ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ

ՀՀ ԳԱԱ ԹՂԹԱԿԻՑ ԱՆԴԱՄ ԼԵՎՈՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԻ ՀԵՏ

(Ծննդյան 70-ամյակի առթիվ)

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Ինչպե՞ս ստացվեց, որ փոխեցիր մասնագիտությունդ՝ ֆիզիկոսից՝ ազգագրագետի:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Դեռ դպրոցական տարիներին ինձ մոտ ձևավորվել էին հետաքրքրությունների երեք ուղղություն, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող էր դառնալ ապագայում իմ հիմնական մասնագիտությունը: Ես սովորել եմ մաթեմատիկական թեքումով դասարանում և դա այն տարիներին էր, երբ ֆիզիկան վերելք էր ապրում, և պարուրված էր ռոմանտիզմի մի շղարշով: Իմ բոլոր հասակակիցներն այն ժամանակ տարված էին Դանիել Դանինի «Տարօրինակ աշխարհի անխուսափելիությունը» գրքով, որը տեսական  ֆիզիկայի մասին էր և չափազանց հանրահայտ էր Խորհրդային Միությունում: Ու հասկանալի է, որ և՛ ես, և՛ իմ դասարանցիների մեծ մասը գնացին այդ ուղղությամբ: Սակայն արդեն այդ տարիներին ինձ մոտ, բացի այդ, կար հետաքրքրություն դեպի արխաիկ մշակույթները: Եվ պատահական չէ, որ, սովորելով համալսարանի ֆիզիկայի բաժնում, ես մասնակցեցի ուսխորհրդի գիտաժողովներից մեկին՝ ներկայացնելով մշակույթի սկզբին նվիրված մի զեկուցում: Դա Ֆրոյդի «Տոտեմի և տաբուի» վերանայումն էր և հետագայում՝ արդեն ազգագրության ասպիրանտ լինելով, դրա ոչ շատ ձևափոխած տարբերակը տպագրեցի Մոսկվայում: Իմ առաջին գրքում այն դարձավ առանձին գլուխ, որը գրաքննիչները հանեցին, բայց որի նորացված տարբերակը 2015 թ. տպագրեցի Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի հիշատակին նվիրված ժողովածուում: Նաև կար հետաքրքրություններիս երրորդ ուղղությունը, որը մրցում էր մյուս երկուսի հետ՝ նկարչությունը, և ես մտածում էի, որ կարող եմ նաև այդ ուղղությամբ շարունակել: Այսինքն, այնպես չէր, որ մի բան անում էի, ու հետո միանգամից փոխեցի հետաքրքրություններիս դաշտը: Այս երեք ուղղություններից, միայն, կարծես, ֆիզիկան էր, որ տարիներ հետո իր շարունակությունը չունեցավ, այսինքն, երբ մտա ազգագրության դաշտ որպես ասպիրանտ, ֆիզիկայի հետ իմ մասնագիտական առնչություններս ընդհատվեցին: Մինչդեռ նկարչության պարագայում դրանք շարունակվեցին, և ես մինչ օրս էլ մասնակցում եմ երգիծանկարիչների թե՛ հայաստանյան, թե՛ միջազգային ցուցահանդեսներին, փառատոներին և ունեմ մրցանակներ: Դրանցից վերջինը՝ արծաթե մեդալ, ստացել եմ 2014-ին Հայաստանում անցկացված երգիծանկարիչների միջազգային փառատոնին՝ «Նոյի վերադարձը» խորագրով: Առաջին տեղը գրաված մրցանակներից էր դեռ խորհրդային տարիներին Կարելիայում ստացածը, այդ աշխատանքներս առասպելաբանության մասին էին: Այսինքն, իմ գիտական հետաքրքրությունը նաև արտացոլվում էր իմ մյուս հետաքրքրություններում: Փորձում էի բացահայտել, թե ինչպես է բարձրացվում` առասպելաբանացվում առօրյան և ինչպես են իջեցվում բարձր առասպելները: Իմ այս հետաքրքրությանս նվիրված հոդվածներից