկական և ֆրանսիական պարբերականների, հայերեն ու ֆրանսերեն լեզուներով գրել է բազմաթիվ հոդվածներ, արձակ քերթվածներ, պատմվածքներ, վիպակներ, կատարել թարգմանություններ: Ֆրանսիական ու արևմտաեվրոպական, ռուս մշակույթի և գրականության, անտիկ աշխարհի արվեստի քաջ գիտակ, գրական հասարակայնության կողմից ճանաչված ու սիրված Զ. Եսայանը 1902 թ. վերադարձել է Կ. Պոլիս և շարունակել ստեղծագործական, գրական-հասարակական բեղմնավոր գործունեությունը: 1905 թ.՝ սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ կատարված մահափորձից հետո, սկսվում է սոցիալական, ազգային-քաղաքական ճնշման, հալածանքների շրջան, և նա ստիպված մեկնում է Փարիզ ու այնտեղ ապրում մինչև 1908 թ.՝ օսմանյան սահմանադրության հռչակումը: 1905–1907 թթ. Զ. Եսայանը հրատարակում է “Սկյուտարի վերջալույսներ”, “Կեղծ հանճարները”, “Հլուները և ըմբոստները” ու “Շնորհքով մարդիկ” վիպակները:

1909 թ. ապրիլին երիտթուրքերն Ադանայում կազմակերպում են հայերի կոտորած, որին զոհ է գնում շուրջ 30.000 մարդ: Հայ մտավորականներից, գրողներից ու գործիչներից կազմվում են պատվիրակություններ, որոնք մեկնում են աղետի վայրերը: Նրանց թվում էր նաև Զ. Եսայանը, ով շուրջ երեք ամիս լինում է Ադանա, Մերսին, Սիս, Օսմանիե և այլ բնակավայրերում, լսում կոտորածների ականատես մարդկանց, գրում հոդվածներ, գեղարվեստական մի շարք գործեր: Կիլիկիայի հայության մեծ ողբերգությունը, մասնավորապես, նկարագրել է “Ավերակներուն մեջ” գրքում, “Անեծքը” վիպակում, “Նոր հարսը” և “Սաֆիե” պատմվածքներում, որոնք բոլորն էլ հրատարակել է 1911 թ.:

Զ. Եսայանը 1910 թ. մեկնել է Փարիզ: Հոր ծանր հիվանդության պատճառով 1911-ին վերադարձել է ծննդավայր, այնտեղ մնացել մինչև 1914 թ. մայիսը: Այնուհետև կրկին մեկնել է Փարիզ, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին վերադարձել է Կ. Պոլիս: 1914 թ. այստեղ հրատարակվում է արձակագրուհու “Երբ այլևս չեն սիրեր” ժողովածուն:

1915 թ. ապրիլի 24-ի գիշերն աքսորի ենթակա հայ մտավորականներից միակ կինը, ում անունը գրված է եղել նախապես կազմված ցուցակում, Զ. Եսայանն է: Դիպվածով մազապուրծ Հայոց ցեղասպանությունից՝ շուրջ երեք ամիս փախստականի կյանք է վարել, ապա մեկնել է Բուլղարիա, Ռումինիա, իսկ 1915 թ. վերջին՝ եկել Կովկաս: “Վերջին ամիսներս Թիֆլիսում է գտնվում Կ. Պօլսից մեզ մօտ “ակամայ” հիւր եկած տիկ. Զ. Եսայեան: Թիւրք կառավարութեան հալածանքներից ու հետապնդումներից, ինչպէս յայտնի է, պօլսահայ մտաւորականութիւնն աւելի ևս տուժեց մահի և աքսորի, բանտի և կապանքների ենթարկվելով, – կարդում ենք “Մշակ” թերթում:– Տագնապի այդ օրերին ահա տ. Եսայեանին աջողվում է մի քանի հայ ընտանիքների հետ դուրս պրծնել տանջանքների երկրից և Բօլգարիայի, Րումինիայի վրայով գալ հասնել Թիֆլիս”[2]: Այնուհետև թերթը կենսագրական որոշ տեղեկություններ է հաղորդում, որը, կարծում ենք, տեղին է մեջբերել ամբողջությամբ. “Տիկ. Զապէլ Եսայեան թիւրքահայ կամ լաւ է ասել պօլսահայ նորագոյն գրականութեան անուանի դէմքերից մէկն է: Երկու տասնեակ տարի է՝ նրա պատմուածքները, մանրավէպերը տպագրվում են թիւրքահայ համարեա բոլոր թերթերում: Առաջին անգամ Չօպանեանի “Ծաղիկ” հանդէսի մէջ տպագրվեց տ. Եսայեանի մի արձակ բանաստեղծութիւն, երբ հեղինակը 17 տարեկան մի դեռատի օրիորդ էր: Այնուհետև մինչև 1902 թիւը Զապէլ Եսայեան ապրել է Պարիզում, որպես գրականութեան ուսանողուհի, և ապա վերադառնալով Կ. Պօլիս նուիրվել է գեղեցիկ գրականութեան: Միմեանց ետևից լոյս ընծայելով իր “Սպասման սրահին մէջ”, “Կեղծ հանճարները”, “Հլուները և ըմբոստները”, “Շնորհքով մարդիկ” վէպերն ու վիպակները՝ հեղինակը իր վրա դարձրեց մտաւոր շրջանների և քննադատների միաժամանակ թէ հիացումները և թէ յարձակումները, մանավանդ “Շնորհքով մարդիկ” վէպի մէջ արտայայտված գաղափարների համար:

Ադանայի սարսափների դադարումից վերջը, տ. Զ. Եսայեան գնաց Կիլիկիա, անձամբ տեսնելու և գաղափար կազմելու այն անսահման թշուառութիւնների մասին, որոնց ենթակայ էր եղել տեղական հայ ժողովուրդը: Տիկնոջ այդ ճամբորդութեան արդիւնքն եղավ նրա “Աւերակներուն մէջ” վերնագիրը կրող շահեկան գործը, որի մէջ գեղարուեստօրէն և սիրուն ոճով նկարագրված են դէպքերն ու դէմքերը Կիլիկիայի մեծ սարսափների”[3]:

Անդրկովկասում՝ Բաքվում ու Թիֆլիսում, Զ. Եսայանը լայնորեն շփվել է հայ հասարակայնության հետ, հանդես է եկել արևմտահայ գրողների և գրականության, արևմտահայության նկատմամբ կիրառվող հալածանքների շուրջ զեկուցումներով ու դասախոսություններով, գրել է հոդվածներ: Այսպես, 1916 թ. փետրվարի 6-ին Թիֆլիսի քաղաքային ժողովարանի դահլիճում՝ Հովհ. Թումանյանի նախագահությամբ, դասախոսություն է կարդացել “Հայկական վերջին հալածանքները Կ. Պոլսո մեջ” վերնագրով, իսկ մարտի 12-ին Բաքվում՝ “Հայ գրասերների ընկերության” հրավերով Հասարակական ժողովարանում՝ Հովհ. Հովհաննիսյանի նախագահությամբ, ժամանակակից արևմտահայ գրականության և գրողների մասին[4]: Այնուհետև Մոսկվայի Հայկական կոմիտեի հրավերով Զ. Եսայանը մեկնում է Պետրոգրադ և Մոսկվա, որտեղ կազմակերպում է հայ որբերի ու գաղթականների օգտին կատարվելիք հանգանակության գործը և ներկայացնում հայկական կոտորածների իրական պատկերը: Ապրիլի 4-ին Պետրոգրադում նա հանդես է գալիս դասախոսությամբ: Այդ մասին “Արև” թերթում՝ “Զապել Եսայանի դասախոսությունը Պետրոգրադում” վերնագրի տակ, կարդում ենք. “… տաճկահայ տաղանդաւոր գրագիտուհի տիկին Զապէլ Եսայեան տուել է մի շատ հետաքրքիր դասախօսութիւն մայրաքաղաքի մի շարք գրական և քաղաքական յայտնի գործիչներու (ներկա են եղել պետական խորհրդի անդամներ, դեսպանատների ներկայացուցիչներ, երեսփոխաններ, այդ թվում՝ Միլյուկովը, Բըքսթընը, Պապաջանյանը. – Ա. Զ.) ներկայութեան: Հրաւիրուելով մայրաքաղաք իր վաղեմի ծանօթ ռուս գրագիտուհի տիկ. Թըրկովայի կողմէ (բնակվել է վերջինիս տանը. – Ա. Զ.) … այստեղ կկազմակերպուի մի երեկոյթ, ուր մեր շնորհալի գրագիտուհին ֆրանսերէն լեզուով կըխօսի մի դասախօսութիւն, տալով ամփոփ պատկերը այն բոլոր հալածանքներու, որոնց կենթարկուեն Պօլսոյ և ընդհանրապէս Տաճկաստանի հայերը … Նոյն նիւթի մասին տիկին Եսայեան հայ լեզուով կը դասախօսէ հայկական ակումբին մէջ, իսկ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին մէջ կը դասախօսէ թիւրքահայ գրականութեան մասին (ապրիլի 20-ին՝ Մոսկվայի հայկական կոմիտեում, 21-ին՝ Լազարյան ճեմարանում. – Ա. Զ.)”[5]:

1916 թ. կեսերից 1918 թ. կեսերը Զ. Եսայանն ամբողջովին նվիրվել է հայկական կոտորածների մասին վկայություններ կամ փաստագրական նյութեր հավաքելու, արձանագրելու և հրատարակելու գործին: Այդ մասին բազմաթիվ տեղեկություններ կան տարբեր անձանց գրած նրա նամակներում: Այսպես, 1916 թ. նոյեմբերի 25-ին Բաքվից Փարիզ՝ Ա. Չոպանյանին գրած նամակում Զ. Եսայանը հետաքրքրվում է. “Կուզեի Ձեզ հարցնել նաև, թե արդյոք որևէ օգտակարություն կունենա, եթե ղրկեմ Բարիզ “Մուրատի հիշողությունները” և Միջագետքի հայության մասին տպավորություններ, որոնք քաղեցի ականատեսի մը հիշողություններեն: Մուրատի գործը մոտերս կը տպագրվի Բագուի մեջ և ես Ձեզ կը ղրկեմ տպագրվածը, իսկ երկրորդ աշխատությունս տակավին չէ ավարտած և եթե հարկ տեսնեք, կը ղրկեմ անմիջապես հետաքրքրական էջեր”[6]:

