29. Hasmik Amirjanyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

“ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԹԵՄԻ 300-ԱՄՅԱԿԸ (ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՈՒՂԻ ԵՎ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ)” ԽՈՐԱԳՐՈՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ

2017 թ. սեպտեմբերի 15–16-ը Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաք Մոսկվայում՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու առաջնորդարանի համալիրում, տեղի ունեցավ “Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմի 300-ամյակը (պատմական ուղի և արդիականություն)” խորագրով միջազգային գիտաժողով: Միջոցառման գլխավոր կազմակերպիչներն էին Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմն ու թեմի հայագիտական կենտրոնը: Համակազմակերպիչներն էին՝ Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածինը, ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիան, Մ. Մաշտոցի անվ. հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտը (Մատենադարան), ՀՀ ազգային արխիվը, ՀՀ գիտության և կրթության նախարարությունը, ՀՀ ԳԿՆ գիտության պետական կոմիտեն, Երևանի պետական համալսարանը (ԵՊՀ), ՌԴ-ում ՀՀ դեսպանատունը, ՌԴ Մոսկովյան տարածաշրջանի պետական գլխավոր արխիվը: Գիտաժողովի կազմը խիստ ընդգրկուն էր՝ ՀՀ-ի, ՌԴ-ի, Ուկրաինայի տարբեր քաղաքների գիտական կենտրոնների առաջատար գիտնականներ, ռուսահայ թեմի հոգևոր գործիչներ: Գիտաժողովի հինգ նիստերում լսված 54 զեկուցումները նվիրված էին Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի ու Նոր Նախիջևանի թեմի բազմաբնույթ գործունեության լուսաբանմանը՝ քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, հոգևոր-մշակութային և այլն:

Գիտաշրջանի աշխատանքները բացման խոսքով ու օրհնանքի բարեմաղթանքով ողջունեց Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Երկրորդ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը: Հայրապետի խոսքին հաջորդեցին Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայկական թեմի առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Ե. Ներսիսյանի, ՌԴ-ում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Վ. Տողանյանի ողջույնի խոսքերը:

Լիագումար նիստում հանդես եկան Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածնի եկեղեցական արտաքին կապերի բաժանմունքի ղեկավար, վարդապետ Շահե Անանյանը՝ հայ-ռուսական պաշտոնական մարդահամարում (1717–1828 թթ.) Հայ Առաքելական եկեղեցու դերի մասին, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմ. գիտ. դոկտոր Վալերի Թունյանը՝ “Հայ Առաքելական եկեղեցու Աստրախանի թեմը 18-րդ դ. վերջին – 19-րդ դ. սկզբին”, Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական համալսարանի պրոֆեսոր, իրավ. գիտ. դոկտոր Ռոբերտ Ենգիբարյանը՝ “Կրոնը որպես ազգային անհատականության, բարոյականության և հայրենասիրության հիմք”, Հայ-ռուսական (Սլավոնական) համալսարանի փիլիսոփայության ամբիոնի վարիչ, փիլ. գիտ. թեկնածու Գագիկ Գալիկյանը՝ Ռուսաստանի հայկական գաղթօջախի ձևավորման առանձնահատկությունների մասին զեկուցում-ներով:

Գիտաժողովի առաջին նիստում ՀՀ ազգային արխիվի փոխտնօրեն, պատմ. գիտ. թեկնածու Սոնյա Միրզոյանը հանգամանալից ներկայացրեց Ռուսասատանի և Նոր Նախիջևանի պատմությունը Հայաստանի ազգային արխիվի փաստաթղթերում: Ռուսաստանում Հայ Առաքելական եկեղեցու թեմի ձևավորման անդրադարձներին էր նվիրված Մոսկվայի պետական համալսարանի Սփյուռքի պատմության լաբորատորիայի փորձագետ Վահրամ Կարապետյանի զեկուցումը: Ալլա Տեր-Սարգսյանցը (ՌԴ ԳԱ Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ, պատմ. գիտ. դոկտոր) անդրադարձավ Աստրախանում ռուսահայ թեմի ձևավորման նախադրյալներին: Վիկտոր Հակոբյանը (ՌԴ Պյատիգորսկի պետական համալսարան, պատմ. գիտ. թեկնածու) ներկայացրեց ռուսահայ թեմի նկատմամբ պետական քաղաքականության դրսևորումները Հյուսիսային Կովկասում:

ՌԴ Տվեր քաղաքի սուրբ Հարություն եկեղեցու քահանա Ներսես Խանանյանը լուսաբանեց Ռուսաստանում Հայ Առաքելական եկեղեցու արտաքին հոգևոր հարաբերությունները 2011–2017 թթ.: Սիրիայի քրիստոնյաների պաշտպանության հարցում ռուս-հայկական համագործակցությանն էր նվիրված Ռուսաստանի համաեկեղեցական ասպիրանտուրայի և դոկտորանտուրայի ասպիրանտ Յարոսլավ Սովգիրայի ելույթը: ՌԴ Վորոնեժի տնտեսագիտության և իրավունքի ինստիտուտի պրոֆեսոր, պատմ. գիտ. դոկտոր Ստեփան Ստեփանյանցի զեկուցան մեջ լուսաբանվեց ռուսահայ թեմի ծագման առանձնահատկությունները: 1905 թ. օգոստոսի 1-ի հայկական եկեղեցու գույքի բռնագրավման օրենքի մասին էր ՌԴ պատմության և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի աշխատակից, պատմ. գիտ. դոկտոր Սարկիս Կազարովի ելույթը: Գայանե Արսենյանն (ՌԴ Մոսկովյան տարածաշրջանի պետական գլխավոր արխիվ, առաջատար գիտաշխատող) ու Հասմիկ Ամիրջանյանը (ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, պատմ. գիտ. թեկնածու) անդրադարձան ռուսահայ թեմի առաջնորդ Հովսեփ արք. Արղությանի գործունեությանը: ՌԴ հարավային դաշնային համալսարանի աշխատակից, պատմ. գիտ. դոկտոր Նինա Կազարովան իր ելույթով (“Հայ Առաքելական եկեղեցու բարեգործական գործունեությունը Դոնի Նախիջևանում 19-րդ դ. 2-րդ կես – 20-րդ դ. սկիզբ”) եզրափակեց առաջին նիստի աշխատանքները:

Գիտաժողովի երկրորդ նիստում ՌԴ ԳԱ աշխարհագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Թամարա Գալիկյանը ներկայացրեց “Հայկական տեղանունները Մոսկվայի քարտեզում” զեկուցումը, իսկ Տիգրան Մանասյանը (Մոսկվայի պետական համալսարան, պատմ. գիտ. թեկնածու) հանդես եկավ Լազարյանների տոհմի վերաբերյալ նորահայտ տեղեկությունների մասին հաղորդումով: Մարգարիտա Սլավկոն (ՌԴ ԳԱ ժողովրդական տնտեսության և պետական ծառայության ռուսական ակադեմիա, պատմ. գիտ. թեկնածու) համացանցային տեղեկատվական անվտանգության տեսանկյունից ներկայացրեց ռուսահայ եկեղեցու գործունեությունը՝ որպես Հայ Առաքելական եկեղեցու մերօրյա կարևորագույն խնդիրներից մեկը: Ելենա Ջաղացպանյանն (Մոսկվայի պետական համալսարան, պատմ. գիտ. թեկնածու) անդրադարձավ Հայաստանի և Հայ Առաքելական եկեղեցու մասին ռուսական ուղղափառ հանրագիտարաններում առկա տվյալներին: Չերքեզահայերի հոգևոր կյանքի վերաբերյալ հետաքրքիր զեկուցում կարդաց Սերգեյ Կտիտորովը (ՌԴ Արմավիրի պետական մանկավարժական համալսարան, պատմ. գիտ. թեկնածու): Լարիսա Ալեքսանյանի զեկուցումը (ՌԴ ԱԳՆ, դիվանագիտության ակադեմիա) մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի անցած ուղու մասին էր, իսկ Յուլիա Գերասիմովան և Տատյանա Լյուբինան (ՌԴ Մոսկովյան տարածաշրջանի պետական գլխավոր արխիվ, պատմ. գիտ. թեկնածուներ) անդրադարձան Կոստանդնուպոլսում Մ.Արմինե Անտոնյանը ներկայացրեց Թուրքիայի հայ փախստականների դերը Ռուսաստանի հասարակական կյանքում: Սյուզաննա Խոջամիրյանը (Մատենադարան, գլխավոր ֆոնդապահ) “Նոր Նախիջևանի բարեգործական կազմակերպությունները արխիվային փաստաթղթերում” վերնագրով զեկուցման մեջ հանգամանորեն վերլուծեց արխիվային նորահայտ վավերագրերում խնդրո առարկա հարցը: Տատյանա Սլավկոն (ՌԴ ժողովրդական տնտեսության և պետական ծառայության ռուսական ակադեմիայի գիտաշխատող, պատմ. գիտ. դոկտոր) ներկայացրեց մեծարժեք արխիվային փաստաթղթեր հայկական ծագում ունեցող ռուսաբնակ անձանց վերաբերյալ: Քահանա Գևորգ Գևորգյանը [Գևորգյան ճեմարան (Էջմիածին), ԵՊՀ ասպիրանտ] ներկայացրեց ղրիմահայերի հոգևոր-մշակութային կյանքի բազմաբնույթ դրվագներ: Վարդան Պողոսյանը (ՌԴ պատմության և արխիվագիտության ինստիտուտ) անդրադարձավ Ռուսաստանի երիտասարդության կյանքում Հայ Առաքելական եկեղեցու դերին:

Գիտաժողովի առաջին օրվա երրորդ նիստը բացեց Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի աշխատակից, պատմ. գիտ. դոկտոր Արսեն Շահինյանը՝ “Համալսարանային հայագիտության և արևելագիտության ծագումը Ռուսական կայսրության մայրաքաղաք Սանկտ Պետերբուրգում” խորագիրը կրող զեկուցմամբ: Նույն քաղաքի Սուրբ Եկատերինա հայկական եկեղեցու քահանա Սարգիս Չոփուրյանի քննության առարկան էր Սանկտ Պետերբուրգի հայ պարբերական մամուլի զարգացման պատմությունը: Սերգեյ Պանտելեևն (ՌԴ, Մոսկովյան հոգևոր ակադեմիա, աստված. թեկնածու) անդրադարձավ հայ առաքելական և ռուս ուղղափառ եկեղեցիների պատկերապաշտության հարցերին: Լարիսա Գրաբովան (ՌԴ Սանկտ Պետերբուրգի գրականության և արվեստի կենտրոնական պետական արխիվ) ներկայացրեց պետերբուրգաբնակ անվանի ռեժիսոր և մանկավարժ Ռուբեն Աղամիրզյանի դերը Սանկտ Պետերբուրգի մշակութային կյանքում: Մոսկվայում հրատարակվող “Հայկական եկեղեցի” ամսագրի փոխտնօրեն, մշակութաբան Նինա Գաբրիելյանը հանդես եկավ “Մշակույթների երկխոսությունը Բորիս Օտարովի գեղանկարչության մեջ Ռուսաստանի հայազգի նկարիչների ստեղծագործության համատեքստում” խորագիրը կրող զեկուցմամբ: Արմինե Մարտիրոսյանի (ՌԴ Մոսկվայի լեզվագիտական համալսարան, բանաս. գիտ. թեկնածու) զեկուցումը վերնագրված էր “Հայկական երաժշտական մշակույթը Ռուսաստանում 20-րդ դ. երկրորդ կեսին”: ՌԴ արվեստագիտության պետական ինստիտուտի փոխտնօրեն, արվ. դոկտոր Արմեն Ղազարյանն ու Ղրիմի մշակույթի և արվեստի համալսարանի դոցենտ, պատմ. գիտ. թեկնածու Օլգա Բաևան զեկուցեցին Նոր Նախիջևանի հայկական եկեղեցիների ճարտարապետության վերաբերյալ: ՌԴ արևելաքրիստոնեական հետաքննության զարգացման ֆոնդի գիտական ղեկավար, արվ. թեկնածու Միքայել Առաքելյանը հանդես եկավ “Ռուսաստանի հարավի հայկական եկեղեցիների 18–19-րդ դարերի պատարագային առարկաները մոսկովյան Կրեմլի թանգարանների հավաքածուում”, իսկ Ուկրաինայի Լվով քաղաքի արվեստի ազգային ակադեմիայի աշխատակից, փիլ. գիտ. թեկնածու Իրինա Գայուկը՝ “Բելգորոդ-Դնեստրովյան, Իզմայիլի, Կիլիայի հայկական եկեղեցիների պատմության սակավ ուսումնասիրված հարցերը. խնդիրներ, վարկածներ, առեղծվածներ” զեկուցումներով: Երևանի գեղարվեստի ակադեմիայի ասպիրանտ Անի Ենոքյանը ներկայացրեց Ռուսաստանում հայկական առաջին տպագրության գծապատկերային հրատարակությունների համառոտ պատմությունը՝ արժևորելով դրանք որպես ռուսահայ մշակույթի կարևորագույն արգասիքներ: Հայաստանի ազգային պատկերասրահի ավագ գիտաշխատող, արվ. թեկնածու Քնարիկ Ավետիսյանը հանդես եկավ Ռուսաստանում նորագույն ժամանակաշրջանի հայկական եկեղեցիների ձևավորման առանձնահատկությունների մասին զեկուցումով: Վլադիմիր Բեսոլովի զեկուցումը (ՌԴ Մոսկվայի միջազգային ճարտարապետական ակադեմիայի Հյուսիս-կովկասյան ակադեմիական կենտրոնի պրոֆեսոր, միջազգային ճարտարապետական ակադեմիայի թղթակից անդամ) անդրադարձ էր հյուսիսկովկասյան հայության հոգևոր կյանքի առանձին դրվագներին:

Գիտաժողովի երկրորդ օրվա առաջին նիստում Վալերի Թունյանը ներկայացրեց “Էջմիածին և Գանձասար. առասպել ու իրականություն” խորագիրը կրող զեկուցումը: ՌԴ Ուրալի հաղորդակցության պետական համալսարանի աշխատակից, մանկ. գիտ. թեկնածու Վլադիմիր Բլոխինը քննության առավ Հայ Առաքելական եկեղեցու պատմությունը Մոսկվայի հոգևոր ակադեմիայի ասպիրանտների ու դասախոսների ատենախոսություններում՝ բարձր գնահատելով վերջիններիս ներդրումը հայ եկեղեցու պատմության առանցքային հարցերում: Լևոն Բատիևի (ՌԴ ԳԱ հարավային գիտական կենտրոնի սոցիալ-տնտեսական և հումանիտար հետազոտությունների ինստիտուտ, պատմ. գիտ. թեկնածու) զեկուցումը նվիրված էր ցարական կառավարության կողմից Հայ Առաքելական եկեղեցու գույքի բռնագրավմանը՝ Ռուսական կայսրության ազգային քաղաքականության համատեքստում:

ԵՊՀ մագիստրանտ Աշոտ Ավետիսյանը հանգամանորեն ներկայացրեց ռուսահայ թեմը որպես գործոն՝ ազգային նկարագրի պահպանման հարցում: Օկսանա Անտոնովայի (Ռուսաստանի պետական հումանիտար համալսարան, արխիվագիտության ամբիոնի ավագ դասախոս) զեկուցումն արխիվային փաստաթղթերի հիման վրա կատարված քննություն էր՝ Լազարյան ինստիտուտի պատմության մեջ Հայ Առաքելական եկեղեցու կատարած դերի մասին: Տաթևիկ Սարգսյանը (ՌԴ ղրիմագիտության գիտահետազոտական մշակութային ժառանգության պահպանման կենտրոն, պատմ. գիտ. թեկնածու), Յուլիա Գերասիմովան և Ալեքսանդր Կազակևիչը (ՌԴ Մոսկովյան տարածաշրջանի պետական գլխավոր արխիվի գիտաշխատողներ, պատմ. գիտ. թեկնածուներ), քահանա Դանիել Կուկույանը (Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռուսաստանի հարավի թեմի պատասխանատու քարտուղար, Սուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցիների քահանա, պատմ. գիտ. թեկնածու), Վաչագան Չոլախյանը (ՌԴ Սարատովի ազգային գիտահետազոտական պետական համալսարանի պրոֆ., պատմ. գիտ. դոկտոր) իրենց զեկուցումներում վեր հանեցին Ռուսաստանում հայկական թեմի ու եկեղեցիների պատմության հետաքրքիր դրվագներ՝ մեկ անգամ ևս մատնանշելով թեմի կարևորությունը ռուսահայերի կյանքում: ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտաշխատող, պատմ. գիտ. թեկնածու Մարինե Հարությունյանը հանգամանորեն ներկայացրեց XIX դ. Նոր Նախիջևանի հայկական բարեգործական կազմակերպությունների լուսավորչական գործունեությունը:

Երկրորդ նիստում ՌԴ Նիժնի Նովգորոդի պետական համալսարանի աշխատակից, պատմ. գիտ. դոկտոր Ալեքսանդր Կոռնիլովը հանդես եկավ “Հնազանդության խրատներն Անանիա Նարեկացու և Գրիգոր Նարեկացու երկերում. նշանակությունը տեղեկատվական հասարակության համար” զեկուցումով: Ռուսաստանի ԳԱ փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի և իրավունքի ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, փիլ. գիտ. դոկտոր Սուրեն Զոլյանը հանդես եկավ “Վարդավառի վարդը” – Վահան Տերյանի և Վյաչեսլավ Իվանովի երկխոսությունը” խորագիրը կրող զեկուցմամբ:

ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտի աշխատակից, բանաս. գիտ. դոկտոր Հայկանուշ Մեսրոպյանը, ՌԴ ԳԱ լեզվագիտության ինստիտուտի աշխատակից, բանաս. գիտ. թեկնածու Արեգ Բայանդուրը և ՌԴ ԳԱ Մ. Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի Ռուսաստանի և ԱՊՀ ժողովուրդների բաժնի ավագ գիտաշխատող, փիլ. գիտ. թեկնածու Բուրաստան Զուլումյանը ներկայացրեցին հայոց լեզվի ուսուցման մեթոդները, զարգացման առանձնահատկություններն ու հեռանկարները Ռուսաստանի հայկական և ռուսական միջավայրերում:

Գիտաժողովի արդյունքներն ամփոփելիս նշվեց, որ այն անցավ բարձր մակարդակով, որ մասնակիցները միահամուռ են մեկ գաղափարի շուրջ, այն է՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու ռուսական թեմն իր գոյության ընթացքում եղել և մնում է ռուսահայերի ազգային նկարագրի պահպանման ու հայ-ռուսական բազմաբնույթ առնչությունների զարգացման փարոսը:

ՀԱՍՄԻԿ ԱՄԻՐՋԱՆՅԱՆ