մեկի հեղինակ Յուրի Հակոբյանն այն անվանել էր «Լևոն Աբրահամյանի կոմիկական մարդաբանությունը»: Երևի պատահական չէ, որ 2006 թ. ԱՄՆ-ում հրատարակած «Հայ ինքնությունը փոփոխվող աշխարհում» գիրքս նկարազարդված է իմ երգիծանկարներով: Մի խոսքով, հետաքրքրություններս ժամանակի ընթացքում հասունացան այնքան, որ ես հասկացա, թե որ մեկն է ինձ համար ավելի կարևոր, և իմ ատենախոսությունը, որը շարադրել եմ Մոսկվայում, Միկլուխո-Մակլայի անվան ԽՍՀՄ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում ուսանելու տարիներին, նվիրված էր արխաիկ տոնին և առասպելաբանությանը:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Ինչպե՞ս ստացվեց, որ հենց այդ թեման ընտրեցիր:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Ինձ հետաքրքրում էր ամենավաղ տոնը, այսինքն՝ տոնի սկիզբը, դրա համար ուզում էի ուսումնասիրել արխաիկ ժողովուրդների տոնական և ծիսական մշակույթը: Ամենամեծ ազդեցությունն այս հարցում իմ վրա ունեցել է Միխայիլ Բախտինը, ում մոտեցումը շարունակել եմ առաջին գրքում, որը հրատարակվեց Հայաստանում 1983 թ.՝ «Первобытный праздник и мифология» վերնագրով, որտեղ ես փորձել եմ վերականգնել նախատոնը՝ Ur-festival-ը: Եվ իմ թեկնածուական ատենախոսությունը նվիրված էր արխաիկ ժողովուրդների մշակույթին՝ Ավստրալիայի և Օվկիանիայի ժողովուրդներին:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Մոսկվայում սովորելու տարիներին կա՞ր այնպիսի միջավայր, կայի՞ն մասնագետներ, ովքեր ազդեցություն ունեցան քեզ վրա:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Կարող եմ ասել, որ՝ այո, և դա է պատճառը, որ գրքումս Միխայիլ Բախտինի միջնադարյան կառնավալի ուսումնասիրության մոտեցումները տարածեցի նախնադարյան տոնի վրա, և դա ինձ թույլ տվեց դուրս բերել արխաիկ, ենթադրյալ նախատոնը: Չնայած իմ ղեկավարը եղել է Ազգագրության ինստիտուտի նախնադարյան հասարակության պատմության բաժնից Աբրահամ Իսահակի Պերշիցը, ում շնորհակալ եմ իր աջակցության համար, բայց իսկական դպրոց ինձ համար եղել է Մոսկվայի սեմիոտիկ դպրոցը, որը Տարտուի դպրոցի շարունակությունն էր, բայց շատ ավելի խորը ու արդյունավետ: Եվ իմ իսկական ուսուցիչն էր Վլադիմիր Տոպորովը:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Դեռ ասպիրանտական տարիներին քո ամենահայտնի աշխատանքներից դարձավ «Беседы у дерева»-ն՝ տարօրինակ իր ոճով և բովանդակությամբ մի աշխատանք, որը հետագայում հրատարակվեց որպես գիրք: Ե՞րբ և ինչպե՞ս ծնվեց այդ անսովոր գիրքը գրելու գաղափարը:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Մինչև գիրք դառնալը այդ տեքստը գրվում էր որպես մի աշխատանք, որտեղ ավարտ չէր նախատեսվում: Այն սկսվել էր դեռ ուսանողական տարիներին, երբ ես ավարտեցի համալսարանը և աշխատում էի որպես ֆիզիկոս, ինչը մեկ անգամ ևս ցույց է տալիս, որ ազգագրագետի մասնագիտության իմ ընտրությունը եղել է ոչ թե միանգամից և պատահական, այլ զուգահեռ է զարգացել: Այդ շրջանում նաև աշխատում էի այն տեքստի վրա, որը հետագայում դարձավ «Զրույցներ ծառի մոտ» գիրքը: Տեքստը՝ զրույցներ են: Գրքից պարզ չէ, թե ով ում հետ է զրուցում, բայց մտքումս ունեի իմ իրական զրուցակիցն ու զրույցները: Հիմքում ուսանող տարիների իմ երկարատև զրույցներն էին բանասեր Վարդան Հայրապետյանի հետ: Հենց նա էլ մղեց ինձ, որ ես դրանք գրքի տեսքով հրատարակեմ: Դա ձևակերպվեց որպես զրույցներ աշակերտի և ուսուցչի  միջև ու պարզ չէ, թե նրանցից ով է ուսուցիչը, ով՝ աշակերտը, նրանք տեղերով միշտ փոխվում են: Զրույցները տեղի են ունենում ծառի մոտ, որը հիշեցնում է տիեզերական ծառը: Երբ գիրքը 2005 թ. հրատարակվեց Մոսկվայում «Языки славянской культуры» հեղինակավոր հրատարակչությունում, անոտացիայում գրված էր, որ այնքան էլ պարզ չէ, թե աշխատանքը որ ժանրին է պատկանում: Մոսկվայում առիթ եմ ունեցել այն տարբեր լսարաններում ներկայացնելու: Ձեռագիրը բավականին հանրաճանաչ էր ինտելեկտուալների շրջանում: Գիրքը տպագրվել է, ինչպես ասացի, 2005-ին, բայց արդեն 1970-ականների վերջերից ձեռագիրը ձեռքից ձեռք էր անցնում, արտատպում էին, ձեռագիր եղանակով բազմացնում՝ սամիզդատի տրամաբանությամբ տարածվում էր: Մեր դասախոսներից Սերգեյ Հարությունովն այն ուղարկել էր նույնիսկ Կիրգիզիա՝ գրքի աշխարհագրությունն էլ էր շատ սփռված: Այդ տեքստն անվանում էին փիլիսոփայական մարդաբանություն, բայց ամենաընդունելի և, երևի թե, ամենադիպուկ ձևակերպումն է՝ պոետիկ մարդաբանություն: Ընդ որում, այն պոետիկ է ոչ թե որ պոետիկ լեզվով է շարադրված կամ չափածո է, այլ իր կառուցվածքով է պոեզիա հիշեցնում, իր պոետիկայով է նման: Ինձ համար ամենագնահատելի գովասանքն էր հայտնի նշանագետ Տատյանա Ցիվյանի մի առիթով գրածը «Զրույցների» մասին. որ Հին Հունաստանում կային փիլիսոփաներ, որոնք իրենց ստոիկներ էին անվանում` նրանք կանգնած էին զրուցում, կային պերիպատետիկներ, ովքեր քայլելով էին զրուցում, իսկ ես էլ ծառի մոտ նստած եմ զրուցում: Գրքի հրատարակությունը չի նշանակում, որ գիրքն ավարտված է, այն մինչ օրս էլ շարունակվում է: Որպեսզի գիրքը չիմացողներն այն պատկերացնեն, ասեմ, որ այնտեղ տարբեր ենթագլուխներ են, որոնք կարող են ունենալ շատ տարբեր ձևաչափեր, օրինակ, դրանցից մեկը նկար է, մյուսը՝ չնկարված ֆիլմ, ինչ-որ ենթագլուխ՝ որոշակի ժամանակաշրջան, ասենք՝ 1988 թ. փետրվարից նոյեմբեր:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Եկ անդրադառնանք քո խմբագրությամբ մեկ այլ՝ ոչ պակաս հայտնի գրքի, հայտնի հատկապես արտասահմանում, թերևս, լեզվի պատճառով, քանի որ այն անգլերեն է: Խոսքը «Armenian Folk Arts, Culture, and Identity» գրքի մասին է:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Այդ գիրքը ստեղծվել է 1990-ականների կեսերին, և լույս տեսավ 2001-ին, այսինքն գրվում էր շատ դժվար ժամանակաշրջանում, և բոլոր հեղինակներս էլ չափազանց շնորհակալ էինք Նենսի Սուիզիին, ով կարողացել էր գումար հայթհայթել և ձեռնարկել գրքի ստեղծումը: Ն. Սուիզին բրուտագործ էր, և ԱՄՆ-ում հրատարակել էր բրուտագործության մասին մի գիրք: Նա նաև միջազգային մի