1917 թ. հունվարի 23-ին Թիֆլիսից Բաքու՝ իրավաբան, գրական-հասարակական գործիչ, Բաքվի հայ գրողների հրատարակչական ընկերության նախագահ, “Գործ” գրական, գիտական, հասարակական և քաղաքական ամսագրի հրատարակիչ Երվանդ Թաղիանոսյանին (ամսագիրը լույս է տեսել 1917 թ. հունվարի 1-ից 1918 թ. կեսերը, խմբագիրն էր Կոստանդին Կրասիլնիկյանը) Զ. Եսայանը գրում է. “Շնորհակալությամբ ստացա “Միջագետք”-ի տպագրված էջերը: Պ. Տեր-Անդրեասյանցի մեկնած օրը խնդրեցի իրմեն, որ Ձեզ հայտնե, թե նոր ղրկած ձեռագիրներուս 30-րդ էջեն մինչև վերջը ընդօրինակել տաք մեկու մը և ղրկեք, եթե անհնար չէ. ես կը շտապեմ ռուսերենի թարգմանության համար, որ կարող է ինքնին բավական երկար տևել[7]:

“Միջագետք”-ի վերջին էջերը կավարտեմ վաղը կամ մյուս օր, բայց ինչպես գիտեք չեմ կարող ոևէ մարդու հետ ղրկել. եթե անկարելի չըլլա, ես ինքս կը բերեմ փետրվարի առաջին օրերուն և 2 – 3 օր գոնե կը մնամ Բաքու: Այս պահուս շատ ծանրաբեռնված եմ աշխատություններով և առողջությունս ալ շատ հաստատ չէ, բայց հույս ունեմ, որ հառաջիկա շաբթուն մեջ ավելի ազատ կըլլամ”[8]:

Եվ ահա, “Գործ” ամսագրի 1917 թ. 2-րդ (էջ 79–139) և 3-րդ (էջ 40–99) համարներում տպագրվում է Զ. Եսայանի “Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ)” վերնագրով ծավալուն նյութը: Պատմություն, որը նա լսել ու գրի է առել Միջագետքի անապատներ քշված հայ ժողովրդի մի ստվար հատվածի ողբերգական վախճանի ականատես-վկա Հայկ Թորոյանից: Հայերի կանխամտածված ցեղասպանության մի դրվագը լուսաբանող այս աշխատանքը պատմական-փաստական եզակի արժեք ունի (Զ. Եսայանը դեպքերը նկարագրում է ականատեսի՝ առաջին դեմքով), քանզի դրա պատմողն է “Միակ հայ մը, որ իր աչալրջութեան և հաստատակամութեան շնորհիւ, անցնելով աքսորի այդ դժնդակ ճամբաներէն, հասած է մեզի վկայելու և աւանդելու այն հեծեծանքը, որ մեռնելէ առաջ ամբողջ ժողովուրդ մը արձակած է Միջագետքի անապատներէն”[9],– գրում է Զ. Եսայանը: “Դիպուածի արդիւնք չէ կամ սովորական առաքինութիւններ և յատկութիւններ բաւական չէին, որ այդ միակ հայը կարենար իր դերը կատարել,– շարունակում է նա,– անիկա զգացած է, որ սրբազան պարտք մը ունի և այդ զգացումով տոգորված՝ մօտիկցած է բոլոր ցան ու ցրիվ խումբերուն, լսած է տառապանքի բոլոր ձայները, տեսած է զարհուրելին բոլոր անպատմելի պատկերներուն, և անցնելով հայու մը համար անանցանելի թրքական սահմանէն, հասած է մեզի, բերելով իր հետ վերջին աղաղակը անպատմելի արհաւիրքներուն մէջ չքացող ժողովուրդի մը”[10]: Փաստավավերագրական արժեք ունեցող այս “արձանագրությունները”՝ հայկական կոտորածների, տեղահանության ու աքսորի ողբերգական պատկերները, ինչպես նշում է Զ. Եսայանը, “գեր ի վեր կը մնայ ամենէն դժոխային երևակայութենէ”[11]:

Վավերագրական պատումն ունի ցնցող տեսարաններ, որոնք թուրքերի գազանությունները հաստատող աներկբա փաստաթուղթ են: Պատումի դեպքերը սահմռկեցուցիչ դաժանության բազմաթիվ դրվագներ են պարունակում: Նկարագրվում է Միջագետք աքսորված հայերի վիճակը, ցույց է տրվում, թե ինչպես է կատարվել հայերի տեղահանությունն ու բնաջնջումը, ովքեր են դրան մասնակցել և ինչ հրահանգներով: Այն սկսում է Տիգրանակերտի հայերի դեմ տնտեսական բոյկոտից, ապա 1914 թ. նոյեմբերին քաղաքի շուկայի հրդեհումից, և ընդգրկում է շուրջ երկու տարվա (մինչև 1916 թ. փետրվարի վերջը) իրադարձություն: Դրանով, փաստորեն, ժամանակագրական կարգով վերականգնվում է դեպի Միջագետք բռնագաղթի ու ցեղասպանության իրագործման ողջ ընթացքը, և, ըստ այդմ, հուշագրությունն անառարկելի ներդրում է Հայոց ցեղասպանության պատմության համակողմանի ուսումնասիրման ու լուսաբանման ասպարեզում:

Հայտնի իրողություն է, որ, օգտվելով Առաջին աշխարհամարտի սկսվելուց, երիտթուրքերի կառավարությունը կազմակերպեց 18–45 տարեկան հայ տղամարդկանց թուրքական բանակ զորակոչը, ծերունիները, կանայք և երեխաները մնացին անպաշտպան, երկրի ողջ տարածքով ծայր առան հայերի ձերբակալություններ, դրան հետևեց մտավորականության սպանդը, ապա իրագործվեց Արևմտահայաստանի, Կիլիկիայի և Անատոլիայի հայության բռնի տեղահանությունն ու զանգվածային կոտորածը: Խիստ տպավորիչ է հատկապես Զեյթունի դավադրաբար հայաթափումը: Ընթերցողի աչքի առաջ անցնում են Հաճընի, Այնթապի, Մարաշի, Ադանայի, Մերսինի, Սսի, Եդեսիայի և հայաբնակ մյուս ծաղկուն վայրերի ամայացումն ու բնակչության կոտորածները: Խաղաղ ու ստեղծագործ աշխատանքով ապրող, ունևոր և բարեկեցիկ կյանք վարող, դպրոցներ ու քոլեջներ ավարտած հայությունը ենթարկվում է դահիճների՝ բանտերից ազատված հանցագործ-մարդասպանների և դաժան ու անգութ ժանդարմների ատելությանը, հայհոյանքներին, զվարճանքին, քմահաճույքին և անարգանքին:

Հուզիչ պատումներից մեկը կապվում է այն տեսարանի հետ, որում նկարագրված է, թե ինչպես է “գայմագամ պեյը” աքսորականների հոծ զանգվածի մեջ իր անասնական կրքերի համար գեղեցիկ մանուկներ փնտրում: Ապա՝ մի թուրք 70 մանուկների լցնում է մակույկը և սառնասրտորեն խեղդամահ անում Եփրատի ջրերում: Նման հոգեցունց բազմաթիվ դեպքերը շարունակ շրջանառվում են պատումի տարբեր օրերի դրվագներում:

Հարյուր հազարավոր բռնի տեղահանված հայերի հոծ թափորները՝ անզեն և անօգնական ծերունիներ ու կանայք, հղի մայրեր և ծծկեր մանուկներ, դեռատի աղջիկներ, գաղթականության ցուպը ձեռքներին, թուրք ժանդարմների և վարձու հրոսակախմբերի մտրակների տարափի տակ, Միջագետքի թեժ արևի ներքո, սոված ու ծարավ, պայքարելով բնության աննպաստ պայմանների դեմ, արյունոտված ոտքերով, ճանապարհին իրենց հարազատներին անթաղ թողնելով՝ քայլեցին շատ երկար, անծայրածիր, անմարդաբնակ անապատներով մինչև հայության մեծ ու բաց գերեզմանոցները՝ Սուրուճի դաշտ, Ռաս ուլ Այն, Ռաքքա, Դեյր էզ-Զոր, դեպի անհայտ հեռուները… Հոգեբան-գրող Զ. Եսայանը գեղարվեստորեն ցնցող մանրամասնություններով նկարագրել է աքսորականների ոչ միայն ողբերգական վիճակը, մահվան ճամբարները և սահմռկեցուցիչ այն պայմանները, որոնցում նրանք գոյություն են քարշ տվել, այլև հոգեբանական նուրբ վերլուծություններով թափանցել է բռնի տեղահանվածների հոգու խորքերը, բացահայտել նրանց լուռ, անմեկնելի և անհամար տառապանքները, հուսակտուր հեծեծանքները, զգացածն ու արտահայտել չկարողացածը… Զանգվածային սպանդի տարեգրության մեջ տեսնում ենք թուրք գայմագամների, փաշաների, արաբ շեյխի, եվրոպացի ականատեսների: Մասնավորապես, անչափ հուզիչ, ողբերգական կերպար է գերմանացի սպա՝ հարյուրապետ Օտո Էոլմանի մարդկային անաչառ նկարագիրը, վարքագծի արձանագրումը, նրա տանջահար հոգու նուրբ վերլուծությունը: Այս ամենի կողքին երևում է նաև ինքը՝ պատմողը, ով, վտանգելով կյանքը, փորձում է ամեն կերպ օգնել իր հայրենակիցներին:

Սույն հուշագրության ընթերցողը տեղահանված հայ ժողովրդի սրտակեղեք, սարսափների բազմաթիվ իրական պատկերների կողքին հնարավորություն ունի նաև հիանալ ռեալիստ հոգեբան-արվեստագետ Զ. Եսայանի գրելաոճի առինքնող հմայքով, որում, նկատենք, գերիշխում է նատուրալիստական նկարագրությունը:

Ակամայից մտաբերում ես գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս, իրավագիտության դոկտոր, մեծ մարդասեր ու հայասեր Արմին Վեգների՝ հայ ժողովրդին Միջագետքի անապատներ տեղահանելու առնչությամբ ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնին 1919 թ. հունվարին ուղղած Բաց նամակի հետևյալ տողերը. “Ահա այդպես նրանք ընկան՝ քրդերի ձեռքով խփված, ասկյարներից կողոպտված, գնդակահարված, կախաղան հանված, թունավորված, դաշունահարված, խեղդված, ծարավի, համաճարակների զոհը դարձած, ջրերում խեղդամահ արված, ցրտից կուչ եկած, սովահար, հյուծված, բորենիներին կեր դարձած: Երեխաները մահանում էին արտասվելուց, տղամարդիկ իրենց ժայռերին էին զարկում, մայրերն իրենց երեխաներին ջրերն էին նետում, հղի կանայք, ձեռք ձեռքի տված, երգելով Եփրատն էին նետվում: … Ես խելագարվածների եմ հանդիպել, որոնք կերել են իրենց արտաթորանքը, կանանց եմ հանդիպել, որոնք իրենց նորածիններին եփել են, աղջիկներ եմ տեսել, որոնք իրենց մահացած մոր տաք դիակն են պատառոտել, նրա կուլ տված ոսկին աղիքների մեջ փնտրելու՝ ջարդարար պահակների ու ասկյարների ձեռքից փրկվելու համար: Նրանք իջևանատների քարուքանդ փլատակների մեջ անտարբերության մատնված, ընկած էին կիսաքայքայված դիակների կույտերի վրա՝ սպասելով սեփական մահվանը: Բայց որքա՞ն կարող էին նրանք իրենց գոյությունը պահել՝ ձիերի աղբերի մեջ հատիկներ որոնելով կամ խոտ ուտելով: Այս բոլորը սակայն, մի աննշան մասն է իմ աչքով տեսածների, ծանոթների կամ ճամփորդների պատմածների և կամ փախստականների բերանից իմ լսած վկայությունների”[12]: “Berliner Tagesblatt” օրաթերթում հրապարակված այդ նամակի անգլերեն լեզվով օրինակը Փարիզի Խաղաղության բանակցությունների ժամանակ հանձնվել է ԱՄՆ-ի նախագահին:

… Առայսօր ոչ միայն լայն հանրությանը, այլև գիտական շրջաններին քիչ ծանոթ Զ. Եսայանի վերոհիշյալ արժեքավոր հուշագրությունը[13] Միջագետքի արաբական անապատներ աքսորված հայության կրած տառապանքների մասին եղած առաջին վկայություններից է[14]: Այն ոչ միայն ճշմարտացիորեն ներկայացնում է հայ ժողովրդի մի հատվածի աքսորի ու սպանդի պատմությունը, այլև իր փաստավավերագրական կարևոր արժեքով հաստատում և համալրում է Հայոց Մեծ եղեռնի բազմաթիվ ականատես վերապրողների հաղորդած մանրամասների իսկությունն ու անաչառությունը: Նաև արձանագրում է արդիական հնչողություն ունեցող գրողի հետևյալ խոսքերը. “Հաստատ կերպով կարելի է ըսել. պատերազմի այս տիեզերական սարսափներուն մէջ, երբ աշխարհիս գրեթէ ամեն կողմերը մարդոց զգացումները բթացած են ամենօրեայ դժբախտութիւններու առթած ցնցումներէն, հայ ժողովուրդի տառապանքը այսու ամենայնիւ հանգամանքը ունի զարմացնելու համայն մարդկութիւնը և սոսկումով ու զարհուրանքով դղրդելու անոր խղճմտանքը:

Միայն թիւրքը կարող էր այդ առաջնութիւնը վայելել մեր ժամանակի արիւնոտ տարիներուն մէջ, որովհետև ոճիրը միակ բանն է, որուն մէջ անմրցելի կարող էր մնալ անիկա: Ոճիրը իր բոլոր քստմնելի կատարելութիւններով և դիւային նրբութիւններով միակ մշակուած ու կատարելագործուած ընդունակութիւնն է, որ այդ չարաբաստիկ ցեղը կուտայ իբր պտուղ, իբր արդիւնք իր ազգային ոգիին”[15]:

“Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ)” գործը միակ պատմությունը չէ հայերի զանգվածային տեղահանությունների, աքսորի և կոտորածների մասին, որ գրի է առել Զ. Եսայանը (այդ մասին նա, ինչպես տեսանք, հաղորդում է վերը նշված նամակներից մեկում): 1915 թ. Սեբաստիայի նահանգում էլ են սկսվում համանման իրադարձությունները: Հայ ազգային-ազատագրական պայքարի պայծառ դեմքերից հայտնի դաշնակցական խմբապետ Սեբաստացի Մուրադը (Մուրադ Խրիմյան), ականատես լինելով այդ ողբերգական դեպքերին, հայրենակիցների ծանր վիճակին, իր խմբով բարձրանում է լեռները, անցնում անտառներով ու կիրճերով, դուրս գալիս Սև ծովի ափ, գրավում թուրքական մի ձկնորսանավ և ուղղություն վերցնում դեպի Բաթում: Զ. Եսայանը, օգտվելով մի շարք սկզբնաղբյուրներից, դրանց հիման վրա ստեղծում է “Մուրադի ճամբորդութիւնը: Սվազէն Պաթում” ուղեգրությունը, որտեղ նկարագրում է Մուրադի ճամփորդության մանրամասներն ու տպագրում դարձյալ “Գործ” ամսագրում[16]:

Զ. Եսայանի “Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ)” նյութը և “Մուրադի ճամբորդությունը Սվազէն Պաթում” ուղեգրությունը վերջին կես դարում համաշխարհային գրականության մեջ գերիշխող “վկայության գրականության” բացառիկ ու անկրկնելի նմուշներից են:

… 1917 թ. հուլիսի 9-ին Պյատիգորսկից Ա. Չոպանյանին ուղղած նամակում Զ. Եսայանը գրում է. “Այս միջոցին ես կը գտնվիմ հանքային ջուրերը, ուր մինչև օգոստոս 15 պիտի մնամ քիչ մը կազդուրվելու և խնամելու համար երիկամունքի հիվանդությունս, որ ամբողջ տարին զիս անհանգիստ ըրավ[17]: Անմիջապես հետո պիտի վերադառնամ Բաքու և պիտի զբաղիմ դասավորելու այն բոլոր վկայությունները և վավերական տեղեկությունները, զորս հավաքած է “Վշտապատում” հանձնախումբը”[18]: Ի դեպ, այս հանձնախմբի մեջ էր նաև ֆրանսիացի հրապարակախոս ու լրագրող Հանրի Բարբին, ով Ռուսաստանում “Le Journal” ֆրանսիական թերթի սեփական թղթակիցն էր և 1917 թ. գտնվում էր Բաքվում: Զ. Եսայանի հետ նա Բաքվի “Մետրոպոլ” հյուրանոցում “օրական գոնե 2 ժամ” աշխատում էր հայկական կոտորածների մասին նյութեր ձեռք բերելու ուղղությամբ: Այնուհետև դրանք թարգմանաբար տպագրում էր ֆրանսիական մամուլում: Մինչ այդ՝ 1916 թ. գարնանից, Հ. Բարբին, լինելով Կովկասյան ռազմաճակատում, շրջագայել էր Արևմտյան Հայաստանում, ականատես եղել Հայոց ցեղասպանության հետևանքներին և իր տեսածի հիման վրա գրել “Սարսափի երկրին մեջ: Նահատակ Հայաստան” վերնագրով գիրքը (հրատարակվել է 1919 թ. Կ. Պոլսում):

1917 թ. դեկտեմբերի 8-ին Բաքվից Փարիզ՝ դարձյալ Ա. Չոպանյանին գրած նամակում Զ. Եսայանը հայտնում է. “… զբաղած եմ դասավորելով այն բոլոր վավերաթուղթերը և վկայությունները, որ մեզ հասած են Թրքահայաստանի վերջին հալածանքներու մասին: Ըստ ինքյան սաստիկ տաժանելի աշխատություն, որի հետևանքով ջղային դրությունս բոլորովին խանգարված է և, որը, սակայն, ի գին ամեն բանի, պիտի հասցնեմ մինչև վերջը: Դասավորում եմ, հետո մտադիր եմ պատրաստել ընդհանուր ուսումնասիրություն մը, որը հավանաբար երևա “Գործ” ամսաթերթին մեջ, եթե ողջ մնանք”[19]:

… Զ. Եսայանը 1918 թ. աշնանը՝ Բաքուն թուրքերի կողմից գրավվելուց հետո, մեկնել է Թեհրան, այնտեղից՝ Փարիզ, այնուհետև շուրջ երեք տարի շրջագայել է Մերձավոր ու Միջին Արևելքի երկրներում, և ինչպես ինքն է գրում Ա. Չոպանյանին 1920 թ. մայիսի 14-ին՝ “Ես իմ վրաս առեր եմ որբերու և տարագիրներու փրկության գործը…”[20]: Այդ ընթացքում պատրաստել է 11 էջանոց զեկույց, որտեղ նկարագրվում են 1915-ին ու դրանից հետո հայ կանանց և աղջիկներին “պատուհասած դժբախտութիւնները”: Այդ զեկույցը 1919 թ. նեկայացվել է Փարիզի Խաղաղության վեհաժողովում հայկական պատվիրակության ղեկավար Պողոս Նուբար փաշային[21]: Նույն թվականին Զ. Եսայանը “Հայ ժողովրդի վաստակը պատերազմի ընթացքում” վերնագրով հոդված է տպագրել Կահիրեի հայկական թերթում[22]: 1920 թ. էլ Ադանայից Ազգային պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուբարին զեկուցագիր է ուղարկել Կիլիկիայի հայության դրության մասին[23]:

Զ. Եսայանի՝ վերը մասամբ թվարկված հայրենասիրական գործունեության անկեղծ գնահատությունն էր, ինչպես գրում է անվանի գրականագետ Ս. Արզումանյանը, “1919 թ. հունվարի 5-ին, Կահիրեում, նրա պատվին կազմակերպված մի հավաքույթում ամենքի զգացումներն արտահայտող “Տիկին Զապել Եսայանին” ձոն-բանաստեղծության (հեղինակ Մարտիրոս Տեր-Սահակյան. – Ա. Զ.) հրապարակումը.

Իր սըրտին մեջ վերքը անոնց, որ ցանուցիր ման կուգան

Աչքերն իրենց դեռ թունդ կարմիր՝ ցոլքը ծըծած հայ արյան,

Անվերապահ նվիրումի ճամբուն վըրա անկայուն,

Ես կողջունեմ նըժդեհ Քույրը տիկին Զապել Եսայան:

Հերոսական կըռիվներու պերճալեզու պատմաբան,

Տարրերու դեմ պայքարումի ընտրած փշոտ իր ճամփան,

Կապանքներու հանդեպ ըմբոստ, զուլումին դեմ ախոյան,

Ես կողջունեմ հերոսուհին տիկին Զապել Եսայան:

Վիշտերու մեծ ուղիներեն դեպի դաժան գողգոթան

Հայր-մայր անուն տառապանքին՝ դեղ ճարելու և դարման,

Թափառումին հանդեպ համառ, ձագուկն իրմե անբաժան,

Ես կողջունեմ սրտոտ մայրը տիկին Զապել Եսայան:

Երբ հայ մըտքի պերճ արևներ մեզ հառաչանք սոսկ դարձան,

Իրենց սուգը՝ հայ տաղանդը դատապարտեց լռության,

Թուղթը թողած՝ քարոզ դարձած, հըմայքին մեջ դյութական,

Ես կողջունեմ գըրագետը տիկին Զապել Եսայան:

Արվեստով ոչ կատարյալ, բայց խորապես անկեղծ այս բանաստեղծությունը, ներբողային հյուսվածքով, Զապել Եսայանի հերոսական բնավորության ճշմարտացի արձագանքն էր”[24]:

… 1921 թ. Զ. Եսայանը բնակվում էր Փարիզում: Նա Հայաստանի օգնության կոմիտեի, Խորհրդային Հայաստանի հետ սերտ կապեր պահպանող հայկական ընկերությունների ակտիվ անդամներից էր, հեռվից մասնակցում էր հանրապետության մշակութային կյանքին: 1926 թ. հոկտեմբերին Զ. Եսայանն այցելում է Մոսկվա, նոյեմբերին՝ Խորհրդային Հայաստան, որտեղ մնում է չորս ամիս: Լինում է նաև Բաքվում, Լեռնային Ղարաբաղում: “Խորհրդային Հայաստան”, Փարիզի “Երևան” ու այլ պարբերականներում հրապարակում է իր տպավորությունները ճամփորդության մասին, այնուհետև դրանք ի մի է բերում և 1928 թ. հրատարակում “Պրոմեթեոս ազատագրված” ընդարձակ ժողովածուն: 1933 թ. ապրիլի 19-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության հրավերով անվանի գրողն ընդմիշտ գալիս է Երևան: “Ապրիլի 19-ին Երևան ժամանեց հայտնի գրագիտուհի Զ. Եսայանը: Վերջին տարիներս Եսայանը, Ավետիք Իսահակյանի հետ միասին, գնահատելի աշխատանք է կատարել գաղութահայ աշխատավորության մեջ, մասսայականացնելով Խորհրդային Հայաստանի սոցիալիստական շինարարությունը … հանդիսանալով Խորհրդային Միության, Խորհրդային Հայաստանի անկեղծ և ակտիվ բարեկամ մտավորականներից մեկը, – կարդում ենք “Գրական թերթ”-ում տպագրված “Զապել Եսայանի գալուստը” հաղորդագրության մեջ: – Եսայանը եկել է վերջնականապես հաստատվելու և աշխատելու Խորհրդային Հայաստանում”[25]: Նա աշխատանքի է անցնում Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ դասավանդում է արևմտաեվրոպական գրականություն: 1934 թ. Մոսկվայում մասնակցում է ԽՍՀՄ գրողների հիմնադիր համագումարին, ֆրանսերենով ելույթ ունենում:

1934 թ. Զ. Եսայանը հրատարակում է “Կրակե շապիկ” վիպակը (1936-ին թարգմանվում է ռուսերեն և ադրբեջաներեն), 1935 թ. լույս է տեսնում “Սիլիհտարի պարտեզները” վեպ - հուշագրության առաջին գիրքը: 1936-ին նա ավարտում է “Բարբա Խաչիկ” վեպը և մի քանի գլուխ տպագրում մամուլում: 1937 թ. հրատարակվում է գրողի “Երկեր”-ի լիակատար ժողովածուն:

1937 թ. Զ. Եսայանը, հայ մեծանուն գործիչներից շատերի պես, դարձել է անհատի պաշտամունքի զոհ, ձերբակալվել է, նետվել Բաքվի բանտ: Մահացել է 1943 թ.:

* * *

Զ. Եսայանի կյանքի, գործունեության և գրական մեծարժեք ժառանգության մասին, ինչպես վերն ասվեց, գրվել են գրքեր, տպագրվել հոդվածներ, եղել են հրապարակումներ: 1978 թ. նշվել է Զ. Եսայանի ծննդյան 100-ամյակը: Վերջին տարիներին էլ նրա անվան հետ կապված բազմաթիվ կարևոր իրադարձություններ են տեղի ունեցել: Հիշատակենք դրանցից մի քանիսը:

“Ազգ” օրաթերթում 2009 թ. տպագրված “Զապել Եսայանին գտնելով” վերնագրով ծավալուն նյութի տակ կարդում ենք. “20-րդ դարասկզբի արևմտահայ կին գրող Զապել Եսայանի կյանքն ու ստեղծագործությունն է ներկայացնում լրագրող Թալին Սանճյանի և Կանանց ռեսուրսային կենտրոնի տնօրեն Լարա Ահարոնյանի նախաձեռնությամբ, անձնական միջոցներով և կենտրոնի աջակցությամբ նկարահանված ֆիլմը, որի առաջին ցուցադրությունը տեղի ունեցավ տիկնիկային թատրոնի կինոսրահում՝ կանանց միջազգային օրվա՝ Մարտի 8-ի նախօրեին: Ֆիլմի նկարահանումները (Երևան, Պոլիս) սկսել են անցած տարվա ձմռանը, գրողի 135-ամյակի (130-ամյակի.– Ա. Զ.) առիթով:

Ֆիլմի առաջին կադրերը փողոցային հարցումներ են՝ Զապել Եսայանի ինքնության մասին, պարզ մարդկանց շրջանակում: Ինչպես և սպասելի էր, նրա անունը ծանոթ չէր հարցվողներից և ոչ մեկին: Ի դեպ, Զապել Եսայանը գրեթե ճանաչված չէ մտավորական, կարելի է ասել նաև գրական շրջանակներում՝ չնայած խորհրդային տարիներին նրա գրական երկերի բավական հրատարակությունների: Այս առումով ֆիլմը նախևառաջ ճանաչողական նշանակություն ունի:

Ֆիլմի հեղինակները կարողացել են որոշակիորեն ամբողջացնել 20-րդ դարասկզբի արևմտահայ տաղանդավոր կին գրողի ստեղծագործական, առավել ևս՝ նրա քաղաքացիական-ազգային, մարդկային նկարագիրը՝ որպես սկզբունքային, տոկուն, կարելի է ասել հերոսական: Նրա անցած ճանապարհը անհանգիստ, հանրային կյանքի հանդեպ ակտիվ վերաբերմունքով մտավորական կնոջ կյանքային էպոպեա է՝ ամենատարբեր դժվարություններով, վտանգավոր հանգրվաններով, և, ցավոք, եղերական ավարտով:

… Ֆիլմում Զ. Եսայանի կենսագրությունը ներկայացնող հեղինակային տեքստում անդրադարձ է արվում նրա կովկասյան այցին, Անդրանիկի, Հովհ. Թումանյանի հետ ծանոթությանը, աշխարհայացքային փոփոխություններին:

1933-ին գրողի տեղափոխությունը Սովետական Հայաստան ճակատագրական եղավ. աշխատանքի հրավեր ստացավ Երևանի պետական համալսարանից: Ժամանակաշրջանը համընկավ սովետական ամենամռայլ ու մարդատյաց՝ ստալինյան բռնապետության տարիներին: 1936 թ. գրողների միությունում իր ելույթին հաջորդում է այդ տարիներին զանգվածային դարձած չարագուշակ երևույթը՝ չսպասված ժամին դռան թակոցը, ապա և ձերբակալությունը: Ֆիլմում հնչող Բաքվի բանտից գրողի գրած նամակների հատվածները խոսուն են՝ նույն տոկուն, խիզախ կեցվածքը: Նրա կյանքի դրամատիկական ավարտը՝ ողբերգական մահվան հանգամանքները մինչ այժմ անհայտ են:

Ֆիլմում Զապել Եսայանը բացահայտված է ավելի որպես ֆեմինիստական շարժման կրող, կնոջ իրավունքներին հետամուտ գրող: Անդրադարձ է արված հիմնական ստեղծագործություններին՝ “Ավերակներուն մեջ”, “Սիլիհտարի պարտեզները”՝ երիտասարդ արվեստաբան Վարդան Ազատյանի մեկնաբանությամբ:

Ֆիլմը հետաքրքրական են դարձնում արխիվային նյութերի, գրողի նամակների, ժամանակակիցների հուշերի հրապարակումները. անձնական կյանքին վերաբերող մանրամասներ է պատմում ռադիոլրագրող Կլարա Թերզյանը: … Տպավորիչ ու պատկերավոր էր ֆրանսահայ գրականագետ Մարկ Նշանյանի խոսքը:

Հեղինակները մտադրություն ունեն ֆիլմը DVD-ներով տարածել, ցուցադրել սփյուռքահայ, նաև թուրքահայ համայնքներում”[26]:

Ի դեպ, այս ֆիլմը 2014 թ. օգոստոսին ցուցադրվել է Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի կինոթատրոնում: Հաղորդվում է, որ “Պոլսոյ Շիշլի թաղամասի շարժապատկերի սրահի մը մէջ, վերջերս ցուցադրուեցաւ 20րդ դարու հայ ականաւոր կին մտածողներէն Զապէլ Եսայեանի կեանքի մասին պատմող “Գտնել Զապէլ Եսայեանը” վաւերագրական ժապաւէնը: Թալին Սուճեանի (Սանճյանի. – Ա. Զ.) կողմէ պատրաստուած ժապաւէնը ներկայացուած է “1908–1909 Դեսաղոնիկէէն Ատանա՝ յոյսեր եւ անկումներ”, ցուցահանդէսի ծիրին մէջ:

Ժապաւէնին մէջ ներկայացուած են Եսայեանի կեանքի կարեւոր դրուագներ՝ Պոլսոյ մէջ անցուցած մանկութիւնն ու պատանեկութիւնը, ուսանողական տարիները Փարիզի մէջ, ամուսնութիւնը, երեխաները, անոր աշխատանքը 1909ի Ատանայի կոտորածները ուսումնասիրող խումբին մէջ, 1915ին Հայոց Ցեղասպանութիւնէ փախուստը, Կովկասի եւ Միջին Արեւելքի մէջ Ցեղասպանութիւնէն ետք հաւաքուած որբերու եւ վերապրածներու յիշողութիւններու գրառումը, այնուհետեւ Խորհրդային Միութիւն մուտք գործելը, աքսորը սթալինեան ռեժիմի կողմէ եւ անյայտ պայմաններու մէջ մահը: Ժապաւէնին մէջ օգտագործուած են Եսայեանի ընտանիքի անդամներու յուշերը, անոր գրութիւնները, գրաքննադատական մեկնաբանութիւններ, պետական արխիւային նիւթեր, ինչպէս նաեւ ձայնագրութիւններ եւ լուսանկարներ”[27]:

2011 թ. դեկտեմբերի 1-ի մի լրահոսի՝ “Տոքթ. Մարկ Նշանեանի դասախօսութիւնը՝ Զապէլ Եսայեանի “Ժողովուրդի մը Հոգեվարքը” գիրքին մասին” վերնագրով նյութից տեղեկանում ենք. “Կիրակի Նոյեմբեր 6-ին Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Նիւ Ճըրզիի Մասնաճիւղը՝ կազմակերպեց դասախօսական ձեռնարկ մը, որ տեղի ունեցաւ Սուրբ Վարդանանց եկեղեցւոյ ներքնասրահին մէջ, եկեղեցւոյ արարողութեան աւարտին:

Օրուան դասախօսն էր հանրածանօթ գրագէտ, քաղաքագէտ եւ փիլիսոփայ տոքթ. Մարկ Նշանեան էր Զապէլ Եսայեանի “Ժողովուրդի մը Հոգեվարքը” գիրքին մասին:

Տոքթ. Նշանեան վերլուծեց այս գրութիւնը, որ Հայկ Թորոյեանի ականատեսութիւնն է հոգեվարք գաղթականներուն իր ճամբորդութեան ընթացքին դէպի Իրաք: Ըստ կատարուած հետազօտութեան այս գիրքը միայն գրի առած է Զապէլ Եսայեան կամ իր արձանագրութիւններն են Հայկ Թորոյեանի պատմածին:

Ներկայ էին այս ձեռնարկին գաղութի տարբեր շրջաններէն մշակութասէր եւ գրասէր յիսուն անձնաւորութիւններ, որոնք մտերմիկ մթնոլորտի մը մէջ հետաքրքրութեամբ հետեւեցան դասախօսին: Դասախօսութեան աւարտին ներկաները քննարկեցին եւ խօսեցան նիւթին մասին…: Յաջող եւ հոգեպարար դասախօսական ձեռնարկ մըն էր որ գոհունակութիւն տուաւ ներկաներուն”[28]:

Նկատենք՝ հենց Մ. Նշանյանն էլ 2013 թ. այս հուշագրությունը թարգմանել է ֆրանսերեն: “Nouvelles d’Armռnie”-ն հաղորդում է. “Ֆրանսիայում լույս է տեսել 1917 թ. հրատարակված “Ժողովուրդի մը հոգեվարքը” գրքի թարգմանությունը, որի հեղինակը Հայոց ցեղասպանության ականատես Հայկ Թորոյանն է, ով թարգմանիչ էր աշխատում Գերմանիայի (գերմանացի սպա՝ հարյուրապետ Օտո Էոլմանի. – Ա. Զ.) մոտ իր ծառայության ընթացքում, իսկ նրա պատմածը գրի է առել Զաբել Եսայանը: … Գիրքը ֆրանսերեն է թարգմանել Մարկ Նշանյանը:

Գրքի հրատարակման առիթով ֆրանսիական “Le Monde” թերթը գրել է. “Ներկայումս, թեպետ Հայոց ցեղասպանությունը Ֆրանսիայի կողմից ճանաչվել է 2001 թ., օրենքը դեռևս չի պատժում դրա ժխտումը, չնայած կա 2011 թ. օրենքի նախագիծը: Պատճառն ա՞յն է, որ մեզ չեն բավարարում ապացույցները: Բնավ, ոչ”:

Ֆրանսիական թերթի համաձայն, այդ գրքում վկաների խոսքերը նախորդում են պատմական ցանկացած ուսումնասիրության: “Ժողովուրդի մը հոգեվարքի” հրապարակումը բացառիկ է նաև մեկ այլ պատճառով. դա պատմություն է, որ երևան է եկել հայկական թերթում 1917 թվականին, որը ոչ այլ ինչ է, քան վերապրածի առաջին ծավալուն վկայություն, և որը երբեք չի թարգմանվել (ինչպես վերը նշվեց, այն ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել Բաքվում հրատարակվող “ծՈՔպ ՉՐպՎÿ” թերթի 1919 թ. ապրիլ– օգոստոսյան համարներում. – Ա. Զ.)”[29],– գրել է “Le Monde”-ն:

Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահ Ֆ. Օլանդի հրավերով պաշտոնական այցով այդ երկրում գտնվելու օրերին՝ 2017 թ. մարտի 8-ին, Փարիզի քաղաքապետ Ա. Իդալգոյի հետ հանդիպումից հետո Փարիզի քաղաքապետարանի “Հանդիսությունների” սրահում ՀՀ Նախագահ Ս. Սարգսյանն ու քաղաքապետը ելույթներ են ունեցել փարիզահայ համայնքի ներկայացուցիչների առջև: Ա. Իդալգոն, մասնավորապես, ասել է. “…մենք որոշել ենք Փարիզի փողոցներից մեկը վերանվանել Զապել Եսայանի անունով, ով գտնվել է հայ ժողովրդի կրած տառապանքների կիզակետում և խորհրդանշում է այդ բոլոր տառապանքները”[30]:

Ստամբուլի “Մարմարա” օրաթերթում տպագրվել է “Զապէլ Եսայեանի կեանքը թուրք բեմին վրայ (Կեանք մը որ կ’երկարի Օսմանեան տարածքաշրջանէն մինչեւ Սիպիրիա)” վերնագրով հոդված, որտեղ կարդում ենք. “Պօղազիչի Ցուցարուեստի Խումբը հանդէս եկաւ թատերախաղի նոր ներկայացումով մը: Այդ ներկայացումը կը պատկանի Հայ ֆէմինիսթ շարժումի առաջատար դէմքերէն՝ Զապէլ Եսայեանի կեանքին: Թատերախաղը բեմադրուած է Այսէլ Եըլտըրըմի կողմէ: Թատերախաղի բոլոր դերակատարները կիներ են: Եըլտըրըմ յայտնած է որ Զապէլ Եսայեանի կեանքը, որպէս իտէալիսթ յառաջապահ գաղափարներով կին, մեծ ազդեցութիւն գործած է իր վրայ: Ան կը պատմէ որ Զ. Եսայեան եղած է շատ զօրաւոր կին, իր ապրած շրջանին մեծ պայքար մղած է մաքառելով դժուարութիւններու դէմ: Օսմանեան շրջանին Հայ կիներ գործօն դեր ունեցած են ընկերութեան մէջ, որոնց կարգին նշանաւոր դէմք կը հանդիսանայ Զ. Եսայեան, որ միաժամանակ շատ նշանաւոր գրագիտուհի է: Ան ո՛չ միայն գրականութեան, այլ քաղաքական կեանքի մէջ առաջատար դէմք մը եղած է: 1915ի սպանդի օրերուն 24 Ապրիլի գիշերը մտաւորականներու համար կազմակերպուած աքսորի ցանկին մէջ միակ կինը որ արձանագրուած է, այդ ալ Զ. Եսայեանն է: Ան հակառակ որ իր անունը արձանագրուած է ցանկին մէջ, միջոցը գտած է խոյս տալու եւ փրկուելու իրեն ճակատագրակից անձերու դէմ գործադրուած մահավճիռէն: Եըլտըրըմ կը հայտնե որ հիմա Զապէլ Եսայեանի ամբողջ կեանքը կը պարզուի բեմին վրայ: Իրեն հետ կեանքի կոչած են նաեւ այն հայ կիները, որոնք տաժանագին պայմաններու տակ ընկերութեան օգտին ծառայած են: Թատերախաղին մէջ կը պատմուի որ Զ. Եսայեան 1915էն ետք ինչպէս յաջողած է նախ Սօֆիա, ապա Թիֆլիս խոյս տալ, յետոյ Կիլիկիա վերադառնալ, հոնկէ Ֆրանսա անցնիլ, վերջապէս Սովետական Միութիւն երթալ եւ հոն Սթալինեան կառավարութեան օրերուն բանտարկութեան ենթարկուելով խորհրդաւոր պայմաններու տակ մահանալ:

Եըլտըրըմ կը պատմէ որ Զ. Եսայեանի կեանքի պատմութիւնը ներկայացնելու համար մեծապէս օգտուած է հեղինակի “Սիլիհտարի պարտէզներ”, Ատանայի ջարդերու մասին իր վկայութիւններու՝ “Աւերակներու մէջ” գործերէն:

Բեմադրիչը կը նշէ որ թատերախաղի ներկայացման համար մեծապէս օգտուած է “Արաս” հրատարակչատան կողմէ թրքերէնով հրատարակուած Զ. Եսայեանի գործերէն: Ասոնցմէ մէկն է “Արդարութեան աղաղակ մը” անուն գիրքը, որ Լեռնա Էքմէքճիօղլուի եւ Մելիսա Պիլալի խմբագրութեամբ լոյս տեսաւ 2006 թուականին: Նաեւ Եսայեանի “Աւերակներու մէջ”ը: Օգտուած է նաեւ հեղինակի “Սիլիհտարի պարտէզները” գիրքէն, որ հրատարակուած է “Պէլկէ” հրատարակչատան կողմէ:

Թատերախաղին անունն է “Զապէլ”:

Երկու վարագոյրով այս թատերախաղը սկսած է բեմադրուիլ 6 Մարտէն սկսեալ”[31]:

“Ազգ” օրաթերթը “Հատվածներ Զ. Եսայանի գործերից՝ ամերիկյան գրական տարեգրքում” վերնագրով նյութի տակ հաղորդում է. “Պանգիրուս” (Pangyrus) անվամբ ամերիկյան նոր գրական տարեգրքի (հիմնված 2015-ին միայն առցանց) այս տարվա թվով երրորդ համարում, որ առցանցին զուգահեռ հրատարակվել է նաև տպագիր, ներառվել են նաև հատվածներ հայ անվանի կին գրող, թարգմանիչ և հրապարակագիր Զապել Եսայանի (1878–1943) ստեղծագործություններից:

… Քեմբրիջի (Մասաչուսեթս) գրական հանդեսում, որի խմբագիրն է 2003-ից Հարվարդում գրավոր խոսք դասավանդող Գրեգ Հարիսը, հրատարակվել է անգլերեն թարգմանությամբ Եսայանի “Իմ տունը” գլուխը “Սիլիհտարի պարտեզները” վեպ-հուշագրությունից, մի քանի էջ Կիլիկիայի հայության ողբերգությունը նկարագրող նրա “Ավերակներուն մեջ” ականատեսի վկայություններից և “Մարդը” առեղծվածային պատմվածքը նրա “Հոգիս աքսորյալ” վիպակից:

Նյութերը վերցվել են “Հայ կանանց միջազգային ասոցիացիայի” (AIWA) հրատարակած գրքերից, որոնց անգլերեն թարգմանությունը հանձն էին առել Ջուդի Սարյանը, Բարբարա Մերգերյանը, Դանիելա Թերբանջյանը և Ջոյ Ռենջիլյան-Բուրգին: Օժանդակել էին նրանց Դոլորես Զոհրապ-Լիբման և Գյուլբենկյան հիմնադրամները:

Հատվածներից առաջ “Պանգիրուսը” երկու էջի վրա ներկայացրել է Եսայանի կյանքն ու գործունեությունը և նրա նշանակությունը մեր գրական կյանքում, զետեղելով նաև մի քանի լուսանկարներ”[32]:

Մեկ այլ լրատվամիջոցի՝ “Զապել Եսայանը աշխարհի անվախ կանանց “հնգյակում” է” վերնագրով հաղորդումից տեղեկանում ենք, որ կանանց ու մոդայի մասին բրիտանական “Corporate 29” հրատարակությունն առանձնացրել է մարդկության պատմության մեջ ամենից անվախ կանանց մասին հինգ պատմություն, որը վերցրել է Հաննա Ջեվելլի՝ “100 անվախ կանայք” խորագրով վերջերս լույս տեսած գրքից: Ցուցակում ընդգրկված է նաև Կ. Պոլսի ամենահայտնի հայ գրագիտուհիներից մեկը՝ Զապել Եսայանը, ով “փաստագրել է Օսմանյան կայսրությունում 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության սարսափները”[33]: Այնուհետև կենսագրական հայտնի որոշ տեղեկություններ են բերվում գրողի մասին:

Զապել Եսայանը ոչ միայն իր գրական, այլև ազգային-հասարակական գործունեությամբ միշտ կմնա հայ ժողովրդի երախտավորների շարքում:

ЗАПЕЛ ЕСАЯН: НАЦИОНАЛЬНО-ОБЩЕСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ

(К 140-летию со дня рождения)

АНУШАВАН ЗАКАРЯН

Резюме

Известная армянская писательница, переводчица, публицист, национально-общественный деятель Запел Мкртычевна Есаян (Ованнисян) родилась в 1878 г. в Константинополе. Начальное образование получила там же, а в декабре 1895 г. отправилась в Париж, где была слушателем литературных и философских курсов в Сорбонне и Коллеж де Франс. Здесь она сотрудничала с армянскими и французскими периодическими изданиями, писала статьи, рассказы, повести, занималась переводами. До 1915 г. попеременно жила и творила в Париже и Константинополе. В 1905–1907 гг. опубликовала повести «Вечерняя заря Скютари», «Фальшивые таланты», «Даровитые люди» и т. д. В 1909 г., после младотурецких погромов в Адане, З. Есаян в течение трех месяцев побывала в Адане, Мерсине, Сисе, Османие и в других населенных пунктах, слышала рассказы свидетелей резни, написала статьи, художественные произведения (книга «Среди руин», повесть «Проклятие», рассказы «Сафие», «Новая невеста»).

По счастливой случайности З. Есаян спаслась от Геноцида, переехала в Болгарию, затем в Румынию. В конце 1915 г. приехала на Кавказ. В феврале и марте 1916 г. в Баку и Тифлисе, затем в апреле в Петрограде и Москве читала лекции о западноармянской литературе и писателях, о преследовании армян в Турции. В это же время З. Есаян начинает собирать, записывать материалы о Геноциде армян и публиковать их. В бакинском журнале «Горц» («Дело») за 1917 г. (¹ 2 и 3; 4, 5–6, 7–8) издает записи очевидца трагических событий – «Агония одного народа (Депортированные армяне в Месопотамии)» и путевые заметки «Воспоминания Мурада».

Осенью 1918 г. З. Есаян отправилась в Тегеран, оттуда – в Париж. Затем, в течение трех лет, посетила страны Ближнего и Среднего Востока, занимаясь спасением и размещением сирот и беженцев.

С 1921 г. З. Есаян живет в Париже. Тесными узами она была связана с Советской Арменией: являлась членом «Комитета помощи Армении», поддерживала связи с интеллигеницей. В октябре 1926 г. писательница впервые побывала в Советском Союзе – в Москве, затем, в ноябре, прибыла в Армению, где провела четыре месяца. По возвращении в Париж, в 1928 г., опубликовала объемный сборник своих впечатлений от поездки –«Освобожденный Прометей».

С апреля 1933 г. по приглашению правительства АрмССР З. Есаян живет и работает в Армении. В 1934 г. она участвует в работе первого съезда Союза писателей СССР, выступив на нем на французском. В эти же годы пишет ряд произведений – «Огненная рубашка» (1934 г.), первую книгу повести «Сады Силизара» (1935 г.), «Барпа Хачик» (1936 г.). В 1937 г. было издано полное собрание сочинений писательницы.

В 1937 г. З. Есаян, как многие видные армянские деятели, стала жертвой культа личности, была арестована и заключена в бакинскую тюрьму. Скончалась в 1943 г.

Не только своей литературной, но и национально-общественной деятельностью З. Есаян стоит в ряду выдающихся представителей армянского народа.

ZABEL YESAYAN: A NATIONAL–PUBLIC FIGURE

(Dedicated to the 140th birth anniversary)

ANUSHAVAN ZAKARYAN

Summary

Zabel Mkrtich Yesayan (Hovhannisyan), a prominent Armenian writeress, translator, publicist and national-public figure was born in 1878 in Constantinople. She received primary education at the same place and in December 1895, left for Paris where she was a course attendee of literature and philosophy at Sorbonne and Collиge de France. Here she collaborated with Armenian and French periodicals, wrote articles, novels, essays and did translations. Up to 1915 she alternately lived and acted in Paris and Constantinople. From 1905–1907 she published novels titled “The Evening Twilight of Scutari”, “False Talents”, “Gifted people”, etc. In 1909 after the Adana massacres perpetrated by the Young Turks, Z. Yesayan during three months visited Adana, Mersin, Sis, Osmaniye and other settlements, lettres (the book “Among the Ruins”, the novel “The Curse”, the short stories “Safieh”, “The New Bride”).

Fortunately, Z. Yesayan saved from the Genocide moving to Bulgaria and subsequently to Romania. In the end of 1915 she arrived at the Caucasus. In February and March of 1916 in Baku and Tiflis, later in April in St. Petersburg and Moscow she handled lectures on Western Armenian literature and writers, as well as the persecution of Armenians in Turkey. Simultaneously, Z. Yesayan started to collect, record and publish materials on the Armenian Genocide. During the year of 1917 in Baku journal of “Gorts” (“Deed”) she published the accounts of an eyewitness of tragic events (№ 2 and 3; 4, 5–6, 7–8) – “The Agony of a Nation (The Deported Armenians in Mesopotamia)” and travel notes of “The Reminiscences of Murad”.

In the fall of 1918 Z. Yesayan left for Tehran, from where – to Paris. Then, during the following three years she visited the countries of the Near and Middle East devoting herself to the rescue and relocation of orphans and refugees.

From 1921 Z. Yesayan lived in Paris. She was bound by close ties with Soviet Armenia: she was a member of “Armenian Relief Committee”, kept in touch with the intelligentsia. In October 1926 the writeress for the first time visited the Soviet Union – Moscow, subsequently arrived at Armenia in November, where she spent four months. Upon her return to Paris she published “Prometheus Unchained” – a voluminous compilation of her own impressions of the journey.

From April 1933, at the invitation of the Government of ArmSSR, Z. Yesayan lived and worked in Armenia. In 1934 she participated in the activities of the first Soviet Writer’s Union congress making a report in French. In those years she authored a series of works of belles-lettres – “Shirt of Fire” (1934), her first book of novels “The Gardens of Silihdar” (1935), “Barpa Khachik” (1936). In 1937 the first collected works of the writeress were published.

In 1937, like many other outstanding Armenian figures, Z. Yesayan became one of the victims of the cult of personality, firstly was arrested and then kept at Baku prison. She died in 1943.

Not only with her literature but also for her national-public activities Z. Yesayan is classed among the prominent representatives of Armenian nation.

Заметки

[←1]

Զ. Եսայանի կյանքի, գործունեության և գրական հարուստ ժառանգության մասին մանրամասն տե՛ս Ս. Արզումանյան. Զապել Եսայան (Կյանքը և գործը), Երևան, 1965, նույնի՝ Զապել Եսայան.– Զ. Եսայան. Նամակներ (Կազմեց և ծանոթագրեց՝ Ա. Ավետիսյան, խմբագիր՝ Ս. Արզումանյան), Երևան, 1977, էջ 9–22, նույնի՝ Զապել Եսայան.– “Հայ նոր գրականության պատմություն”, հ. 5, Երևան, 1979, էջ 785–802, Դ. Գասպարյան. Փակ դռների գաղտնիքը (Չարենցը, Բակունցը և մյուսները), Երևան, 1994, էջ 89–112, Ս. Ս. Գրիգորյան. Զապել Եսայանի փոքր կտավի ստեղծագործությունները: Ուսումնական ձեռնարկ, Երևան, 1990 և այլն:

[←2]

“Մշակ” (Թիֆլիս), 6. II. 1916: Տե՛ս նաև՝ “Русские ведомости” (Москва), 22. IV. 1916; “Армянский вестник” (Москва), 1916, № 15, с. 12–14.

[←3]

“Մշակ”, 6. II. 1916:

[←4]

Տե՛ս նույն տեղում, նաև՝ “Հորիզոն” (Թիֆլիս), 31. III. 1916, “Армянский вестник”, 1916, № 4, ñ. 22; № 8, ñ. 21. Ի դեպ, “Մշակ” թերթը, անդրադառնալով “Հայկական վերջին հալածանքները Կ. Պոլսո մեջ” վերնագրով դասախոսությանը, մասնավորապես գրում է. “Տիկին Եսայեանը, ինչպէս և ամեն մի թիւրքահայ գրականագէտ, իր մաքուր հայերէնով, ախորժալուր առոգանութեամբ և նոյն իսկ ճարտասանութեամբ հաճելի տպաւորութիւն է թողնում: Դասախօսութեան այդ արտաքին հանգամանքները շատ նպաստաւոր են և խօսում են յօգուտ դասախօսի: Սակայն նոյնը չենք կարող ասել՝ դասախօսութեան ներքին յատկութիւնների և արժանիքի մասին. իսկ այն միակողմանիութիւնը, ես աւելին կասեմ՝ ոչ թէ կուսակցական խտրական ոգին, այլ նոյն իսկ “կուսակցական ցաւագարութիւնը” (ինչպէս շատ ճիշդ արտայայտվել է “Վան - Տոսպ” թերթը) վերին աստիճանի աննպաստ և անհաճոյ տպաւորութիւն թողեցին մեզ վրա, և մենք անկեղծ ցաւ զգացինք, որ տ. Զապէլ Եսայեանը, գալով Կ. Պօլսից մեզ մօտ, համազգային այս մեծ և ահռելի աղէտի օրերին, հարկ է տեսնել մի դասախօսութեան մէջ, որ կրում էր ընդհանուր բնաւորութիւն, սահմանված էր մի հասարակական, անկուսակցական լսարանի համար, ցոյց տալ խտրական, կուսակցական ոգի: Դա վայել չէ ոչ կնոջ, ոչ գրողին և մանաւանդ վիպասանին” (“Մշակ”, 9. II. 1916):

[←5]

“Արև” (Բաքու), 16. VII. 1916: Տե՛ս նաև՝ “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, № 12–13, ñ. 45. Ի դեպ, հաղորդագրության մեջ հիշատակվող “ռուս գրագիտուհի տիկ. Թըրկովան” ժամանակի հայ հասարակությանը քաջածանոթ Արիադնա Տիրկովան է (Ա. Վերգեժսկի): Նա ճանաչված գրական-հասարակական գործիչ էր, ռուսական կենտրոնական թերթերի թղթակից: Կովկասյան ռազմաճակատից վերադառնալով՝ 1915 թ. նոյեմբերի 5-ին Հասարակական ակումբի նախաձեռնությամբ Թիֆլիսի կայսերական երաժշտական դպրոցի դահլիճում զեկուցում է կարդացել “Պատերազմը և կինը” թեմայով, միաժամանակ տպավորություններ պատմել ռազմաճակատից: 1916 թ. Պետրոգրադում լույս է տեսել նրա “Հին Թուրքիան և երիտթուրքերը: Մեկ տարի Կոստանդնուպոլսում” վերնագրով ուշագրավ գիրքը: Այստեղ հայերին նվիրված է առանձին գլուխ, որտեղ արտահայտված է հեղինակի սերն ու հարգանքը հայ ժողովրդի նկատմամբ: Հատկապես ջերմ է խոսում Թուրքիայում Հայ հեղափոխական դաշնակցության գործունեության մասին: Անդրադարձ կա հայերի կոտորածներին: Ամենայն հավանականությամբ, Զ. Եսայանն ու Ա. Տիրկովան հենց Կ. Պոլսում էլ ծանոթացել, մտերմացել են (մանրամասն տե՛ս А. Закарян. Трагедия армянского народа в оценке русских литераторов. Ереван, 2003, с. 75–76):

[←6]

Զ. Եսայան. Նամակներ, էջ 138:

[←7]

Հուշագրությունը ռուսերեն թարգմանությամբ [«Агония одного народа (Выселенные армяне в Месопотамии)». Запись г-жи Забэль Есаян. Перевод с армянского – С. А.)] տպագրվել է Բաքվում լույս տեսնող “Íàøå âðåìÿ” թերթի 1919 թ. ապրիլ-օգոստոսյան համարներում:

[←8]

Զ. Եսայան. Նամակներ, էջ 138–139:

[←9]

“Գործ” (Բաքու), 1917, -2, էջ 79:

[←10]

Նույն տեղում:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 80:

[←12]

Ա. Թ. Վեգներ. Խղճիս ձայնը երբեք չի լռելու (Գերմաներեն բնագրից թարգմանեց Խաչիկ Խաչերը), Երևան, 2006, էջ 11:

[←13]

Ի դեպ, “Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ)” նյութի մասին մեր իրականության մեջ փոքր-ինչ ծավալուն խոսք է եղել անվանի գրականագետ Ս. Արզումանյանի “Զապել Եսայան (Կյանքը և գործը)” մենագրության մեջ (էջ 184–186): Հուշագրությունը մեր կողմից վերահրատարակվել է “Պատմաբանասիրական հանդեսի” 2017 թ. համարներում (տե՛ս -1, էջ 136–175, -2, էջ 211–244, -3, էջ 194–224):

[←14]

Հարկ է նկատել, որ արդեն իսկ 1916 թ. մամուլի տարբեր օրգաններում նյութեր են տպագրվում, անձնական տպավորություններ հաղորդվում Միջագետք աքսորված հա-յերի օրհասական վիճակի, “դրսի” օժանդակությամբ նրանց օգնության ձեռք մեկնելու անհրաժեշտության մասին, և դա համարվում է “սուրբ գործ”: Մասնավորապես, “Արև” թերթի 1916 թ. օգոստոսյան համարներում տպագրվել է Ս. Արարատյանի “Միջագետքում (Ականատեսի օրատետրից)” հոդվածաշարը՝ ահա այսպիսի խոսուն վերնագրերով. “I. Նախօրեակին” (11. VIII. 1916), “II. Կիլիկիայի տեղահանութիւնը” (12. VIII. 1916), “III. Հայաստանի դէպքերը” (14. VIII. 1916), “IV. Հայաստանի դէպքերը” (18. VIII. 1916), “ V. Դէպքեր ու դէմքեր” (20. VIII. 1916), “VI. “Նոր Հայաստան” (21. VIII. 1916), “VII. Հալէպի դերը.– Եզրակացութիւն” (25. VIII. 1916): Հոդվածաշարում զետեղված է Միջագետքի մանրամասն քարտեզ՝ “ցոյց տալու համար, թէ որտեղ է ապրում աքսորւած հայութիւնը”: Չծավալվելով՝ նկատենք, որ Զ. Եսայանը քաջածանոթ է եղել այս հոդվածաշարին ու դրանից բազում մանրամասներ է օգտագործել “Ժողովուրդի մը հոգեվարքը (Աքսորեալ հայերը Միջագետքի մէջ)” գործում:

[←15]

“Գործ”, 1917, - 2, էջ 80:

[←16]

Նույն տեղում, -4, էջ 71–92, - 5–6, էջ 87–104, -7–8, էջ 89–132: Հետագայում՝ 1920 թ., ուղեգրությունն առանձին գրքույկով լույս է տեսնում Բոստոնում, 1981 թ.՝ “Նաիրի” ամսագրի (Հալեպ, Բեյրութ) էջերում: Դրա ստեղծման մանրամասների մասին տե՛ս Զ. Եսայեան. Մուրատի ճամբորդութիւնը: Սվազէն Պաթում (ուղեգրություն՝ ականատեսի վկայությամբ): Կազմ. Ս. Ս. Գրիգորյանը, առաջաբանը՝ Ս. Մ. Սահակյանի, Երևան, 1990, էջ 7–10:

[←17]

Կոմպոզիտոր, դիրիժոր, մանկավարժ Ա. Մանուկյանը “Դրվագներ Հովհ. Թումանյանի կյանքից” վերնագրով իր հուշերում գրում է. “1917 թվականի ամառն է: Պյատիգորսկի “Провал” կոչված առողջարանում ենք, որ հիմնել էր բժ. Բուդուղյանը և նվիրել Հայ ուսուցիչների միության: Այստեղ հանգստանում և բուժվում էին այն ժամանակվա ուսուցիչներից և հասարակական գործիչներից շատերը: Հյուր էին և արտասահմանից եկած գրական գործիչներ Զապել Եսայանը, Ռուբեն Զարդարյանի որդի, երիտասարդ բանաստեղծ Ռաֆայել Զարդարյանը: Այնտեղ էր և Հովհ. Թումանյանը իր աղջիկների հետ: Ժամանակն անցնում էր շատ հետաքրքրական և ուրախ: … – Լսեցե՛ք,– ասաց նա (Թումանյանը – Ա. Զ.) մի օր մեզ իր տանը: – Էսօր հայոց դպրոցում ժողով էր: Առողջարանը 4000 ռուբլի բանկին պարտք ունի:

Որոշվեց մի երեկույթ կազմակերպել և այդ պարտքը ծածկել:

– Ազա՛տ,– դարձավ նա ինձ,– քառաձայն խումբը դու պետք է պատրաստես: Դե՛, քեզ տեսնեմ, այսօրվանից անցիր գործի: Եթե կուզես, մենք էլ կերգենք, ես՝ տենոր, տիկին Զապելը՝ առաջին ձայն:

Բոլորս ծիծաղեցինք Հովհաննեսի տենոր երգելու հայտարարության վրա” (“Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում”, տեքստը պատրաստեց և ծանոթագրեց՝ Լ. Մ. Կարապետյան, Երևան, 1969, էջ 515–516): Այդ “ճոխ” երեկույթը, ապա ճաշկերույթը տեղի է ունեցել օգոստոսի 3-ին՝ Պյատիգորսկի քաղաքային ժողովարանի դահլիճում: Ի դեպ, մասնակիցների թվում է եղել նաև զորավար Անդրանիկը, ռուս նշանավոր բանաստեղծ Կ. Բալմոնտը, որը ելույթ է ունեցել, ապա հանպատրաստից Թումանյանին նվիրել իր հայտնի բանաստեղծությունը:

Նկատենք նաև, որ Զ. Եսայանն “անձնական հուշերում” գրում է՝ իր “գիտակցական հարաբերությունները” Թումանյանի հետ “… սկսած կը համարեմ 1916 թ. փետրվարից: … Իմ առաջին տպավորությունները այդ մեծ պոետեն գլխավորապես կը կայանան այն բանին մեջ, որ կը զգայի իր պաշտպանությունը, իր հովանավորությունը և սրտացավությունը, որոնք միշտ շնորհել է ինձ ինքնաբերաբար” (նույն տեղում, էջ 151):

[←18]

Զ. Եսայան. Նամակներ, էջ 141:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 146:

[←20]

Նույն տեղում, էջ 162:

[←21]

“Ակօս” (Ստամբուլ) թերթի 2014 թ. օգոստոսի 29-ին “Փարիզի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան մասին Զապէլ Եսայեանի փաստաթուղթը յայտնաբերուեցաւ” վերնագրով նյութում հաղորդվում է. “Թուրք պատմաբան Ումիթ Քուրթը եւ լրագրող Ալեւ Էրը, Փարիզի Նուպարեան գրադարանին մէջ կատարած ուսումնասիրու-թիւններու ընթացքին յայտնաբերած են ցեղասպանութեան մասին վկայող փաս-տաթուղթ մը: Անոնց կարծիքով այդ փաստաթուղթը մինչեւ օրս հրատարակուած չէ:

Այս կարեւոր փաստաթուղթը կը վերաբերի գրագէտ Զապէլ Եսայեանի 11 էջնոց զեկոյցին, որուն մէջ հեղինակը ներկայացուցած է 1915-ին եւ անկէ ետք հայ կիներուն եւ աղջիկներուն պատուհասած դժբախտութիւնները: Ըստ “Ակօս” թերթին՝ այդ զեկոյցը ներկայացուած է Փարիզի Խաղաղութեան խորհրդաժողովի հայկական պատուիրակութեան անդամ Պօղոս Նուպար Փաշային: Վերջինս զեկոյցը փոխանցած է խորհրդաժողովին մասնակից երկիրներու ներկայացուցիչներուն:

Զապէլ Եսայեանը զեկոյցին մէջ կը նշէ, որ երիտթրքական իշխանութիւնները պատերազմը սկսելէ անմիջապէս ետք ծրագրուած ձեւով իրականացուցած են երկրի ոչ իսլամ ազգերու ոչնչացումը: Երիտասարդ կիներուն, աղջիկներուն եւ երեխաներուն կ՚առեւանգէին: Ըստ Եսայեանի՝ անոնց թիւը այդ օրերուն աւելի քան 200 հազար էր:

Եսայեանը առանձին կէտերով ներկայացուցած է, թէ ինչպէս թուրքերը կ՚առեւանգէին հայ կիներն ու երեխաները:

1. – Կիներու մէկ մասին կ՚առեւանգէին իրենց քաղաքներէն եւ գիւղերէն: Էրզրումի մէջ թուրք սպաները կ՚առեւանգէին քաղաքի երեւելի հայերու աղջիկները, իսկ Երզնկայի մէջ՝ հարուստ ընտանիքներու աղջիկներուն:

2. – Հայ կիներն ու երեխաները կ՚առեւանգուէին յատկապէս հայ տղամարդիկը սպանելէ ետք: Ոստիկանները, որոնք կ՚ուղեկցէին կիներու խումբերուն, տաժանագին ճանապարհորդութենէ ետք խումբը կը բերէին աղբիւրի մը մօտ, սակայն մօտենալ եւ ջուր խմել կ՚արգիլէին: Ջուր խմելու գինը՝ թուրք զինուորներուն յանձնուիլն ու կիրքերուն գոհացում տալն էր:

3. – Երբ այդ կիները կը հասնէին հաւաքավայր, անոնց վրայ կը յարձակէին քիւրտերը, չերքէզներն ու չեչէնները:

Ումիթ Քուրթ եւ Ալեւ Էր կը յայտնեն նաեւ, որ Եսայեանի զեկոյցը յանձնուած է նաեւ Պոլսոյ հայոց պատրիարք Առաքել Չաքրեանի գլխաւորութեամբ ստեղծուած յանձնաժողովին, որ կը զբաղէր որբ հայ երեխաներ եւ այրի կիներ գտնելու հարցով” (http://hairenikweekly.com/2014/ 08/29/19117):

[←22]

“Наше время” (Баку), 23. III. 1919.

[←23]

Ա. Ա. Ավետիսյան. Զապել Եսայանը Կիլիկիայի հայության դրության մասին (1920 թ.). – “Պատմա-բանասիրական հանդես”, 1985, - 2, էջ 226–233:

[←24]

Ս. Արզումանյան. Զապել Եսայան (Կյանքը և գործը), էջ 188–189:

[←25]

“Գրական թերթ”, 21. IV. 1933:

[←26]

“Ազգ” (Երևան), 11. III. 2009:

[←27]

Տե՛ս http://hairenikweekly.com/2014/08/29/19117.

[←28]

Տե՛ս http://hairenikweekly.com/2011/12/01/8351.

[←29]

www.yerkramas.org (տե՛ս 01. 06. 2013).

[←30]

“Հայաստանի Հանրապետություն”, 9. III. 2017: Ի դեպ, “Արմենպրես”-ի հաղորդմամբ, “Կանանց միջազգային օրվա (2018 թ. մարտի 8-ի.– Ա. Զ.) կապակ-ցությամբ Փարիզի Հանրապետության պողոտայի և Տլիմսեն ու Սպինոզա փողոցների (20-րդ և 11-րդ շրջաններ) հատման կետում գտնվող Ճեմուղին անվանակոչվեց հայ կին գրող, մարդու իրավունքների ակտիվիստ Զապել Եսայանի անունով: Ճեմուղին ձգվում է Մենիլմոնտան պողոտայի կենտրոնական հատվածով” (“Հայաստանի Հանրապետություն”, 10. III. 2018):

[←31]

“Մարմարա” (Ստամբուլ), 11. III. 2017:

[←32]

“Ազգ”, 14. VII. 2017 (Գ Ազգ – Մշակույթ): Հավելյալ տեղեկություններ տե՛ս www.pangyrus.com և info@aiwainternational.org կայքերում:

[←33]

«Новое Время» (Ереван), 7. XI. 2017. Տե՛ս նաև՝ “Республика Армения”, 15. XI. 2017.