կազմակերպության՝ «Country Roads»-ի ղեկավարներից էր, որն աջակցում էր տարբեր ժողովուրդների ժողովրդական արվեստի պահպանմանն ու զարգացմանը: Եվ իր մոտ ծագեց հայկական ժողովրդական արհեստներն ու արվեստները ներկայացնող մի գիրք հրատարակելու գաղափարը: Քանի որ դա իր ոլորտը չէր, նա փորձեց գտնել համապատասխան մասնագետների և այդ առիթով ինձ դիմեցին արդեն իմ գործընկերները, ում ինքը խնդրել էր կազմել գրքի կոնցեպցիան: Գործընկերներս ինձ դիմեցին ոչ միայն այդ կոնցեպցիան կազմելու, այլև գրքի հետ կապված մյուս աշխատանքները ղեկավարելու խնդրանքով: Ըստ էության, ողջ գիրքը մտածել, կառուցել է հայկական թիմը, Ն. Սուիզին ավելի զբաղված էր գրքի տեքստն անգլալեզու ընթերցողին ավելի հասկանալի դարձնելու հարցերով և իր հիմնական ուշադրությունն ու ներդրումը՝ լեզվի խմբագրությունն էր: Գրքի սկզբնական վերնագիրն էր՝ «Եվ վարպետը ստեղծեց աշխարհը», որը, իմ կարծիքով, լավագույնս էր արտացոլում, թե ինչի մասին է գիրքը, քանի որ դրանում իսկապես հայկական մշակույթը դիտվում էր այդ մշակույթը ստեղծող վարպետների աչքերով: Ու ինձ թվում է, հենց դրանով էր այդ գիրքը հետաքրքիր և տարբերվում հայ մշակույթին նվիրված այլ գործերից: Գիրքը գրել են հայաստանցի ինը հեղինակներ՝ Համլետ Պետրոսյանը, Հարություն Մարությանը, Հռիփսիմե Պիկիչյանը, Աշխունջ Պողոսյանը, Սվետլանա Պողոսյանը, Անուշ Շարամբեյանը, Հրաչյա Մարգարյանը, Աղասի Թադևոսյանը և ես: Գիրքը շարադրվում էր 1990-ականներին, և չնայած Հայաստանի համար այդ տարիների դժվար պայմաններին, շնորհիվ այս նախագծի մենք կարողացանք գնալ գիտարշավների, հավաքել պակասող նյութը, անել անհրաժեշտ լուսանկարներ:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Հայաստան վերադառնալուց հետո քո գիտական հետաքրքրությունների դաշտը, կարծես, մի փոքր փոխվեց. ուսումնասիրության թիրախ դարձավ հայկական նյութը: Ի՞նչ նոր ուղղություններ և գիտական թեմաներ սկսեցին քեզ հուզել այս դաշտում:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Քանի որ ես Խորհրդային Միության այն քիչ մասնագետներից էի, որոնք զբաղվում էին Օվկիանիայի և Ավստրալիայի ազգագրությամբ, նույնիսկ Հայաստան վերադառնալուց հետո բավականին երկար ժամանակ շարունակում էի մասնակցել այս թեմայով տարբեր գիտաժողովներին և ունեմ  հրատարակած տարբեր հոդվածներ, որոնք վերաբերում են այս ուղղությանը նաև իմ Հայաստանում եղած ժամանակաշրջանում: Բայց հետաքրքիրն այն էր, որ այս թեմայի յուրօրինակ զարգացումը եղավ հայկական նյութի վրա: Ես չէի կարող այլևս զբաղվել Ավստրալիայով, քանի որ ոչ միայն դաշտն էր անհնարին, այլև Հայաստանում անհասանելի էր այս թեմային վերաբերող գրականությունը. պարզ է, որ այն ժամանակ համացանց չկար և գրականության խնդիրը ֆիզիկական տեղափոխություններ էր ենթադրում: Արվեստի հանդեպ ունեցածս հետաքրքրությունը բերեց նրան, որ ես սկսեցի նաև զբաղվել արվեստի մարդաբանությամբ: Պետք է շեշտել, որ սա արվեստաբանություն չէ, այլ հենց արվեստի մարդաբանություն, սրանք տարբեր ոլորտներ են: Ունեմ մի շարք հոդվածներ՝ նվիրված, օրինակ, Սերգեյ Փարաջանովի, Ռուդոլֆ Խաչատրյանի և այլոց արվեստին: Այս հոդվածներում ես փորձում եմ նրանց աշխատանքները դիտել մշակութաբանական տեսանկյունից:

Բացի այդ, այն, ինչը կազմում էր իմ առաջին գրքի առանցքը՝ նախնադարյան տոնն ու առասպելաբանությունը, շարունակում է մնալ իմ գիտական կարևոր հետաքրքրություններից մեկը. դա, մասնավորապես, համեմատական առասպելաբանությունն է, որի հարցերով հիմա էլ եմ շարունակում զբաղվել: 1988 թվին, երբ սկսվեց Ղարաբաղյան շարժումը, ես իմ գործընկերներ Զավեն Խառատյանի, քո [Հարություն Մարությանի] և ուրիշների հետ զբաղվեցինք ժողովրդական ազգային շարժումներով՝ դրանք դիտարկելով ոչ թե քաղաքական, այլ՝ ազգագրական կտրվածքով: Մենք դաշտում էինք և գրանցում էինք այն, ինչ կատարվում էր այդ բուռն տարիներին: 1988-ին անսպասելիորեն ես ինձ հայտնաբերեցի այն նախնադարյան վերականգնած տոնի խորքում և, կարելի է ասել, էքսպերիմենտալ կերպով ժամանակի «տեղափոխություն» ստացվեց, երբ արխաիկ տոնը ծավալվեց Երևանի հրապարակում և փողոցներում: Ես փորձեցի Ավստրալիայի բնիկների մշակույթի ուսումնասիրության մեջ կիրառած սկզբունքներն օգտագործել այսօրվա «քաղաքական տոնը» ուսումնասիրելու ժամանակ:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Դաշտային այդ աշխատանքի որոշ արդյունքներ հրապարակվեցին առանձին հոդվածներով, որտեղ երբեմն հայտնվում են հղումներ «Ժողովուրդը հրապարակում» չավարտված գրքին: Արդյո՞ք այն դեռ քո օրակարգում է:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Շատ ճիշտ դիտողություն է, ես բազմիցս հղում եմ այդ աշխատանքը, որը ինձ միշտ թվում է, որ շուտով կավարտեմ, և որի առանձին գլուխներ արդեն վաղուց հրատարակված են, առնվազն 1990 թվից՝ անմիջապես Ղարաբաղյան շարժումից հետո: Ինձ այնտեղ մի գլուխ է շատ հետաքրքրում, որը դեռ պակասում է՝ «Ապստամբները ապստամբությունից հետո»:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Արդեն տաս տարուց ավել է, ինչ ղեկավարում ես Արդիականության ազգաբանություն բաժինը, ինչո՞վ է այն զբաղված:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Ղարաբաղյան շարժման ուսումնասիրության ժամանակ մենք գրանցում էինք նյութեր մի երևույթի մասին, որը դեռ ընթացքում էր: Այս մոտեցումը դարձավ սկզբունք մեր բաժնի ողջ աշխատանքի համար՝ գրանցել հընթացս կատարվող երևույթները, որպես ականատես և գործընթացի մասնակից, այլ ոչ թե միայն տարբեր մարդկանց հիշողության վրա հենված տեղեկություններ: 2000 թ., երբ ֆինանսավորումը կատարվում էր գիտական թեմատիկ խմբերով, ես ղեկավարեցի «Ճգնաժամի առօրեականությամբ» զբաղվող խմբի աշխատանքները: Իսկ երբ 2005 թ. վերադարձան նորից բյուջետային ֆինանսավորման, հենց այդ խմբի հիման վրա ստեղծվեց նաև բաժին, որը շարունակեց զբաղվել առօրյայի հետազոտությամբ: Եվ այդ իմաստով է օգտագործվում «արդիականություն» եզրը՝ դա առօրյայի ուսումնասիրությունն է: Իհարկե, անհնարին է ուսումնասիրել ամեն ինչ, ամեն մի մանրուք, բայց այս ուղղության նպատակն էլ այն է, որ գիտենալով, որ դա անհնարին է, միևնույն է պետք է հնարավորինս դրան ձգտել:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Քո գործունեության ոչ պակաս կարևոր մասն է դասավանդումն ու մասնագետների նոր սերունդ պատրաստելը, և ի՞նչ կարծիքի ես այն տարածված մտքի հետ, որ քո շուրջ ձևավորվել է ազգագրական մի ուրույն դպրոց:

Լ. ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ.– Դպրոցի մասին չեմ կարող ասել, երևի դրա մասին ավելի դյուրին է դատել կողքից, բայց դասավանդում եմ վաղուց, 1989 թ. մինչ օրս: ԵՊՀ հնագիտության և ազգագրության, մշակութաբանության ամբիոններում տարբեր դասընթացներ եմ կարդում, մի քանի տարի դասավանդել եմ նաև աստվածաբանության ամբիոնում: Արտասահմանում, մասնավորապես ԱՄՆ-ի համալսարաններում  դասավանդելու ընթացքում [տարբեր տարիներին դասավանդել եմ Պիտսբուրգի, Կալիֆորնիայի (Բերկլիի և Լոս Անջելեսի), Կոլումբիայի համալսարաններում], փորձեցի դասավանդել հայկական ինքնության մասին մի կուրս: Առաջին անգամ դա Բերկլիում էր, 1997 թ.: Հետո այդ կուրսը կարդացել եմ այլ համալսարաններում: Այդ դասախոսությունների հիման վրա ստեղծվեց մի նոր անգլերեն գիրք՝ «Armenian Identity in a Changing World» («Հայոց ինքնությունը փոփոխվող աշխարհում»), որը հրատարակվեց 2006 թ.: Դա հենց այն գիրքն է, որ նկարազարդված է իմ փիլիսոփայական երգիծանկարներով: Գրքի կառուցվածքը մի փոքր շեղվում է ակադեմիական չոր լեզվից: Մասերն անվանվում են ոչ թե «գլուխներ», այլ «արահետներ» (“paths”), քանի որ հայ ինքնությունը փորձում եմ կառուցել՝ օրինակ վերցնելով պուրակ կազմակերպելու երեք մոտեցումները: Մեկը դոգմատիկ ձևն է, երբ ծառեր են կտրում, ցանկապատներ դնում, ինչ-որ տեղեր գրում, որ խոտը չտրորեն, ու ասում՝ սա պուրակ է: Կա նաև գիտական կամ «գերմանական» ձև, երբ մինչև պուրակ կազմակերպելը, մանրամասն ուսումնասիրում են, թե ինչ է պուրակը, ինչ այգիներ կան, ինչ է ագրոնոմիան, ինչ ծառեր են հարկավոր, մի խոսքով, հենվելով քո գիտական ողջ պաշարի վրա ես ձևավորում պուրակը: Եվ կա երրորդ՝ «անգլիական» ձևը. երբ մի անխնամ տարածքում, որտեղ և ծառեր կան և խոտ, թողնում են, որ մարդիկ ինչ-որ ժամանակ այնտեղով անցնեն, և արդյունքում մարդիկ ինչ-որ արահետներ են ստեղծում, որոնք, պարզվում է, ամենաօպտիմալ ճանապարհներն են, որ հնարավոր էր այդտեղ անցկացնել: Հենց սրանց հիման վրա պուրակը կառուցողներն այդ տրորած տեղերը բարեկարգում են՝ կանոնավոր տեսք տալով այդ արահետներին: Երեք մոտեցումն էլ միաժամանակ գործում են, բայց ամեն մի հասարակությունում այս երեքից որևէ մեկն ավելի է արտահայտված: Ես փորձել եմ մեր «ինքնության պուրակը» նայել ավելի անգլիական ձևով, իհարկե, հաշվի առնելով նաև այն երկու ձևերը, և դրա համար էլ իմ գրքում գլուխները կոչվում են արահետներ: Այսինքն, ոչ թե հայտարարվում է, որ հենց սա է հայ ինքնությունը, այլ փորձում ենք տեսնել, թե այդ արահետները ինչպես ենք կառուցում և այդ գործը շարունակում մինչ օրս:

Հ. ՄԱՐՈՒԹՅԱՆ.– Շատ շնորհակալ եմ հետաքրքիր զրույցի համար: